ضرورت شناخت اخلاقیات و بایدهای اجتماعی براساس آیات قرآن

بیژن ستایش، کارشناس فرهنگی اداره تبلیغات اسلامی بهبهان در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، گفت: قرآن کریم در برگیرنده هدایت و سعادت انسان در دنیا و آخرت و رهبر و راهنمای انسان در تمام مراحل زندگی به سوی کمال است. چنانکه قرآن کریم می‌فرماید: «إِنَّ هَـذَا الْقُرْآنَ یِهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَیُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا کَبِیرًا؛ قطعا این قرآن به [آیینى] که خود پایدارتر است راه می‌نماید و به آن مؤمنانى که کارهاى شایسته مى‌‏کنند مژده مى‌‏دهد که پاداشى بزرگ برایشان خواهد بود»(اسراء،9).

وی با بیان اینکه قرآن کریم، انسان را به زندگی کردن با معیارها و ارزش‎های انسانی دعوت می‎کند، افزود: حضرت علی(ع) در این خصوص می‌فرماید: «هر کس قرآن را پیش روی خود قرار داد، رهبر و پیشوای او به بهشت خواهد بود وهر کس آن را به پشت سر افکند طرد کننده و سوق‌دهنده او به سوی جهنم خواهد بود».

سبک زندگی قرآنی، پادزهر زندگی غربی است

وی با تأکید بر ضرورت شناخت اخلاقیات و بایدهای اجتماعی براساس آیات شریفه قرآن گفت: سبک زندگی قرآنی، پادزهر زندگی غربی و مدرنیته است. راه حل برون‌رفت از زندگی سراسر از توهم و مادیات امروزی، تنها با درک مفاهیم بلند قرآن و به‌گارگیری این مولفه‌ها در زندگی میسر است.

ستایش ادامه داد: درک مفاهیم قرآن، گامی مؤثر در جهت رسیدن به یک زندگی واقعی و نورانی است که در مراحل زندگانی نبی مکرم اسلام(ص) و ائمه معصومین(ع) متبلور است؛ زیرا رفتار و کردار این بزرگواران همواره براساس قرآن و فرامین الهی است.

این فعال فرهنگی با بیان اینکه با دقت نظر و اهتمام ویژه به کتاب خدا، می‌توان در جهت مطلوب کردن زندگی اجتماعی خود و همنوعان کمک کرد، در ادامه به معرفی نمونه‌هایی از اخلاقیات اجتماعی قرآن پرداخت و گفت: «پرستش خداوند، عدم شریک قراردادن برای خدا و احسان به پدرو مادر و همنوعان» بر اساس آیه «وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً وَ بِذِی الْقُرْبى‏ وَ الْیَتامى‏ وَ الْمَساکِینِ وَ الْجارِ ذِی الْقُرْبى‏ وَ الْجارِ الْجُنُبِ وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ وَ ما مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ؛ و خداوند را بپرستید و چیزى را با او شریک مگردانید و به پدر و مادر و به خویشاوندان و یتیمان و مستمندان و همسایه‏ خویشاوند و همسایه‏ بیگانه و یار همنشین و در راه مانده و ملک یمین بردگان‏ خود، احسان کنید»(نسا، 36)، «عطوفت و مهربانی متقابل» بر اساس آیه «فَسَوْفَ یَأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ؛ بزودى خداوند قومى مى‏‌آورد که خدا آنها را دوست دارد و آنها نیز خدا را»(مائده،54)، «برخورد برادرانه و کریمانه» بر اساس آیه «ُیحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَیْهِمْ؛ دوست دارند کسانى را که بسوى ایشان هجرت می‌کنند»(حشر،9)، «عدالت، رحمت و احسان» بر اساس آیه «إنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبى؛ ‏ به راستى خداوند به عدل و احسان و بخشش به خویشاوندان فرمان مى‌‏دهد»(نحل،90)، «پاسخ نیکو دادن به سلام» بر اساس آیه «وَ إِذا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها؛ و چون به شما درود گفته شد شما به [صورتى] بهتر از آن درود گویید»(نسا،86)، خداوند در این آیه به مسلمانان امر مى‏‌کند که سلام مسلمان را، به صورتى بهتر از سلام خودش پاسخ بدهند و سلام غیر مسلمان را با «علیکم» پاسخ دهند نه بیشتر. بنا بر این «بِأَحْسَنَ مِنْها» مخصوص مسلمانان است.

