اثر تقوی در زندگی دنیوی و مصادیق آن

سید محسن میرباقری، عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، در خصوص آثار تقوی با بیان اینکه اولین اثر تقوی در زندگی دنیوی انسان مشهود می‌شود، گفت: قرآن کریم برای تقوی آثار متعددی را بیان می‌کند. درباره حضرت یوسف(ع) در قرآن کریم می‌فرماید: «وَکَذَلِکَ مَکَّنِّا لِیُوسُفَ فِی الأَرْضِ؛ و بدین گونه یوسف را در سرزمین [مصر] قدرت دادیم» (یوسف، 56). وقتی حضرت یوسف(ع) به صدارت رسید و عزیز مصر شد، می‌فرماید ما این گونه برای یوسف موقعیت بالایی در زمین فراهم کردیم: «یَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَیْثُ یَشَاءُ؛ در آن هر جا که مى خواست‏ سکونت مى‏ کرد». سپس قرآن کریم در ادامه آیه یک نتیجه کلی می‌گیرد: «نُصِیبُ بِرَحْمَتِنَا مَن نَّشَاء وَلاَ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ» بدین معنا که ما در بین بندگان خود هر یک را بخواهیم و زمینه‌اش فراهم شود، مشمول رحمت خاص خود می‌کنیم و اجر نیکوکاران را ضایع نمی‌کنیم.

کسی که متقی باشد خداوند مدیریت او را در دست می‌گیرد

وی در ادامه توضیح داد: از قراین آیه فهمیده می‌شود که اجر در عبارت «وَلاَ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ»، اجر دنیوی است؛ یعنی اگر انسان متقی و محسن بود، در دنیا هم به او پاداش می‌دهیم(حال به حضرت یوسف این گونه و به دیگری به گونه دیگر پاداش می‌دهیم)؛ چون بلافاصله می‌فرماید: «وَلَأَجْرُ الآخِرَةِ خَیْرٌ لِّلَّذِینَ آمَنُواْ وَکَانُواْ یَتَّقُونَ؛ و البته اجر آخرت براى کسانى که ایمان آورده و پرهیزگارى مى‏ نمودند بهتر است»(یوسف، 57). پس معلوم می‌شود اینکه می‌فرماید اجر محسنین را ضایع نمی‌کنیم یعنی اجر آنها را در دنیا ضایع نمی‌کنیم. بر این اساس، کسی که متقی باشد خداوند مدیریت او را در دست می‌گیرد، کارهای او را به سامان می‌رساند. آیات بیانگر این مطلب در قرآن بسیار است.

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس گفت: اثر دوم تقوی این است که خداوند در دنیا به فرد متقی نورانیت قلب می‌دهد. حقایق را می‌بیند آیه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِن رَّحْمَتِهِ وَیَجْعَل لَّکُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَیَغْفِرْ لَکُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ؛ اى کسانى که ایمان آورده‏ اید از خدا پروا دارید و به پیامبر او بگروید تا از رحمت‏ خویش شما را دو بهره عطا کند و براى شما نورى قرار دهد که به [برکت] آن راه سپرید و بر شما ببخشاید و خدا آمرزنده مهربان است»(حدید، 28) در این را بطه بسیار زیباست.

تقوی، خدا داری است

میرباقری ادامه داد: در جایی که قرآن با «یا ایهاالذین آمنوا» ما را خطاب می‌کند، هیچ واسطه‌ای بین خدا و مؤمن نیست و ما مستقیماً مخاطب خدای رحمن هستیم. خداوند در آیه دو دستور به ما می‌دهد اول آنکه تقوی الهی پیشه کنیم. تقوی یعنی خدا را محور بگیریم و همه کارهای خود را با او تنظیم کنیم؛ تقوی خداداری است. چون تقوی از مصدر «وقایه» به معنی نگهداری است و «اتقوالله» یعنی خدا را داشته باشید و در امور خدا را از دست ندهید و کنار نگذارید. خدا را اصل بگیرید و بقیه چیزها را با خدا تنظیم کنید.

