اندوه از دیدگاه روایات/ شناخت؛ گامی مؤثر جهت استفاده درست از هیجان اندوه

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، برخی اوقات انسان بدون هیچ دلیل و بهانه‌ای احساس گرفتگی، بی‌حالی، دلتنگی و بی‌حوصلگی می‌کند و غمی ناآشنا درون او را می‌آزارد، برخی بر این باورند که یکی از عوامل اصلی این بی‌حالی و اندوه، فاصله گرفتن از جمع دوستان و نزدیکان و پناه بردن به خلوت و انزوا است؛ در حالی‌که نمی‌توان این سخن را به‌عنوان دلیل کامل و صحیحی تلقی کرد؛ زیرا چه بسا ممکن است انسان میان جمع باشد؛ ولی احساس غربت و دلتنگی داشته باشد.

حزن و اندوه در مواردی رخ می‌دهد که نعمتی از انسان گرفته شود و یا خسارتی بر او وارد شود و موجب اندوه و ناراحتی او شود، بی‌تردید این حالت مربوط به گذشته است، مثل این‌که انسان کار ناشایستی کرده که آثار بدی در پی داشته است و یا حرف بدی زده که موجب رسوایی او شده و در نتیجه اندوهگین شده است.

حزن و اندوه زمانی در انسان پدید می‌آید که فرصت‌هایی را از دست بدهد یا نعمتی از او ستانده شود و یا مصیبتی بر او وارد آید. طبیعی است که افراط در حالاتی چون حزن، انسان را هم از امور مادی باز می‌دارد و هم از امور معنوی، کسی که ذهنش به ناراحتی و امر ناگواری مشغول گشته، دیگر به درس خواندن و عبادت توجه ندارد، چنین شخصی وقتی به نماز هم می‌ایستد، توجه‌اش معطوف به مشکلات و ناراحتی‌هایی است که برایش پیش آمده و از نماز و عبادت خداوند غافل می‌ماند.

انسان باید بر رفتار و حالات روانی خود مسلط باشد و توجه داشته باشد که نعمت‌های دنیا وسیله‌ای برای آزمایش انسان هستند و در برابر از دست دادن بخشی از آنها نباید چنان محزون و ناراحت شود که از نعمت‌های بالاتر و ارزشمندتر، یعنی نعمت‌های اخروی محروم بماند.

انسان وقتی به جهت پیشامد مصیبت و گرفتاری ناراحت و محزون می‌شود، باید به مقایسه آن‌چه از دست داده با آن‌چه بر اثر این ناراحتی از دست می‌دهد بپردازد؛ آن‌گاه وقتی دید آن‌چه بر اثر ناراحتی و اندوه از دست می‌دهد نظیر نشاط برای عبادت، تمرکز در مطالعه و فکر، آرامش در زندگی و در خانواده با ارزش‌تر از چیزی است که از دست داده، خود را از غصه و اندوه برهاند؛ چرا که اندوهی که انسان از نشاط در زندگی و عبادت و نعمت‌های برتر بازمی‌دارد، نکوهیده است.

عوامل حزن و اندوه از دیدگاه روایات

یکی از اصلی‌ترین عوامل بروز مشکلات، گرفتاری‌ها و ناراحتی‌های روحی و معنوی انسان، گناه و خروج از دایره عبودیت و بندگی حق تعالی است که انسان را به انواع مصائب دچار می‌سازد.

از دیگر عوامل حزن و اندوه می‌توان از دل‌بستگی به دنیا، کوتاهی در عمل، جزع و فزع، توجه به امکانات دیگران، شهوت‌رانی و منفی‌نگری اشاره کرد چنان‌که امام کاظم(ع) می‌فرماید: «مَنِ اغْتَمَّ کانَ لِلْغَمِّ اَهْلَاً؛ آن‌که غم خورد، شایسته غم و اندوه است» و نیز رسول اعظم(ص) فرموده است: «اِنَّ اللهَ بِحُکْمِهِ وَ فَضْلِهِ جَعَلَ الرُّوحَ وَ الْفَرَجَ فِی الْیَقین وَ الرِّضَا وَ جَعَلَ الهَمَّ وَ الْحُزْنَ فِی الشَّکِّ وَ السَّخَطِ؛ خداوند از روی حکمت و فضل خویش، آسایش و شادمانی را در یقین و راضی بودن به قضای الهی قرار داد و غم و اندوه را در شک و ناخشنودی».

