واکاوی نگاه مناسبتی به قرآن و تحقق منافع شخصی

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، خداوند سبحان در آیه 30 سوره بقره، فرمود: «من در زمین جانشینى خواهم گماشت». «آدم(ع)» انتخاب شد و خداوند به آدم(ع) آنگونه عرضه داشت: «اگر از جانب من هدایتى برایتان آمد، هر کس از هدایت من پیروى کند، نه خوفى بر آنهاست و نه اندوهگین شوند»(بقره،38). از مصادیق مهم آن هدایت معهود «قرآن کریم» بود که خداوند آن را برای هدایت آدم فرستاد و بر نقش هدایتیش تأکید کرد: «ذَلِک الْکتَب لارَیْب فِیهِ هُدًى لِّلْمُتَّقِینَ؛ این کتاب با عظمتى است که شک در آن راه ندارد، و مایه هدایت پرهیزکاران است»(بقره،2). قرآن کریم برای هدایت و پرورش انسان‎ها نازل شده است، از این رو مردم باید با عمل به دستورها و فرمان‎های آن، راه رسیدن به کمال و نزدیک شدن به خداوند را بپیمایند، در آیات آن تدبر و تفکر کنند و آنها را در زندگی بکار گیرند.

اما انسان از شناخت جایگاه این کتاب هدایتی و نقشه‌ راه کمال انسانی در طول زمان و هر مکان زندگیش برکره خاکی غفلت کرد. برخی بر این تصورند برای اینکه مصداقی برای زندگی با قرآن باشند،‌ باید همواره آن را گشوده و یا در همه حال تلاوت کنند. این امر در حالی‌که همیشه میسر نیست،‌ با تعالیم و آموزه‌های قرآنی نیز همخوان نیست؛ زیرا آنان که قرآن عنوان «اسوه»‌ به آنها داد و ما را به پیروی از آنها فراخواند، شخصیت‌هایی بودند که در ابعاد مختلف زندگی فردی،‌ اجتماعی،‌ عبادی،‌ اخلاقی،‌ اقتصادی،‌ سیاسی و ...سرآمد بوده‌ و رشد و کمال شخصیتی همه جانبه داشتند. به بیان بهتر این بزرگوران با وجود اینکه در همه ابعاد زندگی الگو بودند، در همه حال قاری الفاظ قرآن نبودند،‌ اما همیشه براساس آموزه‌ها و مفاهیم قرآن عمل کردند. در واقع در اثر ممارست بر آموزه‌هایی قرآنی و ارتباط نزدیک با مفاهیم آن، قرآن برای آنها به واقع «کتاب زندگی» بود. آنان با قرآن زندگی کردند و همین انس روحانی، آنها را از افتادن به دام‌های زندگی مادی مصونیت می‌بخشید.

غفلت انسان از نقشه راه کمال و تعالی‌اش به سوی مقصد مطلوب تا آنجا پیش رفت که رسول اکرم(ص) از آن به درگاه خداوند شکایت برد: «یَا رَب إِنَّ قَوْمِى اتخَذُوا هَذَا الْقُرْءَانَ مَهْجُوراً؛‌ پروردگارا! این قوم من از قرآن دورى جستند»(فرقان،‌30). چه بسا اگر تدبر بیشتری در احوال کتاب زندگی‌ خود داشته باشیم،‌ بتوانیم شکایتش را به درگاه خداوند درک کنیم و از خویش بپرسیم که چرا کتاب زندگی را از جریان روزانه‌ زندگی خود کنار گذاشته‌ایم؟ و چرا کتاب هدایت‌مان را به سوی کمال انسانی نادیده انگاشته‌ایم؟! امروز نیز همچنان شکایت پیامبر(ص) به درگاه خداوند از میان آیات قرآنی به گوش می‌رسد و آن بزرگوار از گروه عظیمى از مسلمانان به پیشگاه خدا شکایت مى‌برد که این قرآن را به دست فراموشى سپردند.

