مقام امنیت انسان با تقوی گره خورده است/ نسبت تقوی و کرامت انسانی در قرآن

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدطاهر غفاری، مدرس حوزه علمیه قم در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، درباره کرامت از منظر قرآن کریم اظهار کرد: در رابطه با انسان و مقام کرامت انسانی محققان اذعان دارند که در تعالیم انبیا جدای از ایمان و انتخابی که انسان نسبت به سرنوشت خود می‌کند و قطع نظر از این معنا، کرامت بالفعل برای انسان قابل تعریف نیست، به این معنا که انسان بر سر دوراهی قرار گرفته؛ راهی که انسان کرامتی را حائز شود و مرحله‌ای که انسان به پستی و شقاوت و لئامت تن دهد و از کرامت فاصله بگیرد، هر دو زمینه برای انسان فراهم است و البته این امر منافات با این ندارد که انسان در دیدگاه معارف دینی دارای یک کرامت شأنی است؛ یعنی اصل فلسفه وجودی انسان و خلقت او، خلقتی است که مورد اعتنا و اهتمام تلقی شده و در عالم خلقت خداوند متعال اعتنای ویژه نسبت به مقام انسانی بذل فرموده است.

پیوند کرامت انسانی با تقوی

وی گفت:‌ این معنا منافات با این ندارد که این شأنیت و این زمینه برای انسان موجود باشد، لکن در زمینه اختیار و انتخاب باید از ایمان ناشی از معرفت و انتخاب رفتارها و برنامه زندگی استفاده شود. در قرآن چنین تعبیر شده است که: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ» (حجرات،13) مقام کرامت بر اساس تقوی تعریف شد، یعنی با کرامت‌ترین و گرامی‌ترین شما کسی است که رتبه بلند و مقام عالی را در عالم احراز کرده است، در روایت شریفه هم در تأیید این مضمون فرموده‌اند: «لا کَرَم الا بالتقوی» کرَم با تقوی جوش خورده است؛ تقوی در زمینه اعتقادیات، معنای خاص خود را دارد، تقوی در اخلاقیات هم بروز مناسب خود را دارد.

پیشتیبانی خاص خداوند متعال نسبت به انسان منوط به مقام تقوی است

غفاری با بیان اینکه ریشه تقوی، مقام معرفت انسان و ایمان او است، اظهار کرد: با پشتوانه این دو اگر تقوی شکل گرفت، این تقوی به‌عنوان مقام عالی انسان تعریف شده است و علو آن از این ناحیه است که خداوند متعال پشتیبانی خاص خود را نسبت به انسان منوط به مقام تقوی کرده است، مقام امنیت انسان در این عالم با تقوی گره خورده است: «إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی مَقَامٍ أَمِینٍ» ﴿دخان، ۵۱﴾.

این مدرس حوزه علمیه گفت: از منظر دیگر این گونه می‌توان تعبیر کرد که مخلوق قطع نظر از عنایت خالق، صفر است یعنی هیچ ارزش و مقامی را واجد نیست، انسان به عنایت از ناحیه خالق، مالک، مدیر و رب او دارای مقام، درجه و شأن می‌شود، اگر مالک انسان، مقام انسانی را و مقام عنایت ویژه‌اش را به انسان به تقوی منوط کرده است؛ یعنی درجات ارزشمند و شأن ویژه‌ای که با آن انسان بتواند حائز عالی‌ترین بهره‌مندی‌ها، امنیت‌ها، حوایج و نتایج از عالم شود، پس معارف قرآنی بین کرامت انسانی و تقوی نسبتی برقرار کرده است که این تقوی به علت اینکه پشتیبانی خداوند متعال را در پی دارد، به حکم «فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ» یاد خدا در متن زندگی انسان او را علم می‌بخشد، از جهالت‌ها خارج می‌کند، قدرت می‌بخشد، ضعف و ناتوانی او را جبران و او را در مسیر رشد هدایت می‌کند.

رویکرد تقوی نسبت به خداوند، کرامت حقیقی انسان را در پی دارد

وی ادامه داد: ما این معنا را از کلمات قرآنی استفاده می‌کنیم که کرامت بالفعل و حقیقی و پایدار حاصل نمی‌شود مگر اینکه از ناحیه خدای متعال عنایتی متوجه انسان شود و این عنایت حاصل نمی‌شود الا اینکه انسان رویکرد خود را نسبت به خداوند متعال در کل عالم تعریف کند و نام آن تعریف «تقوی» باشد.

غفاری با اشاره به آیه «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ»، (اسراء،70) آن را ناظر به کرامت ذاتی انسان و قابلیت اولیه او در پذیرش امانت الهی دانست و توضیح داد: خداوند متعال عالم انسانی را قابل این دانسته که انسان مخاطب پیام الهی باشد که آن امانت به انسان عرضه شود، نفس این قابلیت که شما کسی را به مقام امتحان پذیرفتید یعنی او را دارای یک لیاقت و قابلیتی شناسایی کردید، مقامی برای او قائل شدید که دیگران گویا آن را نداشتند، یعنی اگر درخت و حیوانات و موجودات دیگر، مخاطب تکلیف قرار نگرفتند معلوم است، شأن آنها متفاوت بود.

این مدرس حزه علمیه قم گفت: خداوند متعال در درگاه وجودی انسان زمینه رشد اختیاری را قرار داده بود، این زمینه رشد اختیاری همانی است که از آن به کرامت شأنی در این بحث تعبیر شده است، برای انسان قطع نظر از اختیار، خداوند، شأنیت کرامت و زمینه ارتقا به مقامات عالی را فراهم کرده است؛ همین که اجازه داده‌اند انسان وارد جلسه امتحان شود، خود از این حکایت می‌کند که انسان یک ویژگی، امتیاز و مقام خاص دارد که مورد اعتنا قرار گرفته است.

شاگرد آیت‌الله‌العظمی بهجت افزود: اگر از این امتیاز تعبیر به کرامت شود، یعنی ما قابلیت‌های بسیار فوق‌العاده‌ای را در انسان قرار دادیم، این قابلیت بسیار مهم است لکن شأن حقیقی و با ثبات و میوه نهایی آن بسته به این خواهد بود که انسان با آن ودیعه‌ای که در وجود او قرار داده شد، چه معامله‌ای خواهد کرد؛ آیا آن را ضایع خواهد کرد یا آن را پرورش خواهد داد و به شأن واقعی آن را خواهد رساند که باثبات باشد.

غفاری گفت: «کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ» حکایت از این می‌کند که در وجود بنی‌آدم استعدادها و قابلیت‌های بسیار عالی نهفته شد و چنین شد که انسان قابل لباس تکلیف و خطاب الهی شد و قابل این شد که انبیای الهی بیایند و رسالت خود را برای او ابلاغ کنند و این همه زحمات را بشکند که او رشد کند، مثل یک نهال باارزش است که قرار است عالی‌ترین میوه‌ها را به وجود آورد؛ این کرامت، کرامت ذاتی و شأنی است که قرار است در بوته اختیار و امتحانات معلوم شود انسان شکرگزار این مقام کرامت اولیه است که به مقام کرامت و مستقر و دائمی برسد یا العیاذبالله آن را ضایع می‌کند و از بین می‌برد، ان‌شاءالله خداوند متعال همه ما را توفیق بهره‌مندی از عالی‌ترین کرامت‌ها، پشتیبانی‌ها و حمایت‌ها بدهد.