عوامل رفع حزن و دلتنگی

برای درمان و رفع دلتنگی، کم‌حوصلگی و حزن و اندوه درونی، دو نوع برخورد و درمان امکان دارد؛ گونه اول، آن است که به درمان ظاهری آن پرداخته و با مشغول ساختن خود به تفریحات و کارهای مورد علاقه، حضور در جمع دوستان و آشنایان و امثال آن، لحظات، دقایق و حتی ساعاتی خود را از آن وضع کسل‌کننده و دلتنگی نجات دهیم، همچنین، گونه دوم این است که با شناخت دقیق علت این بی‌حالی و دلتنگی، به درمان اساسی و واقعی آن بپردازیم.

از اموری که در انبساط روح و روان، آرامش و زدودن غم و اندوه در انسان مؤثر است، داشتن دوستان باصفا و اهل معرفت، شادی و برقراری جلسات انس و گفت‌وگوهای صمیمانه با آنان است؛ زیرا صفای زندگی را در همدمی با رفیق نیک می‌توان یافت.

همچنین، استغفار، دوستی با خدا، راضی بودن به تقدیر الهی، برخی ذکرها و صبر و تحمل از دیگر اموری هستند که در انبساط روح و روان، آرامش و زدودن غم و اندوه در انسان مؤثر است.

اندوه پسندیده

«جابر جُعفی» یکی از یاران باوفای امام باقر(ع) می‌گوید: در حضور امام باقر(ع) دلم گرفت، به حضرت عرض کردم: فدایت شوم! گاهی اوقات بدون آن‌که مصیبتی یا گرفتاریی به من رسد، اندوهگین می‌شوم؛ چندان که همسرم و دوستم آن‌را در چهره‌ام می‌خوانند. حضرت فرمود: آری، ای جابر! خدای عز و جل مؤمنان را از طینت بهشتی آفرید و از نسیم روح خویش در آنها جاری ساخت؛ از این‌روست که مؤمن برادر تنی و واقعی مؤمن است، پس هرگاه به یکی از آن ارواح در شهری اندوهی رسد آن روح دیگر اندوهگین شود؛ زیرا او نیز از جنس اوست.

همچنین از امام رضا(ع) سؤال شد: چرا فردی غمگین می‌شود، بی‌ آن‌که علت اندوه خود را بداند؟ حضرت فرمود: اگر اندوهی به او رسد بداند که برادرش غمی دارد، همچنین است اگر بی‌دلیل شاد شود.

یکی دیگر از مصادیق اندوه و حزن پسندیده در موارد ذکر مصائب ائمه‌ اطهار(ع) است که آثار و فواید بسیار زیادی بر آن مترتب است، امام صادق(ع) فرمود: «نَفَسُ الْمَهُمومِ لَنا الْمُغْتَمِّ لِظُلْمِنَا تَسبِیحٌ وَ هَمُّهُ لِأمْرِنَا عِبَادَةٌ؛ کسی که برای ما نگران باشد و به‌خاطر ستمی که بر ما رفته، غمگین شود، نفس کشیدنش تسبیح است و غمخواریش برای ما عبادت است».

همچنین، ابوبصیر می‌گوید: با یکی از یاران خدمت امام صادق(ع) رسیدیم. به آن حضرت عرض کردم: فدایت شوم، یابن رسول الله! من گاه بدون آن‌که بدانم دلیلش چیست، غمگین و اندوهناک می‌شوم! امام صادق(ع) فرمود: آن غم و شادی از ما به شما می‌رسد؛ زیرا اگر اندوه یا سروری به ما برسد بر شما نیز وارد می‌شود؛ چون ما و شما از نور خدای عزوجلّ هستیم؛ به تعبیر دیگر، هستی شیعه متأثر از حزن و سرور ائمه معصوم(ع) است.

منظمی، از مدرسان قرآن در لرستان در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا، در رابطه با اندوه گفت: انسان چهار نوع هیجان دارد که این چهار هیجان عبارت از شادی، اندوه، خشم و ترس هستند که این چهار مورد هیجان از درون انسان تولید می‌شود.

وی اضافه کرد: اندوه یک هیجان است که از درون انسان تولید می‌شود و باید جهت آن را دریافت؛ چراکه اگر جهت آن‌را متوجه نشویم نخواهیم توانست درست از این هیجان استفاده و آن‌ را در مسیر صحیح قرار دهیم.