بسیاری از افراد نقش هدایتی قرآن را به مناسبت‌ها محدود کرده‌اند

قرآن کریم رمز حیات، وسیله نجات، عامل پیروزى و حرکت و سرشار از برنامه‌هاى زندگى است. اما برخی قرآن را رها و دست گدایى به سوى دیگران دراز کردند. در جایگاه «کتاب زندگی» بین خود که دقیق شویم،‌ می‌بینیم قرآن بیش از آنکه در ایفای نقش اساسی خود فعلیت داشته باشد، مقام و موقعیتی مناسبتی یافته است و عده‌ زیادی از افراد، کتاب زندگی بودن و نقش هدایتی‌اش را به مناسبت‌ها محدود کرده‌اند. چه بسا در زندگی این دسته از مسلمانان آثار و برکات قرآن فقط به زمان‍هایی همچون ورود به خانه نو، حفظ در مسافرت، شفاى بیماران ، مراسم ختم و ...  خلاصه می‌شود که قرآن را صرفا برای تبرک و نه برای دریافت اثر معرفتی و هدایت‌بخشی آن به این گاه‌ها محدود کرده‌اند.

و این واقعیتی تلخ، هشدار‌دهنده و حتی خطرناک. آری خطرناک است! معلم قرآنی با خلوص می‌خواهد دانش‌آموز خود را بر سر سفره مبارک قرآن بنشاند و‌ برای آغاز درس خود از قرائت قاریان قرآن بهره می‌برد، دانش‌آموزی از جای برخاسته و با ترس از «قرآن» از معلم می‌خواهد که صدای قرائت قاری را پخش نکند چون مراسم ختم را به ذهنش تداعی می‌کند! چه بد جایگاهی برای قرآن دست و پا کرده‌ایم و آن را به چه زوایای تاریکی از اذهان فرزندان خود سوق داده‌ایم.

با این بیان شاید کمتر نسل جدید را به سرزنش بگیریم که چرا از آموزه‌های قرآنی روی‌گردانند، وقتی بزرگترین دلیلش بزرگترهایی‌ هستند؛ پدرها و مادرهایی هستند که بر لوح سفید و مستعد نسل جدید، نقش و نگار تربیتی می‌زنند؛‌ در این میان مادری تار و پود وجود فرزندش را با آموز‌های قرآنی می‌بافد و آن دیگری از قرآن تصویری می‌سازد که غصه و ماتم مرگ عزیزان را به ذهن فرزندان خود تداعی می‌کند در حالی که روح قرآن، روح زندگی و جاودانگی است.

مهدی دغاغله، قاری و داور بین‌المللی مسابقات قرآن‌ در این باره معتقد است با توجه به برخوردها و مطالعات میدانی و شخصی، می‌توان در مورد میزان مأنوس بودن مردم با قرآن کریم حدسیاتی بزنیم هر چند که مستند به آمار خاصی نباشد.

این فعال قرآنی در‌خصوص اینکه چه میزان از جمعیت کشور با قرآن کریم مأنوس هستند، اظهار کرد: بر همین اساس و به نظر من کمتر از 10 درصد مردم با قرآن کریم مأنوس هستند که باید برای این کار چاره‌ای اندیشیده شود و راه‌کارهایی برای مأنوس کردن مردم با قرآن کریم ارائه کنند.

استفاده از قرآن به عنوان کتاب مناسبتی، دور از هدف اصلی قرآن است

محمود لطفی‌نیا، قاری و داور بین‌المللی قرآن کریم در گفت‌وگو با ایکنا، با تصریح بر نکاتی از تاریخ اسلام در تربیت مردمی که از زندگی انسانی با ویژگی‌های فطرتی آن آشنا نبودند، اظهار کرد: قرآن آمده است تا به انسان چگونه زندگی کردن را بیاموزد و استفاده از قرآن به عنوان یک کتاب زینتی و مناسبتی که قاری آن را در مناسبت و خطیب آن را در منابر بخواند و یا آنکه در موزه‌ها نگهداری شود، بدور از معنای هدف اصلی قرآن است.

