لزوم تغییر در ساختار فقه/ فقه نیازمند روشهای کارآمد در پاسخ به مسائل جدید است
گروه اندیشه: رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با تأکید بر لزوم تغییر در ساختار فقه گفت: فقه نیازمند روشهای کارآمد در پاسخ به مسائل جدید است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از قم، حجتالاسلام والمسلمین احمد مبلغی شب گذشته، 12 بهمن در نشست «ظرفیتهای فقه اسلامی در تحقق تمدن اسلامی» گفت: نسبت فقه و تمدن از دو زاویه حضور خود فقه در ساحت تمدن و پشتیبانی فقه از علوم دیگر قابل پیگیری، بحث و تحلیل است.
وی اظهار کرد: فقه در قبال علوم دیگر صلاحیت موضعگیری دارد؛ ولی این موضعگیری نباید نسبت به محتوای آن علوم باشد؛ زیرا چنین موضعگیری دخالت در گزارههای علم دیگر است، خصوصا اگر آن علم، کلام باشد که مبنا و پایه و تغذیه کننده فقه است و فقه مشروعیت و هویت خود را از آن باز میستاند.
مبلغی افزود: بسیاری از اندیشههای فقه از سرچشمه کلام سیراب میگردد، در عین حال فقه میتواند نسبت به چگونگی حضور کلام در جامعه، موضعگیری کند، مثل آنکه ضرورت توسعه دادن و پژوهش در کلام را بر مکلفان واجب شمارد.
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با اشاره به اینکه موضعگیری فقه در قبال علوم دیگر، در دو زمینه انجام میگیرد، گفت: این دو زمینه عبارت از پرداختن به علوم و بکارگیری نتایج آنها است.
استاد حوزه علمیه ادامه داد: فقه در زمینه پرداختن به علوم دو فعالیت را بر عهده دارد، یکی حکم به وجوب پرداختن به علم یا علومی خاص، با هدف فعال شدن حضور آنها در جامعه است و این هنگامی است که ضرورت علومی برای جامعه و تمدن احراز گردد و دیگر اینکه در خصوص برخی از زمینههای پژوهش در آنها اظهارنظر میکند.
وی در ادامه افزود: فقه نیز همانند اخلاق که امروزه در ارتباط با علوم و پژوهش به کار گرفته میشود، باید به کار گرفته شود، البته روشن است این هنگامی رخ میدهد که یک علم و یا دامنههای آن علم، بشریت را تهدید کند و در غیر موارد مخاطرهانگیز، فقه نباید دخالت کند.
مبلغی در ارتباط با دخالت فقه در بکارگیری نتائج علوم گفت: اینکه از یک علم چگونه بهرهگیری بشود، فقه میتواند اظهار نظر کند؛ فقه با دخالت خود، از جامعه میخواهد که فرآوردههای علوم را در زمینههای خدمت به معنویت و رفاه و پیشرفت بکار گیرند و از قرار دادن آنها در جهت فساد و یا گشودن مشکلاتی برای انسانها اجتناب کنند.
نقش فقه در اخلاقی کردن علوم
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با بیان اینکه فقه میتواند نقشی مهم در اخلاقی کردن علوم و فعال کردن آنها در خدمت بشریت ایفا کند، افزود: فقه میتواند یک وضعیت دو لایهای نفی و اثباتی در قبال علوم دیگر داشته باشد، به عنوان نمونه، برخی از مطالعات تجربی که برای بشریت مخاطراتی در بر دارد را امری غیراخلاقی معرفی کند.
استاد حوزه علمیه خاطرنشان کرد: نسبت به حضور فقه در تمدن، ما میتوانیم دو ساحت کمیت، حجم آموزهها و داشتههای فقه و کیفیت، توان پاسخگویی در قبال نیازهای تمدنی را در نظر بگیریم.
فقه آمادگی پاسخگویی به مسائل نوپیدا را دارد
رئیس دانشگاه مذاهب اسلامی گفت: اگر فقه در جامعهای در حد ایستا قرار گیرد و از حیث توسعهای و ساختاری به جلو حرکت نکند قطعا آن جامعه در قبال فقه در یک وضعیت نارسا، پر از کاستی و ضعف قرار میگیرد البته، پیداست قبل از آنکه نوبت به جامعه برسد خود فقه و فقیهان باید روش علمی پرداختن به مسائل نو را منقّح و کارآمد سازند.
مبلغی ادامه داد: فقه در وضع فعلی آن، حجم کمی در قبال دنیای پر رمز و راز و مسئله تمدن، دارد که لازم است فقیهان با گستردن دامنههای فقه به مسائل مهم رفتاری انسانها، فقه را توسعهای در خور بدهند.
