خودتحقیری و بزرگ‌نمایی دشمن؛ مصادیق جنگ روانی

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدصادق یوسفی‌مقدم رئیس پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن کریم در گفت‌وگو با ایکنا از قم، در پاسخ به اینکه آیا در منابع اسلامی به جنگ روانی پرداخته شده است، گفت: در منابع اسلامی جنگ تنها جنگ فیزیکی و نظامی نیست، بلکه جنگ روانی نیز دارای اهمیت است و می‌توان گفت جنگ روانی از اهمیت بیشتری برخوردار است.

وی ادامه داد: بر همین اساس دانشمندان مسلمان قرن‌ها پیش برای جنگ روانی احکام سخت‌گیرانه‌ای بیان کرده‌اند و بر این باورند که جنگ روانی‌ می‌تواند از مصادیق گناه کبیره باشد و کسی که مرتکب جنگ روانی علیه جبهه خودی می‌شود، در خون‌های ریخته‌شده شریک خواهد بود.

یوسفی‌مقدم گفت: براساس این دیدگاه، هر فردی که با گفتار، نوشتار یا رفتار خود، زمینه تضعیف جبهه خودی و تقویت روحیه معارض را فراهم آورد، در قبال پیامدهای شوم آن در محضر خداوند و در برابر جامعه مسئول شناخته خواهد شد.

وی جنگ روانی را یکی از پیچیده‌ترین ابزارهای تقابل در عصر کنونی دانست و گفت: هدف راهبردی جنگ روانی، تضعیف روحیه و فروپاشی تاب‌آوری جامعه هدف است.

نیروهای خودی را تضعیف نکنیم

رئیس پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن کریم با تأکید بر اینکه مهم‌ترین و مخرب‌ترین مصداق این پدیده در دو رکن اساسی خودتحقیری و بزرگ‌نمایی دشمن تبلور می‌یابد، افزود: خودتحقیری و بزرگ‌نمایی دشمن رفتاری است که در صورت نهادینه شدن، اراده ملی را نشانه رفته و سرمایه‌های اجتماعی یک ملت را با چالش جدی مواجه می‌کند.

وی در ادامه به دو واژه کلیدی در فقه اسلامی برای تبیین ابعاد جنگ روانی اشاره کرد و گفت: در فقه اسلامی، دو اصطلاح «تخذیل» و «ارجاف» وجود دارد که می‌توان آن‌ها را از مصادیق مهم جنگ روانی دانست. «تخذیل» به معنای سست کردن و تضعیف نیروهای خودی است؛ یعنی فرد با تحقیر خودی‌ها، ایجاد یأس، سست کردن نیروها، خالی کردن دل مردم و مدافعان، بی‌ارزش جلوه دادن توانمندی‌های جبهه خودی، به تمسخر گرفتن این توانمندی‌ها یا القای این تصور که ما توان مقاومت در برابر دشمن را نداریم، موجب تضعیف روحیه جامعه شود.

رئیس پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن کریم افزود: فقیهان مسلمان نسبت به چنین رفتارهایی هشدار داده‌اند؛ زیرا این اقدامات می‌تواند اراده مدافعان امنیت و نظام را تضعیف کند. حتی از نگاه فقهی، فرمانده جنگ نیز نباید فردی را که موجب تضعیف روحیه نیروها می‌شود را همراه خود به میدان ببرد، چراکه زبان و رفتار او از شمشیر دشمن مهلک‌تر است.

وی در ادامه به آیات قرآن کریم در این زمینه استناد کرد و گفت: خدای متعال در آیه ۱۶۰ سوره مبارکه «آل عمران» می‌فرماید: «إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ ۗ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ؛ اگر خداوند شما را یاری کند، هیچ‌کس بر شما پیروز نخواهد شد و اگر شما را خوار و واگذارد، چه کسی پس از او می‌تواند شما را یاری کند؟ پس مؤمنان باید تنها بر خداوند توکل کنند.» این آیه شریفه، به روشنی این حقیقت را گوشزد می‌کند که منشأ اصلی نصرت و پیروزی، تنها از جانب خداوند است و انسان نباید با تأثیرپذیری از عملیات روانی دشمن و تسلیم در برابر القائات آن، زمینه خذلان و شکست روحی خود را فراهم آورد.