این قاری بین‌المللی قرآن کریم با اشاره به سخن مقام معظم رهبری «قرآن نور است»، تصریح کرد: هر کس از قرآن دور باشد، در تاریکی گام برمی‌دارد اما امروزه همچنان افرادی هستند که با وضعیت‌های جاهلی مواجه‌ هستند. شاهد هستیم قرآن علمی برای هدایت به سوی شیاطینی مثل داعش‌ها، القاعده‌ها و گروه‌های انحرافی شده که با موارد تاریخ صدر اسلام مانند عَلم کردن قرآن توسط معاویه منطبق است. این نشان می‌دهد مسلمانان و متولیان فرهنگ قرآن اگر نتوانند فرهنگ‌سازی لازم را در خصوص سبک زندگی قرآنی، داشته باشند و اگر نتوانند جوان و نوجوان را قرآنی تربیت کنند و اگر در انتخاب برنامه صحیح گام برندارند، جامعه و افراد انسانی دچار مشکل خواهند شد و بر بحران‌های موجود افزوده خواهد شد.

خانواده‌ها در مسیر مشاوره تربیت دینی قرار گیرند

لطفی‌نیا با بیان اینکه امروزه جامعه با تهاجم و رخنه فرهنگی روبرو است، گفت: اگر سرعت متولان قرآنی برای ترویج فرهنگ قرآنی با همفکری همه دست‌اندرکاران صورت نگیرد، برسرعت بحران مذکور افزوده می‌شود. می‌طلبد برای ریشه کن‌ کردن آن بحران نه تنها محیط مدرسه قرآنی باشد؛ بلکه خانواده‌ها نیز در مسیر مشاوره تربیت دینی قرار گیرند تا مقوله تربیت افراد در خانواده‌ و آموزش و پرورش در یک راستا باشد.

وی ادامه داد: به‌راستی کدامین عوامل در روح و روان انسان جستجوگر کمال ریشه دوانیده است که نقشه کمال و کتاب زندگی را رها کرده و عنوان و نشانی کمال خویش را از بیراهه‌ها می‌خواهد و حال آن که خود به منبع کمال نزدیک است.

تأکید بر لزوم توجه به قرآن به عنوان کتاب زندگی و اصل اعتقادی مسلمانان

حجت‌الاسلام و‌المسلمین حسین علوی‌مهر، عضو هئیت علمی جامعة‌المصطفی(ص)، در این باره به ایکنا گفت: باید اعتقاد به الهی بودن قرآن به عنوان یک اصل و پایه در زندگی مسلمانان و به ویژه ما شیعیان مورد تأکید قرار گیرد. همان‌طور که اصل توحید در اعتقادات شیعیان یک اصل مسلم است،‌ اصل و پایه قرار گرفتن قرآن در زندگی مسلمانان هم باید اصل باشد. اصل دوم این است که به واقعیت «کتاب زندگی» بودن قرآن توجه شود.

این مدرس حوزه و دانشگاه ادامه داد: استفاده از قرآن در مراسم ختم یا در سفره عقد برای تبرک، یا هدیه دادن به‌عنوان مهریه، حفظ از خطرها،‌ خواندن قرآن قبل از خواب و... دیده می‌شود. گرچه این موارد خوب و تأثیرگذار است و وجود آنها لازم است، اما تقویت راه‌کارهای دیگر لازم است.

استفاده روزمره آیات قرآنی و جایگزنی ضرب‌المثلها

وی با اشاره به وجود عبارات و الفاظ قرآنی که همواره جاودانه‌ هستند، گفت: گسترش آیات عام و معروف قرآنی میان افراد خانواده بجای کاربرد ضرب‌المثل‌ها و در جلسات و هم‌نشینی‌های خانواده‌ها گزینه‌ای مناسب است که علمای قرآنی در راستای امثال قرآن تألیفاتی نیز انجام داده‌اند که تحت عنوان «آیات الامثال» قرآن از آنها یاد می‌شود.

توشه‌گیری از آیات قرآن در نمازهای مستحبی

حجت‌الاسلام علوی‌مهر بر بهره‌وری از برخی سوره‌ها به اندازه توانایی فرد در نمازهای مستحبی اشاره کرد و گفت: استفاده از آیات قرآن در نمازهای مستحبی باعث می‌شود با آیات قرآن آشناتر شویم؛ علاوه برآن خانواده‌ها باید سعی کنند از قرآن به‌عنوان کتاب علم و دانش استفاده کنند و در خانواده این باور رشد یابد که اگر کسی قرآن بخواند در هر سطح و توانایی هم که باشد این نوعی علم و دانش است و قرآن خود منبع دانش‌افزایی برای انسان است.

