آیه 6 سوره مبارکه حجرات مبنای رسالت خبری رسانهها باشد
گروه اندیشه: رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی با اشاره به آیه 6 سوره حجرات گفت: بر اساس دیدگاه اسلام رویکرد رسانهها در بیان واقعیتها و انتشار اخبار باید مبتنی بر راستگویی و رعایت اخلاق باشد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از قم، حجتالاسلام والمسلمین احمد مبلغی، رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی 16 آذر در هشتمین نشست فقه رسانه در دانشکده صدا و سیمای قم با اشاره به آیه 49 سوره حجرات «ا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن جَاءکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَیَّنُوا أَن تُصِیبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِینَ» خاطرنشان کرد: این آیه امر چگونگی مواجهه و واکنش جامعه در برابر خبر و تصویر وضعیت رسانه در برابر جامعه را ارائه میکند.
مبلغی افزود: برای نظریهپردازی نسبت به رسانه بر اساس این آیه، باید بدانیم آیا در زمینه مدیریت جامعه اسلامی، اصل بر اصلاح است هر چند به کنار نهادن صدق منتهی شود یا اصل بر اصلاح است با تمرکز جدی و شدید بر صدق.؟
بررسی دو دیدگاه درباره اصلاح جامعه
وی با بیان اینکه در این زمینه دو دیدگاه وجود دارد اظهار کرد: بر اساس دیدگاه اول، راه اصلاح لزوما از تمرکز بر صدق عبور نمیکند به همین جهت، اگر اصلاح میان دو شخص یا دو طائفه، متوقف بر دروغ باشد، دروغ گفتن نه تنها حرام و ضد اخلاق نیست، بلکه عین اخلاق به حساب میآید و حتی واجب میگردد.
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با بیان اینکه بر اساس دیدگاه دوم، اصل بر تمرکز صدق است، یادآوری کرد: طبق این دیدگاه، اصلاح از مسیر صدق عبور میکند و نقطه عزیمت و خاستگاه جدی و نقطه کانونی برای اصلاح است.
استاد حوزه علمیه تأکید کرد: بر اساس این نظریه، صدق روشنترین و بیّنترین صفت اخلاقی مورد اجماع بشریت است و این امر تا آن جا به پیش میرود که حتی مکاتب اخلاقی بر آن تمرکز محسوسی کردهاند و این حاکی از آن نگاه روشن، پرعطش و پرپذیرش بشریت نسبت به صدق است.
دین، صدق را عین اصلاح میداند
وی با اشاره به اینکه دین اسلام صدق را عین صلاح و یا عامل اصلی اصلاح میداند، عنوان کرد: وقتی اسلام اخلاق را به عنوان یکی از زیر بنای حرکت اجتماعی و حتی خود دین قرار میدهد نمیتواند صدق را به عنوان بدیهیترین و قطعیترین صفت اخلاقی نادیده بگیرد.
این مسئول افزود: اتفاقا هنگامی که به آموزههای دینی مینگریم، به خوبی در مییابیم که بر اساس این آموزهها، صدق نه تنها اخلاقی است که میزان صفتهای اخلاقی دیگر نیز به نحوی به شمار آمده است، بلکه به این معناست که اگر بخواهیم شاخصهای برای درستی یک جامعه ارائه کنیم این شاخصه عبارت از صادق بودن است.
استاد برجسته حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: با تمسک به آیه «ا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن جَاءکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَیَّنُوا أَن تُصِیبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِینَ» میتوان به سوالاتی مانند نوع نگاه به رسانه باید چگونگی باشد؟، وفاداری به صدق در رسانه از چه میزان و سطحی برخوردار است؟ آیا میتوان در رسانه به کذب احیانا دست زد؟ و آیا نسبت به برخی واقعیتها در رسانه میتوان سرپوش گذاشت؟ پاسخ داد.
مبلغی ادامه داد: اگر آیه را با توجه به این دو دیدگاه فوق، مورد تفسیر و استنباط قرار دهیم به چشماندازی روشن نسبت به پاسخگویی به این سوالات دست مییابیم.