یوسفی‌مقدم همچنین به روایات معصومین(ع) در این زمینه اشاره کرد و افزود: پیامبر گرامی اسلام(ص) در روایتی گهربار می‌فرماید: «الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ، لَا يَظْلِمُهُ وَلَا يَخْذُلُهُ وَلَا يَحْقِرُهُ، وَحَسْبُ امْرِئٍ مِنَ الشَّرِّ أَنْ يَحْقِرَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ؛ یعنی مسلمان برادر مسلمان است؛ به او ستم نمی‌کند، او را خوار و رها نمی‌کند و تحقیرش نمی‌دارد. همین مقدار از بدی برای یک انسان کافی است که برادر مسلمان خود را تحقیر کند.» این حدیث شریف، به‌خوبی نشان می‌دهد که تحقیر مؤمنان و تضعیف آنان، نه‌تنها یک خطای راهبردی و اجتماعی، بلکه رفتاری کاملاً نکوهیده و شرعی است که می‌تواند بسترساز نفوذ دشمن شود.

بزرگنمایی دشمن رفتاری آسیب‌زا و غیرعقلانی است

وی در ادامه با اشاره به مصداق دوم جنگ روانی یعنی بزرگنمایی دشمن اظهار کرد: همان‌گونه که خودتحقیری یک آسیب جدی است، بزرگنمایی دشمن نیز رفتاری به‌شدت آسیب‌زا و غیرعقلانی به‌شمار می‌رود. فردی که قدرت دشمن را بیش از حد واقعی جلوه می‌دهد، با القای ترس و واهمه، نقش تخذیل را ایفا کرده و روحیه جبهه خودی را تضعیف می‌کند.

رئیس پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن کریم افزود: در فقه اسلامی، از این رفتار با عنوان ارجاف یاد شده است. ارجاف، به معنای ایجاد اضطراب، دلهره و زلزله روانی در جامعه است. به کسی که با انتشار شایعات، اخبار نادرست یا بزرگ‌نمایی توانمندی‌های دشمن و امنیت روانی مردم را بر هم می‌زند، «مُرجِف» گفته می‌شود.

وی گفت: خدای متعال در آیه ۶۰ سوره مبارکه «احزاب» با قاطعیت کامل می‌فرماید: «لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا؛ اگر منافقان و بیماردلان و کسانی که در مدینه شایعه‌پراکنی و اضطراب‌افکنی می‌کنند، دست برندارند، قطعاً تو را بر آنان مسلط می‌گردانیم و پس از آن، جز مدت کمی در کنار تو نخواهند ماند.» در این آیه شریفه، مرجفون در ردیف منافقان و بیماردلان قرار گرفته‌اند که نشان از شدت حرمت و خطر این عمل در منظومه فکری قرآن دارد.

حفظ اتحاد و انسجام ملی؛ راهکار مقابله با جنگ روانی دشمن

یوسفی‌مقدم در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به شرایط کنونی و تهاجم رسانه‌ای گسترده دشمنان علیه ملت ایران تصریح کرد: امروز به‌ وضوح شاهد هستیم که دشمنان ملت ایران، سالانه بودجه‌های کلانی را به شبکه‌های رسانه‌ای و عملیات روانی اختصاص می‌دهند تا از مجرای تبلیغات منفی، دو هدف راهبردی را دنبال کنند. اول، القای حس خودتحقیری، ناامیدی و القای شکست‌پذیری در جامعه و دوم، بزرگنمایی کاذب قدرت و توانمندی‌های خود است. این یک جنگ تمام‌عیار ترکیبی است که هدف غایی آن، تغییر محاسبات راهبردی و ایجاد تزلزل در اراده ملی است.

وی در پایان با دعوت به هوشیاری و بصیرت گفت: نباید فریب فضاسازی‌ها و القائات دشمن را بخوریم. باید مراقب باشیم که با دست خود و از طریق بازنشر شایعات یا دامن زدن به یأس، به تقویت جبهه دشمن و تضعیف جبهه خودی کمک نکنیم. رمز پیروزی در این نبرد نرم، حفظ امید، اتحاد و انسجام ملی و توکل بر خدایی است که در قرآن وعده نصرت داده است. اگر خداوند یار ما باشد، هیچ قدرتی توانایی غلبه بر ما را نخواهد داشت.