چشمانداز الگوی تمدن اسلامی در جوامع عملیاتی نشده است/ لزوم ارائه الگوهای پیشنهادی قرآن
گروه فعالیتهای قرآنی: استاد علوم قرآن دانشگاه امام صادق(ع) با طرح این سؤال که آیا الگوی تمدن اسلامی بهصورت واضح در پیش روی ماست که آن را اجرایی کنیم؟ گفت: هنوز این سند چشمانداز در جوامع اسلامی عملیاتی نشده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از فارس، احمد پاکتچی، استاد علوم قرآن دانشگاه امام صادق(ع) امروز، 31 اردیبهشت در پیشهمایش هشتمین کنگره بینالمللی پژوهشیهای قرآنی که با عنوان «تأثیر قرآن در تمدن اسلامی» در شیراز برگزار شد، گفت: زمانی که بحث تمدن اسلامی مطرح میشود، سؤالی که به ذهن میآید این است که آیا آن تمدنی که در قرآن پیرامون آن بحث میشود، تحقق خارجی پیدا کرده است؟ و آیا چیزی که اکنون در کشورهای اسلامی مشاهده میشود، همان تمدن اسلامی است که در قرآن کریم پیرامون آن صحبت شده است.
وی با یادآوری اینکه ما از وضعیت کنونی راضی نیستیم، گفت: آیا الگوی تمدن اسلامی اکنون به صورت واضح در پیش روی ماست که فقط به سمت اجرایی کردن آن برویم و آن سند چشمانداز و برنامه را در جوامع اسلامی پیاده کنیم؟
پاکتچی با اشاره به برگزاری این همایش گفت: برگزاری چنین همایشهایی به این دلیل است که جواب این سؤالات خیلی جواب مثبتی نیست البته بزرگانی کار زیادی کردهاند اما هنوز آن چشمانداز عملیاتی نشده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع) با طرح این سؤال که الگوی پیشنهادی اسلام و قرآن چیست؟ گفت: در کلام بزرگان یک جمله تکرار شده است که انسان موجودی مدنیالطبع است که طبیعتاً مدنی زندگی میکند و به طور طبیعی به دنبال زندگی اجتماعی است که بهصورت میتوان این جمله را خواند؛ انسان با جمع زندگی کند و یا اینکه انسان با جمع زندگی میکند و لحن خواندن این جمعه سؤالهای جدیدی را پیش روی ما قرار میدهد.
وی اظهار کرد: انسان مدنی بالطبع، انسانی است که خوشبختی او در گرو زندگی جمعی است و به دنبال خوشبختی فردی نمیگردد چنانچه بارها در قرآن کریم مشاهده میشود که وقتی راجع به انسانها سخن میشود سخن از سرنوشت جمعی آنهاست و این مسئله را در داستان قوم ثمود در سوره شمس مشاهده میکنیم و در آیه 25 سوره انفال خداوند تأکید میکند که فتنهها و بلواهایی که وجود دارد تنها به کسانی که ظلم کردهاند آسیب نمیزند بلکه به همه آسیب میزند.
پاکتچی با بیان اینکه واجباتی وجود دارد که اصطلاحاً به آنها واجب کفایی گویند مانند تحصیل علم در آیه 22 سوره توبه، گفت: قرار نیست همه تحصیل علم کنند اما عدهای باید وجود داشته باشد که این کار را انجام دهند و اینجاست که ما میگوییم چگونه سرنوشت افراد به سرنوشت جامعه بستگی دارد.
استاد دانشگاه امام صادق(ع) با اشاره به اینکه آیات متعددی در قرآن کریم پیرامون قیامت وجود دارد، افزود: چرا قیامت یومالحشر است و چرا همه مردم با هم در روز قیامت جمع میکند و این همه جمعیت دلیل آن است که سرنوشت انسانها جمعی است و فردی نیست؛ همچنین آیات دیگری که نشان میدهد قیامت در سرنوشت جمعی بسیار مسئله جدی است و اینگونه نیست که افراد را تک تک مورد محاکمه قرار دهد و از این آیات نتیجه گرفته میشود که در این دنیا رفتار اجتماعی کاملاً موضوعیت دارد.
وی کوچکترین هسته اجتماعی را خانواده دانست و افزود: نخستین لحظهای که دو نفر با هم یک جامعه تشکیل میدهند صرفنظر از برخی خواستهها و امیال به نفع دیگری، اصل مسلم است در حالی که غریزه میخواهد هر کاری که شخص دوست دارد انجام دهد اما اینجا بحث اراده و انگیزش مطرح میشود و این دقیقا یک تعادل است و این تعادل است که باید مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد.