این مدرس دانشگاه گفت: دومین دستور آیه این است که به رسول خدا(ص) ایمان بیاورید. البته ما ایمان داریم؛ ایمان خاص بیاوریم؛ یعنی حرف‌های او را باور کنیم. یک مصداق این امر می‌تواند این باشد که حلال او را زیبا و حرامش را زشت ببینید. اگر شما این دو کار را انجام  دادید با تقوی الهی و ایمان به رسول‌الله: «یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِن رَّحْمَتِهِ» خداوند دو بهره از رحمتش را به شما می‌دهد که تفسیر کرده‌اند رحمت را در دنیا و در آخرت نصیب شما می‌کند، «وَیَجْعَل لَّکُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ»؛ خداوند نوری برای شما قرار می‌دهد که با آن نور راه بروید و سوم «وَیَغْفِرْ لَکُمْ» شما را می‌آمرزد.

نویسنده کتاب «ظاهر قرآن باطن قرآن» با بیان اینکه تقوی باعث می‌شود قلب انسان حقایق را ببیند با اشاره به آیه «یِا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ إَن تَتَّقُواْ اللّهَ یَجْعَل لَّکُمْ فُرْقَانًا؛ اى کسانى که ایمان آورده‏ اید اگر از خدا پروا دارید براى شما [نیروى] تشخیص [حق از باطل] قرار مى‏ دهد»(انفال،29)، گفت: «فرقان» یعنی قدرتی به انسان می‌دهد که بتواند بین حق و باطل تشخیص دهد، چنین فردی مثل عموم مردم نیست که تنها ظواهر حرف را نگاه کند، بلکه حق و باطل را می‌فهمد.

خدا را اصل بگیرید و بقیه چیزها را با خدا تنظیم کنید

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس گفت: تعبیر دیگر قرآن این است که خداوند به انسانی که اهل تقوی و فضیلت باشد شرح صدر می‌دهد: «أَفَمَن شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِّن رَّبِّهِ» (زمر، 22) کسی که خداوند به او شرح صدر می‌دهد یعنی سینه او را برای درک حقایق اسلام گشاده می‌کند. معنای این آیه آن است که اگر کسی متقی باشد خداوند شرح صدر به او می‌دهد، به این معنا که ظرفیت بسیاری در قلب او قرار می‌دهد که حقایق را دریابد. مردمی که اهل دنیا هستند، چندان ظرفیت درک حقایق را ندارند چون همه همّ آنها دنیاست و اگر جایی مسأله معرفتی برای او گفته شود، ‌حوصله‌اش سر می‌رود به دنبال آن است که سریعتر به کارهای دنیایی‌اش برسد. پس شنیدن چنین سخنانی ظرفیت می‌خواهد. اول خداوند شرح صدر می‌دهد و بعد نور را در این قلب قرار می‌دهد. فرقان، نورانیتی است که فرد حق و باطل را با آن تشخیص می‌دهد و سرگردان نمی‌شود. جوانی که برای خدا از گناه پرهیز کند، خداوند نور قرآن در دل او قرار می‌دهد، حقایق را به او نشان می‌دهد و این دومین اثر تقوی در دنیاست.

وی ادامه داد: در آیه «إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلَائِکَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا؛ در حقیقت کسانى که گفتند پروردگار ما خداست‏ سپس ایستادگى کردند فرشتگان بر آنان فرود مى‏ آیند [و مى‏ گویند] هان بیم مدارید و غمین مباشید»(فصلت، 30) تعبیر دیگری دارد. کسانی که بگویند رب ما خداست و پای سخن خود بایستند ملائکه در دنیا بر آنها نازل می‌شوند و در بحران‌ها آن‌ها را به آرامش هدایت می‌کنند.

