امام حسن(ع)؛ الگوی یتیمنوازی/ ارزشگذاری والای قرآن به اکرام ایتام
گروه اجتماعی: امام حسن(ع) که چندین بار اموال خود را در راه خدا بخشید، نمونه برجسته انساندوستی و یتیمنوازی است بهطوریکه ایشان را کریم اهل بیت(ع) میدانستند؛ لذا میطلبد که مسلمانان به تأسی از ایشان به اکرام ایتام بپردازند.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، اکرام و نوازش یتیمان مسئلهای است که در قرآن کریم و کلمات بزرگان دین بسیار بدان سفارش شده و یتیمنوازی شرط ورود به بهشت و ظلم و تجاوز به حقوق و اموال آنها موجب خسران و عذاب الهی بیان شده است.
در هر جامعه گروهی از کودکان هستند که ممکن است والدین خود را بر اثر عواملی مثل تصادف، بیماری و کهولت سن و بسیاری موارد دیگر از دست داده باشند، برای این کودکان یتیم آنچه که از خوراک و پوشاک مهمتر است، محبت و مورد توجه واقع شدن است.
در قرآن خداوند در برخی آیات سفارش و تأکید فراوانی بر لزوم محبت و مهربانی نسبت به یتیمان کرده است و با تعابیر مختلف به احسان یتیم دعوت فرموده و اجر و پاداش فراوانی برای آن در نظر گرفته است و در مقابل هر گونه ظلم و بد رفتاری با آنان را سرزنش و گناهی نابخشودنی شمرده است.
پیامبراکرم(ص) درباره یتیمنوازی میفرماید: «أتحب أن یلین قلبک و تدرک حاجتک؟ ارحم الیتیم و امسح رأسه و اطعمه من طعامک یلین قلبک و تدرک حاجتک؛ آیا دوست داری دلت نرم و آرزویت برآورده شود؟ بر یتیم ترحم کن و دست محبت بر سر او بکش و از غذای خود به او بخوران تا قلبت نرم و حاجتت روا گردد».
همچنین آیات فراوانی در رابطه با ضرورت دستگیری از ایتام وجود دارد از جمله اینکه در آیه 34 سوره اسراء آمده است: «وَلاَ تَقْرَبُواْ مَالَ الْیَتِیمِ إِلاَّ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتَّى یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُواْ بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کَانَ مَسْؤُولًا؛ و به مال یتیم جز به بهترین وجه نزدیک مشوید تا به رشد برسد و به پیمان [خود] وفا کنید زیرا که از پیمان پرسش خواهد شد».
آیه مذکور به ما گوشزد میکند که نه تنها مال یتیم را نخورید بلکه حریم آن را کاملاً محترم بشمارید و هرگونه تصرفی در اموال یتیمان بهمنظور حفظ و اصلاح، تکثیر و اضافه بوده باشد و جهات لازم برای پیشگیری از هدر رفتن این اموال در نظر گرفته شود مجاز است بلکه خدمتی است آشکار به یتیمان که قادر بر حفظ مصالح خویشتن نیستند؛ البته این وضع تا زمانی ادامه دارد که به حد رشد فکری و اقتصادی برسند.
اسلام؛ مهمترین مدافع و پشتیبان ضعیفان و یتیمان
آنچه حائز اهمیت است این است که دین مقدس اسلام پشتیبان محرومان ضعیفان و یتیمان است و تصرف در مال یتیم مشروط به رعایت بالاترین و پرثمرترین شیوههاست؛ اگر منافع یتیم در گردش مال است باید آن را بهکار انداخت نه اینکه بیتفاوت باشد در تصمیمگیریهای مالی باید منافع و مصالح یتیمان مراعات شود و تصرف نا بجا و حیف و میل اموال یتیمان ممنوع است.
همچنین در آیه دوم سوره مبارکه نساء خداوند میفرماید: «وَآتُواْ الْیَتَامَى أَمْوَالَهُمْ وَلاَ تَتَبَدَّلُواْ الْخَبِیثَ بِالطَّیِّبِ وَلاَ تَأْکُلُواْ أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِکُمْ إِنَّهُ کَانَ حُوبًا کَبِیرًا؛ و اموال یتیمان را به آنان [باز]دهید و [مال پاک] و [مرغوب آنان ] را با [مال] ناپاک [خود] عوض نکنید و اموال آنان را همراه با اموال خود مخورید که این گناهى بزرگ است».
