تکنولوژی نسل سوم ارتباطات تا چه حد با دین اسلام همخوانی دارد؟

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا) از استان مرکزی، امروزه با ورود نسل سوم گوشی‌های هوشمند به بازار تحول عظیمی در ارتباطات صورت گرفته است به‌ویژه در کشور ما اگر کمی دقت کنیم بیشترین مغازه‌ها و فروشگاه‌های که در یک خیابان هستند مربوط به فروش گوشی‌های هوشمند یا تبلت است و هر کس در کشورمان با حداقل هزینه 300 هزار تومان می‌تواند صاحب یک گوشی هوشمند شود و به‌واسطه آن انواع و اقسام ارتباطات از جمله دیداری و شنیداری و نوشتاری را ‌داشته باشد.

نقش غیرقابل انکار ارتباطات در زندگی

یکی از دلایل اهمیت ارتباطات، نقش غیرقابل انکار آن در زندگی افراد است. ارتباطات ماهیتی انسان‌ساز دارد، ارتباطات می‌تواند در شکل گرفتن شخصیت افراد تأثیر بگذارد و حتی افرادی که شخصیت‌شان شکل گرفته را تغییر دهد. به همین جهت قوانین و منشورها و شرایع در این باب به اعمال نفوذ پرداختند و همگی کوشیدند با تبیین نوع ارتباطات برای انسان، راهی را ترسیم کنند که در قالب آن، انسان ارتباطات را وسیله قرار داده و به مطلوب برسد.

در این گزارش قصد آن داریم تا دریابیم شریعت اسلام و فقه امامیه که از دیرباز به‌عنوان فقهی پویا شناخته می‌شده، در این عرصه چه قدم‌هایی برداشته و سخنش چگونه است.

با توجه به گستردگی موضوعات و مصادیق در این گزارش به تکنولوژی‌های ارتباطات در گوشی‌های همراه اشاره می‌کنیم که اکنون به‌طور وسیع نیز بین مردم گسترش یافته و اگر بگوییم در حوزه ارتباطات نوین، گوشی‌های همراه مقام اول را در کشورمان دارند. حرف گزافی نیست.

با ورود گوشی‌های همراه هوشمند، بازار برنامه و اپلیکیشن‌های مختلف و مختص این گوشی‌ها نیز داغ شد. با توجه به اینکه غرض اولی و ذاتی گوشی‌های همراه ارتباطات بود، برنامه‌هایی که در حوزه ارتباطات و رسانه بودند پیشرفت بیشتری داشتند و در گوشی‌های همراه از آنها استفاده بیشتری می‌شود.

همین جذابیت و همه‌گیری باعث شده که ما برنامه‌های متنوعی در این حوزه مشاهده کنیم و به نوعی رقابت در این حوزه به‌وجود آمده از برنامه‌هایی همچون اسکایپ گرفته که هدف‌شان سهولت بیشتر در ارتباطات صوتی و تصویر است تا برنامه‌هایی مثل واتس آپ و وایبر و وی چت و اخیراً لاین که در کنار سهولت ارتباطی، فضاهایی را به‌عنوان شبکه‌های اجتماعی نیز فراهم کردند و در این برنامه‌ها کاربران می‌توانند به راحت‌ترین طریق به‌صورت صوتی و تصویری و مکتوب با یکدیگر مرتبط باشند.

نگاه دین به این برنامه‌ها، نگاه واقع‌بینانه‌ای است

این برنامه‌ها باب جدیدی از ارتباطات را به سوی مردم گشوده است. امروز یک نفر می‌تواند به‌راحتی و با ابزاری به اندازه کف دستش متن، عکس و یا فیلمی را ارسال کند که باعث شادی، غم، عبرت‌آموزی، علم آموزی و حتی انحراف افراد شود. نگاه دین به این برنامه‌ها، نگاه واقع بینانه‌ای است، نگاه دین به این برنامه‌ها نگاه به ابزاری است که بستر نفع و ضرر را دارد.

برخلاف عده‌ای که پیشرفت تکنولوژی با همه جوانبش را مفید می‌دانند، دین و حتی قانون چنین نظری ندارد و با واقع‌بینی معتقد است که تکنولوژی ابزاری است برای اهداف بشر و خود هدف نیست و اگر ابزار در خدمت اهداف متعالی بشری باشد، ممدوح است.

توصیه اسلام به مراوده و احوالپرسی

به‌عنوان مثال این برنامه‌ها می‌توانند وسیله‌ای باشند جهت سهولت در باخبر شدن از احوال یکدیگر. در اسلام نیز توصیه و تأکید شده به مراوده با یکدیگر و این مسئله که مؤمنین از احوال یکدیگر بی‌خبر باشند، نکوهش شده است. امروزه با وسایل ارتباطی این امر سهل شده و می‌توان به سادگی با دیگران در ارتباط بود و از احوال یکدیگر باخبر بود.

