نشست «کارکردهای تاریخی زیارتنامههای عاشورایی با تأکید بر زیارت اربعین» برگزار شد
گروه خبرنگاران افتخاری/ حامد رئیسی: نشست «کارکردهای تاریخی زیارتنامههای عاشورایی با تأکید بر زیارت اربعین» شامگاه یکم دیماه در دبیرخانه دینپژوهان کشور برگزار شد.
به گزارش خبرنگار افتخاری خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا)، پنجمین نشست علمی از سلسله نشستهای علمی عاشورایی با عنوان «کارکردهای تاریخی زیارتنامههای عاشورایی با تأکید بر زیارت اربعین»، شامگاه یکشنبه، یکم دیماه مصادف با نوزدهم ماه صفر با سخنرانی حجتالاسلام والمسلمین محسن الویری و حضور جمعی از علما و اندیشمندان حوزه و دانشگاه در دبیرخانه دینپژوهان کشور برگزار شد.
در ابتدای این نشست علمی، حجتالاسلام والمسلمین الویری با اشاره به برخی عوامل مهم و تأثیرگذار در زمینه تاریخنگاری و تاریخپژوهی گفت: در مباحث تاریخنگاری و تاریخپژوهی مهمترین کاری که یک مورخ انجام میدهد برداشتن فاصله زمانی بین زمان پژوهش و زمان انجام رویداد تاریخی است و مهمترین ابزار یک محقق و مورخ برای انجام این کار، اعتماد به اسنادی است که هم از نظر صحت صدور و هم از لحاظ دلالت، صحیح باشند.
الویری با اشاره به اینکه از یک طرف اسناد قطعیالصدور و صریحالدلاله زیاد نیستند و از طرف دیگر هر چقدر فاصله مورخ با رویداد تاریخی بیشتر باشد این اسناد کمتر یافت میشوند، افزود: مورخان برای جبران خلأ ناشی از فقدان اینگونه اسناد، منابع مکتوب و غیر مکتوبی را که کارکرد اولیه آنها با لذات تاریخی نیست اما دلالت به حادثه تاریخی دارند، مورد توجه قرار میدهند و از اینگونه اسناد کمک میگیرند.
وی در تشریح اینگونه از اسناد غیر تاریخی ادامه داد: بسیاری از متون پزشکی، فقهی و کتابهایی که در قرنهای گذشته نگاشته شده است به نیت تاریخی نوشته نشده است، اما از آنجا که در این متون به اقتضائات و زمینههای دوران نگارش و نحوه زندگی مردم در دورههای تاریخی پرداخته شده است، برای مورخان در غایت اهمیت قرار دارند، چراکه پژوهشگران و مورخان میتوانند از خلال این متون به مطالب مورد نظر خود در زمینه رویدادهای تاریخی برسند و از این طریق خلأ اسناد صریح و روشن را جبران کنند.
سخنران این نشست علمی استفاده از متون غیر تاریخی و دانشهای کمکی از جمله سکهشناسی، کتیبهشناسی، سنگ قبرشناسی، خطشناسی و نیز شناخت ساختمانها و سرزمینها در دورههای مختلف تاریخی که دانشهای مستقلی به شمار میروند اما کارکردهای تاریخی زیادی دارند را یکی دیگر از راههای جبران خلأ اسناد تاریخی برشمرد و اظهار کرد: اگرچه این دانشها به قصد کمک به تاریخ پدید نیامدهاند، اما میان این علوم و تاریخنگاری، یک رابطه تعاملی وجود دارد.
الویری با اشاره به اهمیت اسناد برای یک مورخ گفت: از نگاه یک پژوهشگر تاریخ هیچ سندی بیاهمیت نیست و کنار گذاشته نمیشود، حتی اسنادی که بدون شک جعلی هستند نیز از این لحاظ که میتوانند شرایط تاریخی، انگیزهها، گفتمانهای حاکم بر جامعه و اتفاقات زمان جعل سند را در آن دوره تاریخی برای یک مورخ رمزگشایی کنند، برای مورخ کارکرد تاریخی پیدا میکنند.