تمرکز اصلاح بر صدق است
وی یادآور شد: از آیه به دست میآید که باید تمرکز بر صدق داشت و به همین خاطر، آیه حتی در برابر خبر فاسق که قاعدتا و طبیعتا در معرض سوء ظن قرار دارد امر به تبِّین کرده است و این، یعنی اینکه واقعیت معیار است و باید به سمت تلاش برای کشف حقیقت به پیش رفت.
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس تصریح کرد: اگر واقعیت و حقیقت از سوی اسلام برای فعالیت رسانهای معیار نمی بود معنا نداشت که آیه بر تبّین یعنی کوشش منتهی به واقعیت و حقیقت امر کند.
مبلغی ادامه داد: صدق نه تنها معیار، بلکه مادر اخلاق است و بیشتر خوبیها ریشه در صدق دارد؛ اگر صدق در جامعه زوال پیدا کند آن جامعه به حلیه، مکر، چاپلوسی و تملق مبتلا و قول و عمل انسانها در چنین جامعهای از حالت مطابقت با یکدیگر خارج میشود.
وی افزود: نفاق نوعی کذب است به این معنا که شما چیزی را بر زبان جاری کنید ولی برخلاف آن عمل کنید از این رو میتوان فهمید که اصالت بر صدق است و بر اساس این دیدگاه ، صدق در رسانه این است که واقعیتها را با رعایت چارچوبها، به جامعه تسریع بدهیم.
تبدیل حاشیه خبر به اصل
وی همچنین با اشاره به اینکه کاربردسازی خبر امروز جلوهها و گونههای مختلفی پیدا کرده است، با طرح این سوال که اگر یک رسانه بخش ضعیف و حاشیهتری را به عنوان تیتر و بخش اصلی خبر قرار دهد آیا این کذب است؟، گفت: بر اساس دیدگاه اسلام، آنچه را که رسانه بیان میکند باید با واقعیت تطابق داشته باشد.
رئیس دانشگاه مذاهب اسلامی بیان کرد: به همین خاطر بزرگ کردن چیزی که در سخن اصلی حاشیه انگاشته میشده است و با در حاشیه بودن آن، سطح آن بالا نبوده است تیتر کردن امر در حاشیهای ارتقا دادن به سطح آن امر در حاشیه است که نوعی عدم تطابق با واقعیت را تداعی میکند البته گاهی یک مطلب در حاشیه در اصل خبر، تیتر شدن آن میتواند واقعیت را آشکار کند و ظاهرا آن کذب نیست.
مبلغی یادآورشد: اگر کذب در رسانه به صورت یک رویکرد درآید به خاستگاه و جایگاهی بدل خواهد شد که از آن دروغ به جامعه پمپاژ کند در این صورت آن رسانه، تاثیری جدی در گسترش وضعیت بداخلاقی و فساد در جامعه را برجای میگذارد.
وی ادامه داد: خداوند در آیه نفرموده است گوشهای خود را روی خبر بربندید و خبر را تماما نادیده بگیرید با وجود اینکه مخبر مورد بحث در این آیه، فاسق است میگوید در قبال چنین خبری تفحص کنید و این نشان میدهد که دغدغه اسلام، بیش از آنکه به نوع مواجهه با مخبر باشد چگونگی مواجهه با خبرمطرح است.
وی گفت: اگر در این آیه از آغاز تا به انجام، دقت صورت گیرد به دست میآید که اسلام در زمینه خبر و مواجهه با آن راهی جر آنکه در میان عقلا وجود دارد در پیش نگرفته است.
خبر در نزد عقلا
مبلغی در توضیح مطلب فوق اضافه کرد: عقلا، اولا به دنبال کشف واقعیت هستند، ثانیا، برای کشف واقعیت نسبت به خبر حساس میشوند و ثالثا، در برابر پارهای از اخبار که مورد سوء ظن قرار دارند راه تفحص را در پیش میگیرند و این آیه دقیقا این وضعیت بین عقلایی را مورد تأکید قرار داده است.
وی یادآور شد: از این آیه به دست میآید که خبر هنگامی که در جامعه عرضه میگردد، میتواند دارای بازتابهای مهم اجتماعی باشد، این اهمیت خبر را میرساند. آیه هنگامی که امر به تبیّن میکند نگرانی آن را دارد که در صورت عدم تبیّن و تفحص نسبت به خبر، آسیبی که ریشه در جهل نشات گرفته از خبر دروغ دارد، به جامعه یا بخشی از آن وارد شود.