این برنامه‌ها می‌توانند وسیله‌ای باشند برای تبادل اخبار و اطلاعات و حتی نصایح و جملات پندآموز و مفید. متدینین نیز در این زمینه به خوبی از این برنامه‌ها استفاده کرده و آن را وسیله‌ای قرار دادند برای ترویج روایات و جملات پندآموز و حتی علم‌آموزی.

از محسنات دیگر این قبیل برنامه‌ها، ایجاد زمینه برای آشنایی با افراد جدید است. در محیط مجازی به سبب عدم محدودیت‌های محیط حقیقی و بسترهای اجتماعی، موقعیت های زیادی جهت آشنایی با افراد مختلف و جدید وجود دارد. افرادی که چه‌بسا در محیط حقیقی فرصت و زمینه مراوده با آنها وجود نداشت.

اما تبعات این برنامه‌ها فقط محدود به محسنات نمی‌شود و مجموعه‌ای از آفات را هم شامل می‌شود. بعضاً دیده می‌شود که این برنامه‌ها وسیله‌ای برای ترویج و پرداختن به امور لغو و گذران زمان به بیهودگی شده است.

قرآن کریم بیهوده‌گویی و پرداختن به اموری که باعث تلف کردن وقت می‌شود را خلاف کرامت انسانی می‌داند و مردم خداشناس و مؤمن را از آن برحذر می‌دارد. در آیه 72 فرقان وقتی نشانه‌های مردم خداشناس مطرح می‌شود، این مطلب را بیان می‌کند که «وَإِذَا مَرُّواْ بِاللَّغْوِ مَرُّواْ کِرَاماً» یعنی مردم مؤمن و خداشناس موقع مواجه با امور بیهوده با بزرگواری و کرامت از آن عبور می‌کنند.

و همچنین در آیه 3 سوره مؤمنون در بیان نشانه‌های مؤمنان می‌فرماید؛ «وَالَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ»؛ مؤمنین کسانی هستند که از پرداختن به امور بیهوده روی گردان هستند. بنابراین تکلیف مؤمنان در مواجه با امور لغو و بیهوده، گذر از آن و روی گردان از آن و حتی اکراه از شنیدن سخنان بیهوده است نه اینکه خود را مشغول لغو و بیهودگی کنند و خود وسیله‌ای بشنوند برای ترویج لغویات و بیهودگی‌ها.

آفت دیگری که ممکن است به‌واسطه این برنامه‌ها پدید آید، از بین رفتن حریم‌هاست. در محیط‌های مجازی به سبب نبود محدودیت و معذوریت‌ها حریم‌ها کمرنگ‌تر و مرزها ناپیداست. در محیط حقیقی چه بسا شخصی جسارت سخنوری نداشته باشد اما می‌بینیم در محیط مجازی به خاطر کمرنگ بودن حریم‌ها، افراد جسورترند، چه بسا اشخاصی در محیط حقیقی و در مرآ و منظر مردم، انسان‌هایی آرام و ساکتند اما به محض ایجاد بستر مناسب برایشان قائل به هیچ حریمی چه اخلاقی و چه اسلامی نیستند.

اسلام به‌عنوان دین کامل درباره مراودات، نصایح و احکام مختلفی دارد. از نظر اسلام اولا مراوده و دوستی با اشخاصی که با دین دشمنی دارند و به صراحت با دین و مردان خدا کینه می‌ورزند، صحیح نیستکه خداوند در آیه 22 سوره مجادله می‌فرماید؛ لَا تَجِدُ قَوْمًا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ یُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ کَانُوا آبَاءهُمْ أَوْ أَبْنَاءهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُوْلَئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمَانَ وَأَیَّدَهُم بِرُوحٍ مِّنْهُ وَیُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُوْلَئِکَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛ قومى را نیابى که به خدا و روز بازپسین ایمان داشته باشند [و] کسانى را که با خدا و رسولش مخالفت کرده‏اند هر چند پدرانشان یا پسرانشان یا برادرانشان یا عشیره آنان باشند دوست بدارند در دل اینهاست که [خدا] ایمان را نوشته و آنها را با روحى از جانب خود تایید کرده است و آنان را به بهشتهایى که از زیر [درختان] آن جویهایى روان است در مى‏آورد همیشه در آنجا ماندگارند خدا از ایشان خشنود و آنها از او خشنودند اینانند حزب خدا آرى حزب خداست که رستگارانند».