عمل ناپسند را با عمل شایسته دفع کنید

وی ادامه داد: دفع بدی با نیکی بر اساس آیه «وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ؛ و به‌وسیله عمل طاعت، معصیت را دفع مى‏‌کنند»(رعد،22). ابن عباس در باره این آیه گوید: یعنى به‌وسیله عمل شایسته، عمل ناپسند را دور مى‌‏سازند. اصلاح ذات البین بر اساس آیه «فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ؛ میان برادرانتان را سازش دهید»(حجرات،10)، ایثار در حال نیاز بر اساس آیه «وَ یُؤْثِرُونَ عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ؛ و هر چند در خودشان احتیاجى [مبرم] باشد آنها را بر خودشان مقدم می‌دارند»(حشر،9)، «آهسته سخن گفتن و صدا نکردن بزرگان» بر اساس آیه «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ  وَ لا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ؛ اى کسانى که ایمان آورده‌‏اید صدایتان را بلندتر از صداى پیامبر مکنید و همچنانکه بعضى از شما با بعضى دیگر بلند سخن می‌گویید با او به صداى بلند سخن مگویید مبادا بى‌‏آنکه بدانید کرده‏‌هایتان تباه شود»(حجرات،2). زیرا بلند کردن صدا بالاتر از صداى پیامبر(ص) از دو حال بیرون نیست یا نوعی سبک شمردن آن حضرت است که موجب کفر خواهد شد، یا یک نوع بى‏‌ادبى نسبت به ایشان است، این نیز بر خلاف احترام پیامبر است که به‌ ما دستور داده‏‌اند. هنگام گفتگو با حضرتش و در مجلس او صداى خود را کوتاه کنید، زیرا او مانند شما نیست و از هر جهت تعظیم او لازم است.

ستایش گفت: گفتگو درباره کارهای خیر بر اساس آیه «وَ تَناجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْوى‏؛ و به نیکوکارى و پرهیزگارى نجوا کنید»(مجادله،9). انفاق در نهان بر اساس آیه «إِن تُبْدُواْ الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِیَ وَإِن تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاء فَهُوَ خَیْرٌ لُّکُمْ؛ گر صدقه‏‌ها را آشکار کنید، این‏، کار خوبى است‏، و اگر آن را پنهان دارید و به مستمندان بدهید، این براى شما بهتر است‏»(بقره،271)، ادای امانت بر اساس آیه «إنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى‏ أَهْلِها؛ راستى خداوند به شما فرمان می‌‏دهد که امانت‏ها را به صاحبانشان بازگردانید»(نسا،58)، «پرهیز از نجوا یا سخن درگوشی» براساس آیه «إ ِنَّمَا النَّجْوى‏ مِنَ الشَّیْطانِ؛ جز این نیست که نجوا از سوى شیطان است»(مجادله،10)، «عفو و گذشت» بر اساس آیه «إ ذا ما غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ؛ و چون به خشم درمى‌‏آیند درمى‏‌گذرند»(شوری،37)، امر به معروف و نهی از منکر بر اساس آیه «وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى‏ وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ؛ و در نیکوکارى و پرهیزگارى با یکدیگر همکارى کنید و در گناه و تعدى دستیار هم نشوید»(مائده،2)، «بخشش در حال توانگری» بر اساس آیه «وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَیْرٌ لَکُمْ؛ و اگر بر تنگدست طلب خود را انفاق و بخشش نمائید براى شما بهتر است»(بقره،280)، «میانه روی در انفاق» بر اساس آیه «وَیَسْأَلُونَکَ مَاذَا یُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ؛ از تو مى‏‌پرسند: چه چیز انفاق کنند؟ بگو: از آنچه افزون بر نیاز است»(بقره،219)، «سخاوت» براساس آیه «وَ أَنْفِقُوا خَیْراً لِأَنْفُسِکُمْ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛ و مالى براى خودتان [در راه خدا] انفاق کنید و کسانى که از خست نفس خویش مصون مانند آنان رستگارانند»(تغابن،16) از دیگر نمونه‌های اخلاق اجتماعی در قرآم کریم است.