میرباقری خاطرنشان کرد: بنابراین تقوی دو اثر در زندگی دنیوی انسان‌ دارد یک اثر در زندگی و یک اثر در قلب انسان است که قلب او جای سخن ملائکه می‌شود، خداوند به او نور و شرح صدر می‌دهد. در آخرت هم دو اثر دارد یکی آنکه انسان را به بهشت رضوان الهی رهنمون می‌سازد: «وَسَارِعُواْ إِلَى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّکُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ(133) الَّذِینَ یُنفِقُونَ فِی السَّرَّاء وَالضَّرَّاء وَالْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ وَالْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ وَاللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ﴿۱۳۴﴾ وَالَّذِینَ إِذَا فَعَلُواْ فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُواْ أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُواْ اللّهَ فَاسْتَغْفَرُواْ لِذُنُوبِهِمْ وَمَن یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّهُ وَلَمْ یُصِرُّواْ عَلَى مَا فَعَلُواْ وَهُمْ یَعْلَمُونَ﴿۱۳۵﴾ أُوْلَئِکَ جَزَآؤُهُم مَّغْفِرَةٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِینَ(136)؛ و براى نیل به آمرزشى از پروردگار خود و بهشتى که پهنایش [به قدر] آسمانها و زمین است [و] براى پرهیزگاران آماده شده است بشتابید، همانان که در فراخى و تنگى انفاق مى‏ کنند و خشم خود را فرو مى‏ برند و از مردم در مى‏ گذرند و خداوند نکوکاران را دوست دارد، و آنان که چون کار زشتى کنند یا بر خود ستم روا دارند خدا را به یاد مى‏ آورند و براى گناهانشان آمرزش مى‏ خواهند و چه کسى جز خدا گناهان را مى‏ آمرزد و بر آنچه مرتکب شده‏ اند با آنکه مى‏ دانند [که گناه است] پافشارى نمى‏ کنند، آنان پاداششان آمرزشى از جانب پروردگارشان و بوستان‌هایى است که از زیر [درختان] آن جویبارها روان است جاودانه در آن بمانند و پاداش اهل عمل چه نیکوست»(آل‌عمران، 134-136).

این قرآن‌پژوه گفت: در این آیه تقوی ومصداق افراد متقی هم معین شده است: «الَّذِینَ یُنفِقُونَ فِی السَّرَّاء وَالضَّرَّاء» بنابراین انفاق هم جزء تقوی است. تقوی تنها پرهیز از گناه نیست. «وَالْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ وَالْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ» و کسانی که خشم خود را فرمی‌برند و اگر خدای ناکرده مرتکب گناهی شدند: «ذَکَرُواْ اللّهَ فَاسْتَغْفَرُواْ لِذُنُوبِهِمْ» فوراً به یاد خدا می‌افتند ناراحت می‌شوند و استغفار می‌کنند و «وَلَمْ یُصِرُّواْ عَلَى مَا فَعَلُواْ وَهُمْ یَعْلَمُونَ» دانسته بر گناه پافشاری نمی‌کنند.

این محقق قرآنی ادامه داد: اثر دوم تقوی در آخرت آن است که خداوند فرد متقی را در مقام قرب خود جای می‌دهد و آیات آخر سوره قمر در این زمینه است:«إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ(54) فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِیکٍ مُّقْتَدِرٍ(55)؛ در حقیقت مردم پرهیزگار در میان باغها و نهرها، در قرارگاه صدق نزد پادشاهى توانایند». اگر خداوند محور شد، انسان در دنیا افراط و تفریط نمی‌کند. در قرآن گفته به دنبال رضوان خدا باشید: «مَا کَتَبْنَاهَا عَلَیْهِمْ إِلَّا ابْتِغَاء رِضْوَانِ اللَّهِ؛ ما آن را بر ایشان مقرر نکردیم مگر براى آنکه کسب خشنودى خدا کنند» (حدید، 27). کسی که به دنبال رضای خداوند است دچار دنیازدگی هم نمی‌شود چون دنیا برای او محور نیست.