در محیط‌ و شبکه‌های اجتماعی به سبب بازتر بودن فضا، عده‌ای وجود دارند که ابایی از بیان مخالفت‌هایشان با دین خدا و مردان خدا ندارند. مؤمنان نباید با ایشان رابطه و مراوده از نوع دوستی برقرار کنند. برخی خود را اینگونه توجیه می کنند که مراوده و دوستی با ایشان باعث تألیف قلوب‌شان می‌شود و باعث نزدیکی دوباره ایشان به دین. ولی اسلام به هیچ عنوان چنین انتظاری را از افراد معمولی در مواجه با بی دینان ندارد. تألیف قلوب و تبلیغ دین وظیفه متخصصان و مبلغان است، کسانی که در مقابل شبهات سست نشده و دارای براهین محکم و استوانه‌های اعتقادی قوی هستند و صد البته حتی آنان نیز مراوده از باب دوستی با بی‌دینان برقرار نمی‌کنند.

چه بسیار کسانی که فکر می‌کنند با دوستی و مراوده با انسان‌های خطاکار می‌توانند آنها را تغییر دهند اما اینگونه نشده و خود تغییر پذیرفتند که امام علی(ع) فرمود؛ کسی همنشین قومی نمی‌‌شود مگر اینکه از آنان شود؛ بنابراین بایستی در مراوده‌ها حریم با این اشخاص و در اشخاص خاطی حفظ شود و از دوستی با ایشان که در محیط‌های مجازی حضور پررنگ‌تری دارند، احتراز جست تا انزوایشان آنها را وادار به تأمل کند.

از مصادیق دیگر رعایت نشدن حریم‌ها، رعایت نشدن حریم بین ‌محرم و نامحرم است. از نظر اسلامی مطلق مراوده محرم و نامحرم حرام نیست، بلکه بایستی حریم‌ها در این مراودات حفظ شود.

حریم‌هایی که گفتیم در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی و برنامه‌های ارتباطی کمرنگ‌تر است. چه بسا اشخاصی در روابط حقیقی اش با نامحرمان، حریم حفظ می کند اما در روابط مجازی به خاطر کمرنگ بودن این حریم‌ها به وادی حریم می‌افتد. افراد باید بایستی در نظر داشته باشند که از نظر حقیقی، تفاوت چندانی بین گفتار و نوشتار در مراوده وجود ندارد. مراوده نوشتاری با نامحرم تفاوت چندانی با مراوده شنیداری و دیداری با ایشان ندارد و اگر مسئله ای در مراوده گفتاری خلاف اخلاق و دین باشد، در مراوده نوشتاری هم اینگونه است.

چه بسیار دیده شده شوخی‌ها و خنده‌ها در قالب مراوده نوشتاری، حال آنکه از لحاظ واقعی و حقیقی تفاوتی بین شوخی با نامحرم در مراوده شنیداری و گفتاری نیست. چون مخاطب در مراوده نوشتاری شخصیت طرف مقابلش را تصور می‌کند، اگر مخاطب در نوشتارش شوخی کند، شخص او را در حال شوخی متصور می‌شود و اگر در مراوده نوشتاری بخندد، شخص مخاطبش را در حال خنده تصور می‌کند. اگر مخاطب جمله احساسی و عاشقانه بگوید، شخص مخاطبش را در حال بیان جملات احساسی و عاشقانه تصور می‌کند و تقریباً تمامی تبعاتی که در مراوده گفتاری و دیداری وجود دارد، در مراوده نوشتاری هم وجود دارد. بنابراین مؤمنین بایستی حتما حریم‌های مراوده حقیقی را در مراوده مجازی هم بجای اورند.

مردان مؤمن اگر در محیط‌های حقیقی چشم خود را از نامحرم می‌پوشانند، بایستی در محیط مجازی نیز در پی اختلاط با نامحرم نباشند، همانطور که در محیط حقیقی با گفتار پسندیده و با طمأنینه با آنان صحبت می‌کنند، بایستی با گفتار پسندیده در محیط مجازی با آنان سخن بگویند. زنان مؤمن همانطور که در محیط حقیقی از نامحرم رو می‌گیرند و حجاب حفظ می کنند، بایستی در محیط مجازی حریم حفظ کنند.

در انتها می‌توان گفت پیشرفت‌ها و برنامه‌های ارتباطی، امر پسندیده و ابزار مناسبی است و منفعت و ضرر آن وابسته به استفاده ماست. چه بسا ابزاری که استفاده غالب از آن، استفاده نامناسب باشد و ضرر آن بر منفعتش چیره شود و در اینجا قانون و دین هر دو حکم می کنند به احتراز جستن از آن. چون دین از مؤمنین انتظار دارد حتی سمت بستری که برای ایشان ایجاد حرام می کند، نروند چه برسد به اینکه مرتکب آن بشوند.