در آیه فوق سه دستور مهم درباره اموال یتیمان داده شده است اول اینکه اموال یتیمان را به آنها بدهید یعنی تصرف شما در این اموال تنها بهعنوان امین و ناظر است نه بهعنوان یک مالک، گاهی سرپرست یتیمان به بهانه اینکه تبدیل کردن مال به نفع یتیم است یا تفاوتی با هم ندارد و یا اگر بماند ضایع میشود اموال خوب و زبده یتیمان را بر میداشتند و اموال بد و نامرغوب خود را به جای آن میگذاشتند قرآن میگوید: هیچگاه اموال پاکیزه آنها را با اموال ناپاک و پست خود تبدیل نکنید.
همچنین، این آیه مبارکه میگوید که اموال آنها را با اموال خود نخورید که نتیجهاش پایمال شدن حق یتیمان باشد و در پایان آیه برای تأکید و اثبات اهمیت موضوع میفرماید: اینگونه تعدی و تجاوز به اموال یتیمان گناه بزرگی است اسلام اهمیت فوقالعاده برای این موضوع قائل شده و با شدت تمام خیانتکنندگان در اموال یتیمان را به مجازاتهای شدید تهدید میکند و با عباراتی محکم و قاطع سرپرستان را به مراقبت کامل از اموال یتیمان دعوت میکند.
بررسى آیات مختلف قرآن نشان مىدهد که اسلام اهمیت فوقالعادهاى براى این موضوع قائل شده و با شدت تمام خیانتکنندگان در اموال یتیمان را به مجازاتهاى شدید تهدید مىکند و با عباراتى محکم و قاطع سرپرستان را به مراقبت کامل از اموال یتیمان دعوت مىفرماید.
سرپرستی یتیم
یکی از محاسن اخلاق، سرپرستی ایتام و محبت به آنها است، باید دانست که کودک یتیم نیازهای متعددی دارد که از جمله آنها داشتن کانون خانوادگی و داشتن فردی بهعنوان تکیهگاه است، در فرهنگ اسلام بهترین وسیله برای رفع کمبودهای یتیمان آن است که کودکان یتیم، جزو عائله انسان قرار گیرد و مساعدتها و کمکها نسبت به آنها محترمانه انجام شود تا آنان احساس حقیری نکنند.
امام باقر(ع) فرموده است: چهار خصلت در هر کس باشد خداوند خانهای در بهشت برای او بنا کند؛ کسی که یتیمی را پناه دهد و بر ناتوانی دلسوزی کند و به پدر و مادر خود مهر ورزد و با زیر دست خود مدارا کند.
همچنین، پیامبر اکرم(ص) نیز که خود کودکی یتیم بودند و با درد یتیمی بهخوبی آشنا هستند در مورد اجر و پاداش سرپرستی یتیم فرمودند: کسیکه یتیمی را سرپرستی کند تا این که از او بینیاز شود خداوند بهشت را بر وی واجب میکند، همان گونه که اگر کسی در مال یتیم خیانت کند مستحق دوزخ میشود.
اکرام و احسان یتیم
ضرورت محبتورزی و نوازش یتیم مسئلهای است که از آیات و روایات به سادگی قابل فهم است و اگر کسی از این فرمان الهی سرباز زند، مورد مؤاخذه و سرزنش قرار میگیرد.
خداوند متعال در آیات 16 و 17 سوره فجر میفرماید: «وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهَانَنِ ﴿۱۶﴾ کَلَّا بَل لَّا تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ ﴿۱۷﴾؛ و اما چون وى را مىآزماید و روزىاش را بر او تنگ مىگرداند مىگوید پروردگارم مرا خوار کرده است (۱۶) ولى نه بلکه یتیم را نمىنوازید (۱۷)».
در حقیقت این افراد ملاک اکرام را داشتن مال و ثروت و عدم اکرام را نداشتن نعمت میدانند و چنین افرادی نه یتیم را احترام میکنند و نه یکدیگر را به دادن صدقه بر مساکین تهیدست سفارش و تشویق میکنند. در حقیقت میتوان منشأ این رفتارها را مالدوستی دانست.