پاکتچی با بیان اینکه هم در بحث اجتماعی، مباحثی در ارتباط با اراده و انگیزش وجود دارد و هم در بحث علوم و اصول، گفت: به طور کلی هر رفتاری که در سطح مدنی انجام میدهیم حاصل این است که در خود ما شخصاً یک انگیختگی به وجود آمده و ما یک انگیزهای به دست آوردیم که کاری انجام دهیم یا اینکه سنتی را که از قبل وجود دارد، ما را به انجام آن سوق میدهد.
عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع) با بیان اینکه در اینکه تفاوت خلاقیت و خاطره (سنت) مشاهده میشود، گفت: در سنت دو ویژگی وجود دارد یکی تکرارشوندگی و خاطره بودن آن است اما خلاقیت یک حرکت غصبی است یعنی میخواهیم ایجاد کنیم.
وی اظهار کرد: ما از دو وجه خلاقیت و حافظه را مورد بحث قرار میدهیم که هر دو در رفتار مدنی موثر هستند یعنی بخشی از رفتارهای مدنی ناشی از قوه خلاقه است و بخشی دیگر ناشی از سنت بنابراین اگر بخواهیم رفتار مدنی و تمدن را مورد نقد و آسیبشناسی قرار دهیم باید کاملاً این دو را تفکیک کنیم.
وی با بیان اینکه در حوزه فرهنگ اسلامی، غایت مطلوب حیات طیبه است، گفت: با جمع زندگی کردن بخش عمدهای از این مهم بر میگردد به این که ما دقیقاً مصالح و مفاسد را تشخیص دهیم و بدانیم رسیدن به زندگی مطلوب، مقتضی مصالحی است و هرچیزی که ما را از رسیدن به زندگی مطلوب بازدارد، مفاسد است و اینجا بحث ارزشهای فرهنگی مطرح می شود که قرآن نیز حرف بسیاری در این باره دارد.
پاکتچی با طرح این سئوال که مقتضیات حیات طیبه چیست؟ گفت: در این نوع حیات، مسئله دانایی و علم و جهل خود را نشان میدهد اگر علم وجود داشته باشد قادر خواهیم بود که مفاسد و مصالح را تشخیص دهیم و برعکس و غالب مواردی که انسانها مسیر سیاه و تاریکی را طی میکنند ناشی از جهل است حتی شقیترین افراد در عین حال جاهلترین مردمان نیز هستند.
استاد قرآن دانشگاه امام صادق(ع) ابراز کرد: انگیختگی میتواند ناشی از جهل یا علم باشد؛ اگر برآمده از آگاهی و عقل باشد موجب تأمین مصالح و نهایتاً تأمین حیات طیبه خواهد شد و اگر برعکس باشد به حیات طیبه صدمه خواهد زد و ما به آن دست نمییابیم.
وی با بیان اینکه انگیختگی و سنتها میتوانند سیئه هم باشند، گفت: قرآن کریم در 4 حالت آیات زیادی دارد؛ انگیختگی که دارای ارزش مثبت است مثل بتشکنی حضرت ابراهیم(ع)؛ سنتهای دارای ارزش مثبت مثل ساختن خانه کعبه و بنا نهادن مناسک حج توسط حضرت ابراهیم(ع)؛ انگیختگیهای ضد ارزش مانند مسئله فرستاده شدن مقاومت فرعون در مقابل رسالت حضرت موسی(ع) و در نهایت، سنتهای ضد ارزشی مثل زنده به گور کردن دختران.
پاکتچی خاطرنشان کرد: دائماً از ما سؤال میشود که مگر قرآن فقط برای عرب نازل شده است؟ قرآن برای همه مردمان و تمام زمان نازل شده است بنابراین در هر فضای تمدنی امکان پیدا کردن حالتهای چهارگانه وجود دارد و این کتاب آسمانی الگویی را در مقابل ما قرار میدهد که بتوانیم انگیختگیهای مثبت و منفی و سنتهای مثبت و منفی را شناسایی کنیم.
استاد دانشگاه امام صادق(ع) با بیان اینکه تمدن بر اساس زندگی جمعی شکل میگیرد، گفت: شکلگیری دو معنا دارد یک معنایش این است که فضای درونی و داخلی تمدن بسته شده و قوام پیدا میکند و مقداری هم نفع غیر میشود که میگوییم آنها جزو تمدن ما نیستند به همین دلیل است که تعبیر احسان به کار برده میشود اما اینجا ممکن است با لغزشی مواجه شویم زیرا آیات قرآن را باید همه را با هم خواند.