ساختار فقه نیازمند تغییر است
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با اشاره به نارسایی در ساختار فقه گفت: اگر چه فقه نیرومند است و منابع آن از غنا و عمقی بینظیر برخوردار است ولی به دلیل آنکه ساختار فقه، قرنهاست تغییر پیدا نکرده است فقه به صورت عینی و عملی چتر خود را بر سر بسیاری از تحولات نگسترده است و به تعبیری اکثر مسائل نوپیدای جامعه، خارج از چارچوب ساختاری فقه قرار گرفتهاند و سهم و حظی از بررسی فقهی به خود ندیدهاند. از این رو لازم است فقیهان ساختار تبویبی فقه را قابلیت پوششدهی در قبال مسائل نوپیدا ببخشند.
وی ادامه داد: فقه واجد شأن توسعهپذیر است بر این اساس اگر بخواهیم فقه را در خدمت تمدن قرار دهیم باید ابتدا به مطالعات عمیق تمدنی در فقه بپردازیم و آنگاه تعریفی از توسعه ساختاری فقه در قبال تمدن را ارائه دهیم.
مبلغی همچنین خاطرنشان کرد: هم ساختار فقه و هم روش علم باید دستخوش تنقیح و تعمیق قرار گیرد؛ ساختار در صورت بازسازی جهت توسعه کمی و کیفی، فرصت لازم را برای فرآوری فقیهان ایجاد میکند و توسعه علم بدون بازسازی ساختار فقه، امری نشدنی و یا کم موفقیت است.
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس گفت: ساختار فقه باید عقلانی، فضادهنده و فرصتدهنده باشد و ایده آن نیز از دل مبانی فقه و فلسفه آن بجوشد و با هویت فقه نیز سازگاری داشته باشد.
رئیس دانشگاه مذاهب اسلامی لازمه توسعه کمی را تحول در ساختار فقه و پیششرط توسعه کیفی را نیز توسعه در منهج و تنقیح منهج فقه دانست و افزود: فقه ما یک فقه عام نیست که در همه حوزهها عناصر منهجی فقه را یکسان و بدون کم و زیاد شدن ببینیم بلکه فقه به لحاظ تخصصی بودن لازم است شعبه شعبه و رشته رشته شود و در هر رشته و شعبهای به فراخور آن، روش فقه بازسازی و بازتنظیم گردد. از این رو باید اجتهاد معطوف به تمدن، اجتهاد معطوف به فرهنگ و اجتهاد معطوف به تقنین داشته باشیم.
همه این اجتهادها از حیث منهجی عناصر مشترکی را دارا هستند
وی تأکید کرد: همه این اجتهادها از حیث منهجی عناصر مشترکی را دارا هستند ولی بحث در عناصر مشترک روش اجتهاد نیست بحث در این است که در هر شعبه و رشته باید عناصری که متناسب با متعلق آن اجتهاد است، شناسایی کرد و آن را در روش آن اجتهاد به کار گرفت؛ تبعا این عناصر باید در علم اصول به اثبات برسند.
مبلغی گفت: فقه را سراسیمهوار و بدون مطالعه به سمت تمدن فرستادن روا نیست و کارآمدی ندارد و نه تنها تمدن را اصلاح نمیکند بلکه ممکن است در آستین خود آسیبهایی را نیز داشته باشد و زیرساختهای تمدنی را نادیده بگیرد.
استاد حوزه علمیه قم گفت: تمدن به مثابه یک شبکه و مجموعه پیچیده اجتماعی است که ایجاد ارتباط بین فقه و این شبکه نیازمند مطالعات عمیق پیشینی نسبت به شناخت این تمدن از یک طرف و تنقیح روش استنباط در قبال این تمدن از طرف دیگر است.
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس تصریح کرد: یقینا مطالعات تمدنشناسانه باید حاوی دو بخش شود؛ بخش اول به شناخت مختصات و شناحت تمدن خواه اسلامی و غیر اسلامی اختصاص یابد و بخش دوم به شناخت خصیصههای تمدن اسلامی به صورت عام و کلی تعلق یابد.
وی با طرح این سوال که آیا فقه را بدون پشتوانه کلام، اخلاق و علوم دیگر دینی میتوان به عرصه تمدن تزریق کرد، گفت: فقه اگر از حیث عملی بخواهد روی تمدن دست بیفکند و به شکل انحصاری و اختصاصی وارد شود بدون پشتیبانی علوم دیگر اسلامی نمیتواند موفق شود ولو اینکه فقه نیرومند قوی هم باشد.
جامعه ایمانی؛ مقدمه تمدن اسلامی
حجتالاسلام مبلغی ادامه داد: در تمدن اسلامی قبل از هر چیز، باید جامعه ایمانی باشد و حیات، کیان و موجودیت فقه مرهون این وضعیت است؛ اگر جامعه مؤمن باشد، ایمان را کلام و اعتقادات ایجاد میکند و علم تهذیب نفس، هم حفظ ایمان را تضمین میکند.
استاد حوزه علمیه یادآوری کرد: در پرداختن به تمدن، به تخصص به شدت نیازمند است از این رو می توان گفت باید جامعه مومن گردد و علوم و مختصات لازم را در تمدن ایجاد کرد و به فقه حضوری نیرومند بخشید.
وی در خاتمه گفت: یکی از علوم مورد نیاز در جامعه برای پی افکندن تمدن اسلامی علم تهذیب نفس است.
