خداوند دروغگو را از هدایت محروم میسازد/ «اصلاح ذاتالبین»؛ استثنایی در دروغ
گروه اجتماعی: افزایش شناخت نسبت به مقوله دروغ، نتایج و مصادیق آن بین اقشار مختلف جامعه، اصلاح جامعه اسلامی را در بردارد، در این راستا «صلاح ذاتالبین» برای از بین بردن دشمنی و در مواقع «خنثیسازی حیلههای جنگی دشمن» از مصادیق دروغ مصلحتی است.
وارونهسازی واقعیت یا دروغگویی، یکی از رذائل اخلاقی است که علمای اخلاق از آن بهعنوان یکی از موانع مسیر انسان بهسوی کمال و مقصود نام میبرند، قدم گذاشتن در این وادی سبب میشود که انسان به مرور زمان به سبب تربیت نادرست و الگوگیری ناصحیح از خانواده و محیط، آن را فراگیرد و رفتهرفته به آن عادت کند.
قرآن کریم از این واژه با عنوان «کِذب» تعبیر میکند: «انظُرْ کَیْفَ یَفْترَُونَ عَلىَ اللَّهِ الْکَذِبَ؛ ببین چگونه بر خدا دروغ میبندند»، (سوره نساء آیه 50). واژه «کِذب» بیش از سی بار در قرآن بهکار رفته است، کلمات «کاذب» و «کَذّاب» از دیگر مشتقات این واژه است که اولی به معنای «دروغگو» است و در آیات قرآن به آن اشاره شده است: «وَ إِنْ یَکُ کاذِباً فَعَلَیْهِ کَذِبُهُ؛ اگر دروغگو باشد، دروغش دامن خودش را خواهد گرفت»، (سوره غافر آیه 28)، و دیگری صفت مبالغه و به معنای کسی است که زیاد دروغ میگوید: «إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ؛ خداوند کسى را که اسرافکار و بسیار دروغگوست هدایت نمىکند»، (سوره غافر آیه 28).
توجه به ثمرات ارزشمند «صداقت و راستی» و شناخت اثرات نامطلوب «دروغ» همواره از مباحث علما و عارفان بزرگ بوده است، همچنانکه مولوى در نتایج صدق و کذب مىگوید:
دل بیارامد ز گفتار صواب
همچنانکه تشنه آرامد ز آب
صدق، بیدارى هر حس مىشود
جنسها را ذوق مونس مىشود
دل نیارامد ز گفتار دروغ
آب روغن هیچ نفروزد فروغ
در حدیث صدق آرام دل است
راستىها دانه دام دل است
رنگ صدق و رنگ تقوا و یقین
تا ابد باقى بود بر متّقین
ریشههای روانشناختی دروغ
سیدعلی مرعشی، روانشناس و مدرس دانشگاه شهید چمران اهواز، در گفتوگو با خبرنگار ایکنا، با اشاره به ریشههای روانشناختی دروغ اظهار کرد: ریشههای روانشناختی دروغ را در عوامل متعددی باید جستجو کرد که از آن جمله «ترس» است، برای مثال ترس از فقر، پراکنده شدن مردم و از دست دادن موقعیت را میتوان نام برد. همچنین میتوان به عواملی همچون عقده حقارت و خود کمبینی، پایین بودن عزت نفس اشاره کرد که وجود این عوامل آثار مخربی به لحاظ روانشناختی بر سلامت روانی انسان دارد، زیرا این عوامل تعارض را در انسان بهوجود میآورد، در حالی که تعارض با سلامت روانی که نیازمند هماهنگی است، متضاد است، این تعارض فرد را به اضطراب میکشاند و انسان آرامش خود را از دست میدهد.
وی با تأکید بر آثار شرعی و اخلاقی دروغ تصریح کرد: گرفتار شدن فرد به رذلیت ناپسند اخلاقی دروغ اثرات شرعی و اخلاقی نامطلوبی بر فرد دروغگو دارد که در وهله اول انسان دروغگو از هدایت خداوند محروم میشود و قرآن کریم بر این حقیقت تصریح دارد: «إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ»، (سوره غافر آیه 28).
مدرس دانشگاه شهید چمران ادامه داد: بدبینی فرد دروغگو از اثرات دیگر این رذیلت است، زیرا چنین فردی همواره با دیگران با این پیشفرض روبهرو میشود که آنها نیز مانند او سخن درست و مطابق با واقعیت نمیگویند.