پس مشاهده میشود اکرام یتیمان و مستضعفان با لطافت و دقت خاصی در آیات مرتبط در قرآن بیان شده است، از طرفی با بیان ارزش آن نزد خداوند، دعوت به این امر میشود و از طرفی بیان میشود که اگر صدقه ترک شود چه عقوبتهایی در انتظار خواهند داشت.
در آیات قرآن، اکرام یتیم و مسکینان گاهی بعد از ایمان به خدا و روز جزا و ایمان به پیامبران و کتابهای آسمانی و فرشتگان ذکر شده است و در مواردی بعد از ایمان به خدا و نیکی به پدر و مادر و خویشاوندان مانند آیه 83 سوره بقره: «وَإِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَ بَنِی إِسْرَائِیلَ لاَ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّهَ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا وَذِی الْقُرْبَى وَالْیَتَامَى وَالْمَسَاکِینِ وَقُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِیمُواْ الصَّلاَةَ وَآتُواْ الزَّکَاةَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاَّ قَلِیلًا مِّنکُمْ وَأَنتُم مِّعْرِضُونَ؛ چون از فرزندان اسرائیل پیمان محکم گرفتیم که جز خدا را نپرستید و به پدر و مادر و خویشان و یتیمان و مستمندان احسان کنید و با مردم [به زبان] خوش سخن بگویید و نماز را به پا دارید و زکات را بدهید آنگاه جز اندکى از شما [همگى] به حالت اعراض روى برتافتید» که این آیه اشاره به میثاقی دارد که خدا از بنی اسرائیل گرفته است. در این میثاق خداوند بنیاسرائیل را به اموری مهم و حیاتی سفارش میکند و آنها را به رعایت حقوق چند گروه و چند طبقه از جمله یتیمان امر میکند.
حجتالاسلام سعید قاسمی، از مدرسان دانشگاه آزاد خرمآباد در گفتوگو با خبرنگار ایکنا، با بیان اینکه پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصوم(ع) همواره در رسیدگی به وضعیت معیشتی نیازمندان و ایتام پیشگام بودند، گفت: اکرام ایتام یکی از سنتهای حسنه در دین اسلام محسوب میشود.
وی با بیان اینکه در دین مبین اسلام بر دستگیری از نیازمندان بسیار تأکید شده است، ادامه داد: پیامبر گرامی اسلام(ص) و ائمه معصوم(ع) بهویژه امام حسن(ع) که از لحاظ بذل و بخشش مقامی ممتاز و برگزیده دارند و بزرگترین الگوی زندگی مسلمانان هستند، همواره در دستگیری از نیازمندان پیشقدم بودند.
مدرس دانشگاه آزاد خرمآباد تأکید کرد: توصیه به رسیدگی به یتیمان مورد تأیید دین مبین اسلام است و آثار نیک و اجر و پاداش عظیمی را در این مورد نوید میدهد که از جمله آن میتوان به بشارت ورود به بهشت، ترفیع درجات و محو سیئات و قرب الهی اشاره کرد.
وی با بیان اینکه در حال حاضر نیز این سنت حسنه با اجرای طرح اکرام ایتام صورت میگیرد، اظهار کرد: از دیدگاه قرآن سرپرستی یتیم تنها تأمین زندگی امروز یتیم نیست، بلکه باید تلاش شود تا آینده یتیم نیز در سایه آن تأمین شود.
قاسمی با اشاره به اینکه ماه رمضان بهترین فرصت برای درک و فهم مشکلات ایتام است، گفت: روزه، انسان را متوجه حال گرسنگان و نیازمندان میکند و این باعث چشیدن آلام فقرا و نیازمندان است.
وی با اشاره به اینکه امام حسن(ع) بهعنوان کریم اهل بیت(ع)، چندین بار اموال خود را در راه خدا بخشید و نمونه برجسته انساندوستی و یتیمنوازی هستند، اظهار کرد: بخشندگی و دادرسی محرومان ایشان را به کریم اهل بیت(ع) مشهور کرد.
این کارشناس فرهنگی در پایان گفت: دستگیری از فقرا و نیازمندان و محرومان یک وظیفه اسلامی و برآمده از سیره پاک اهلب یت عصمت و طهارت است(ع) و بر ماست که در همه حال متوجه مشکلات محرومان جامعه باشیم.