منظمی با تأکید بر این‌که باید یاد بگیریم از هیجاناتی که در زندگی تولید می‌شود درست استفاده کنیم و نباید این هیجانات را سرکوب کرد، ادامه داد: شناخت به‌موقع هر یک از این هیجانات به ما کمک می‌کند از آن‌ها درست استفاده کنیم.

وی شناخت را بهترین راه استفاده از هیجانات شادی، اندوه، خشم و ترس دانست و گفت: هر یک از این هیجانات کاربردهایی در زندگی ما دارند چنان‌که در حدیثی از امام علی(ع) در رابطه با اندوه آمده است که «شادی مؤمن در چهره‌اش و اندوه وی در قلبش است» و این بیان‌گر این است که مؤمن اندوهش را در چهره و ظاهر مشخص نمی‌کند تا دیگران را از اندوه خود اندوهناک نکند بلکه شادی‌هایش را در چهره‌اش نمایان می‌کند تا دیگران را در شادی خود سهیم کند.

وی با اشاره به این‌که قوت مؤمن در دین و اندوهش در دلش است و این یک فرمول برای زیستن درست است، افزود: نکته‌ای که در این احادیث وجود دارد این است که باید اندوهمان را به دلمان ارجاع دهیم نه به چهره و ظاهرمان تا دیگران را دچار آزردگی خاطر نکنیم.

این مدرس قرآن با یادآوری این‌که قوت ما باید در دینمان باشد؛ چراکه دین ما همه زندگی ماست، اضافه کرد: دین می‌تواند در همه اجزای زندگی ما خودش را نشان دهد؛ لذا لازم است از دین و اعتقاداتمان درست استفاده کنیم و اینکه اندوه مؤمن در دلش است این یک صفت مهم برای مؤمن است.

وی گفت: البته اندوه انواع مختلفی دارد و این‌که نسبت به چه چیزهایی باید اندوه نشان دهیم و از چه چیزهایی نباید اندوهگین شد و اگر اندوهگین شدیم چگونه باید به آن جهت دهیم خود بحث مفصلی است.

حجت‌الاسلام سالاروند، مسئول عقیدتی سپاه ناحیه سپیددشت در گفت‌وگو با ایکنا از لرستان با بیان این‌که در آیات قرآن و روایات معصومین، علت غم و اندوه را ناشی از ضعف ایمان در وجود انسان می‌دانند، افزود: اگر ایمان به خدا و امداد و رحمت او در وجود انسان تقویت شود، بسیاری از غم‌ها و غصه‌ها از بین می‌رود.
وی با اشاره به این مطلب که اگر انسان دارای ایمان قوی باشد نسبت به ظاهر دنیا همچون مال، مقام و رفاه، غمگین نمی‍شود، خاطرنشان کرد: ایمان به خدا انسان را از دلبستگی به دنیا می‌رهاند و این باور را برای او ایجاد می‌کند که دنیا مقصد نیست.

تاثیر سفر بر خارج کردن غم از دل

وی در ادامه با اشاره به تاثیر سیروسفر بر خارج کردن دل از غم و اندوه اشاره کرد و افزود: زندگی در یک مکان خاص، یکسانی و یک‌نواختی می‌آورد و همین باعث گرفتگی روحی و از دست رفتن شادی می‌شود لذا برای رهایی از چنین وضعیتی، مسافرت بهترین راه است.

درد و دل  کردن با برادر دینی از مهم‌ترین راه‌کارهای خارج کردن غم از دل

وی درد و دل کردن با برادران دینی و مؤمن را یکی از مهم‌ترین راه‌کارهای خارج کردن غم و اندوه از دل دانست و خاطرنشان کرد: درمیان گذاشتن عقده‌ها و گرفتاری‌ها با هسته‌های مشاوره و مۆمنانی که اهل درد و سوزند باعث برطرف کردن غم و اندوه در انسان می‌شود.

غسل نشاط راهی برای زودن اندوه از دل

مسئول عقیدتی سپاه ناحیه سپیددشت در پایان گفت: غسل یکی دیگر از زمینه‌های نشاط و رفع حزن است و در حدود صد غسل مستحبی وارد شده است که همه آنها نشاط آور است و جالب این‌که یکی از غسل‌ها به نام غسل نشاط است. البته مستحبات دیگری هم مانند عطر زدن و اسب سواری و گره‌گشایی در کار مردم هم از عوامل مؤثر در غم و اندوه می‌باشد.