این روانشناس گفت: فراموشکاری که آبروریزی فرد را به همراه دارد، از دیگر پیامدهای دروغ است و از سوی دیگر همواره یک دروغ به تولید دروغهای دیگر منجرمیشود. شخص دروغگو برای حفظ موقعیت خود در تعامل با دیگران همواره به دروغهای دیگر متوسل میشود و همیشه با عدم پیشبرد کارهایش مواجه میشود.
مرعشی با بیان اینکه در روایات اسلامی دروغ بهعنوان گناه بزرگ معرفی شده است که بعد از شرک، بدی به پدر و مادر، قرار میگیرد، اظهار کرد: از امام حسن(ع) روایت شده است اگر همه بدیها را در جایی قرار دهیم و دَر آن را ببندیم، کلید ورود به همه آن بدیها دروغ است.
وی در ادامه به «دروغ مصلحتی» پرداخت و افزود: اگر در دروغگویی موضوع «مصلحت» به درستی مورد شناخت قرار نگیرد، کنترل دروغ امری ممکن نخواهد بود، زیرا هرکس با عنوان اینکه دروغ را بخاطر مصلحتی میگوید، دروغگویی خود را توجیه میکند.
مرعشی در خصوص مصادیق دروغ مصلحتی گفت: دروغ مصلحتی تنها به مواردی استثنائی محدود میشود که از آن جمله «حالت اضطرار» است. به این معنی که جان و یا مال انسان به گونهای در خطر باشد که تنها نجاتدهنده جانش و مانع ضرر مالیاش باشد. در غیر این صورت ضرری به او وارد میشود که به لحاظ جانی و مالی هرگز قابل جبران نباشد.
وی با استناد به آیات قرآن، مصداق حالت اضطرار را با این آیه قرآنی توضیح داد: «إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنزِیرِ وَ مَا أُهِلَّ بِهِ لِغَیرِْ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیرَْ بَاغٍ وَ لَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیم؛ خداوند، تنها(گوشت) مردار، خون، گوشت خوک و آنچه را نام غیرِ خدا به هنگام ذبح بر آن گفته شود، حرام کرده است. (ولى) آن کس که مجبور شود، در صورتى که ستمگر و متجاوز نباشد، گناهى بر او نیست (و مىتواند براى حفظ جان خود، در موقع ضرورت، از آن بخورد) خداوند بخشنده و مهربان است. سوره بقره آیه 173».
مرعشی با بیان اینکه «اصلاح ذاتالبین» برای از بین بردن دشمنی و در مواقع «خنثیسازی حیلههای جنگی دشمن» از دیگر مصادیقی است که در این مقوله قرار میگیرند، تأکید کرد: در موارد این گونه هم بهتر آن است که انسان توریه کند یعنی به گونهای سخن گوید که دروغ نگوید و واقعیت را هم بیان نکند.
دروغ مصداق مفهوم قرآنی« قَوْلَ الزُّور» است
سیدهصغری عزیزی سوق، مدرس علوم قرآن و مدیر مؤسسه قرآنی نور کوثر اهواز درگفتوگو با ایکنای خوزستان، با اشاره به اینکه آیات و روایات زیادی به نتایج ناپسند دروغ اشاره دارند، گفت: در آیه 30 سوره حج از دروغ با عنوان« قَوْلَ الزُّور» یاد شده است:« ِ...وَ اجْتَنِبُواْ قَوْلَ الزُّور؛ و از سخن باطل بپرهیزید» که در این آیه « قَوْلَ الزُّور» به معنای دروغ است.
وی با تأکید بر اینکه جامعه کنونی از وضعیت مطلوبی در این زمینه برخوردار نیست، اظهار کرد: هم اکنون در جامعه رواج دروغگویی بدون محدودیت در حال توسعه است که این واقعیت تلخ برای یک جامعه اسلامی به نتایج مطلوبی نمیرسد.
این مدرس قرآنی ادامه داد: اگر این دروغها در جامعه نبود، جامعه از اصلاح بیشتری برخوردار بود و اوضاع کنونی در این راستا بهکارگیری راهکارهایی جهت اصلاح و بهبود وضع موجود را میطلبد که از جمله راهکارها «افزایش شناخت نسبت به مقوله دروغ، نتایج و مصادیق آن بین اقشار مختلف جامعه»، «فرهنگسازی در بستر خانواده و کاربردی کردن شناختها در همان پایینترین سطوح سنی» است که باید توجه عمیقی را در این زمینه مبذول داشت.
هدیه مسعودی، شعبه خوزستان