سخنران این نشست علمی سپس، به ذکر نمونههایی و با بررسی محتوای زیارت عاشورا میبینیم که در این زیارتنامه به صراحت از افرادی از جمله عمر بنسعد، ابن زیاد، ابن مرجانه، یزید بنمعاویه و ... نام برده شده و از خداوند برای آنان لعنت خواسته شده است و این نشان میدهد که در این زمان آنان بر مسند کار بوده و حاکم بودهاند که اینگونه از آنان یاد شده است، در حالیکه در برخی از زیارتنامهها به صورت کلی و عام آمده است اما در اینجا نام شخصیتهای اصلی نقشآفرین سپاه یزید برده شده است.
وی ادامه داد: بنابراین این شواهد تاریخی در کنار اطلاعاتی که ما از دوران امام باقر(ع) که در فضای قرن دوم و دوران سراشیبی بنیامیه است در دست داریم، نشان میدهد مضامین زیارت عاشورا با فضای آن زمان مطابقت دارد و از طرف دیگر در فرازهایی از این زیارت، عباراتی مبنی بر اعلام آمادگی برای شروع یک انقلاب به چشم میخورد، و این مباحث با حرکت عمومی علویان با محوریت ائمه(ع) در آن دروان سازگاری دارد و مجموع این قرائن که دلالتهای درونمتنی زیارت عاشورا هستند به اثبات صحت صدور سند این زیارت کمک میکنند و ثابت میکنند که این زیارت حتی اگر مربوط به امام باقر(ع) نباشد اما در همان زمان صادر شده است. بنابراین محتوای زیارت عاشورا اگر چه به قصد تاریخنگاری گفته نشده و یک مرامنامه اعتقادی برای عرض ارادت به ساحت قدسی امام حسین(ع) است، اما میتواند از طریق محتوا به صحت سند به کارکردهای تاریخی دیگر کمک کند و از این طریق واقعیتها، دغدغهها و فضای عمومی جامعه را به ما نشان دهد.
این استاد تاریخ در ادامه این نشست علمی ضمن قرائت فرازهایی از زیارت اربعین به تشریح معارفی از این زیارت پرداخت و عنوان کرد: زیارت معروفه اربعین که از امام صادق(ع) نقل شده و راوی آن صفوان جمال است، به لحاظ مضمون و محتوا، دلالتهایی تاریخی به چهار محور عمده پرداخته و محور اول آن شامل مباحثی است که به معرفی امام حسین(ع) با عناوینی از جمله ولی خدا، خلیل خدا، نجیب خدا، برگزیده خدا، رازدار و مورد اعتماد خدا و ... پرداخته و نکاتی را تبیین میکند که منحصر به عاشورا نیست بلکه امام را با ویژگیها و خصلتهایی معرفی میکند که فراتر از عاشورا بوده و نگاه و تأکید بر مفهوم امامت دارند.
الویری بیان کرد: بخش دوم از محتوای زیارت اربعین ناظر به معرفی امام در کنار تحلیلی از محتوای نهضت عاشورا است و از آن بخش از شخصیت امام(ع) را که با قیام عاشورا پیوند خورده است مد نظر قرار میدهد و بخش سوم محتوای زیارت اربعین با تحلیلی جامعهشناسانه به ویژگیهای کسانی که در برابر امام موضعگیری کردند و در مقابل او ایستادند و او را به شهادت رساندند میپردازد و به طور دقیق و عمیق جبهه باطل را معرفی میکند اما بر خلاف زیارت عاشورا این کار را با ذکر نام افراد انجام نمیدهد، بلکه با یک بیان کلی از خداوند میخواهد این افراد را از رحمت خود دور کند و مورد لعن قرار دهد، یعنی بدون آن که از فرد خاصی نام ببرد با ذکر ویژگیهای افراد هویت آنها را مشخص میکند.