شرکت در جلسات تفسیری از دیگر نکات مورد اشاره این مدرس قرآنی بود که به آن تأکید کرد و افزود: مردم با شرکت در جلسات تفسیر، مفاهیم و تعالیم قرآن را خواهند فهمید و وارد فهم آن می‌شوند.

قرآن معیار سنجش عمل افراد انسانی تعریف شود

حجت‌الاسلام علوی‌مهر در ادامه با تأکید بر نقش موثر خانواده‌ها،‌ رسانه‌ها و دستگاههای دولتی بر ورود قرآن به زندگی افراد، گفت:‌ شایسته است افراد قرآن را معیار و میزان سنجش اعمال خود قراردهند. مثلاً جوانی که بخواهد بداند عملکرد او به چه اندازه خوب است، خود را در میزان قرآن و تعالیم قرآنی بسنجد که چه مقدار به آموزه‌های قرآنی عمل می‌کند، این کار روز به روز ایمان فرد را افزایش می‌دهد.

کسب منفعت انسانی،‌ زمینه نگاه مناسبتی به قرآن کریم

سید‌محسن موسوی‌بلده، دیگر فعال و مدرس‌قرآنی نیز در گفت‌وگو با ایکنا، با اشاره به اینکه انسانها همواره در جستجوی منافع شخصی خود هستند،‌ اظهار کرد:  به‌دلیل استرس‌ها و کمبودهای ناشی از زندگی،‌ افراد در طول زمان همواره به‌دنبال منافع شخصی خود بوده‌اند که پیگیری این منافع همراه با احساس آسودگی خاطر آنان است. آنجا که در روایات خواصی برای قرائت برخی آیات و سوره قرآن ذکر می‌شود که در افزایش رزق‌، درمان بیماری، حفظ از خطر و ... تأثیر دارد، نمونه‌ای از این منافع است که ‌توده عوام توجه خود را به این خواص جهت تأمین منافع زندگی دنیایی و پرورش بُعد جسمانی آن معطوف کرده و از هدف اصلی قرآن به دور می‌افتند. در نتیجه شاهد این واقعیت هستیم که افراد در جلب منفعت خود به نگاه مناسبتی اکتفا می‌کنند و از منفعت و هدف اصلی و حتی تحصیل آن باز می‌مانند.

وی با تأکید بر اینکه قرآن درمانگر دردهای روحی است، گفت: وقتی افراد دردهای روحی را احساس نمی‌کنند، در پی قرآن نیز نخواهند رفت. هر چند انسان‌ همیشه درد جسمی را بهتر از درد روحی احساس می‌کنند، ‌در نتیجه وقتی درد جسمی دارند،‌ احساس آن برایشان قابل درک‌تر است از این رو درپی درمان آن برآمده و این رویکرد درمانی در بهبود دردهای جسمی حتی در مراجعه به قرآن نیز ظهور می‌یابد و افراد در بهره‌گیری از قرآن بیشتر به بهره‌های آنی و فانی اکتفا می‌کنند. این خواص و توصیه‌ها در حاشیه و نه در اصل هدف قرآنی است.

سبک آموزش قرآن مروج نگاه مناسبتی به قرآن

این مدرس قرآنی در پاسخ به اینکه برای کاربردی کردن قرآن و آموزه‌های قرآنی در زندگی کدام عوامل تأثیرگذار هستند،‌ گفت: دانشمندان قرآنی در این زمینه مصداق پزشک درمانگر روح افراد هستند به این معنی که باید متخصصین،‌ علما و دانشمندان قرآنی جامعه،‌ دردهای روحی مردم را شناخته و متخصصانه، آن دردها را درمان کنند. در این خصوص نباید از توده مردم توقع داشت که درمان دردهایشان را از قرآن استخراج کنند.

موسوی بلده ادامه داد: وقتی مردم آیات قرآن را توسط دانشمندان قرآنی به صورت کاربردی در ذهن خود تثبیت کنند،‌ بالطبع شفای روحی و مشکلات و ضعفهای درونی خود را پیدا می‌کنند که در این راستا مراجعه به سخنان و آموزش‌های ائمه(ع) و مفسرینی چون علامه طباطبایی مطلوب است.

تک‌نگری شاخصه‌ مهجوریت قرآن در جامعه امروز

منصور کریمی، فعال و مدرس قرآنی نیز در گفت‌وگو با ایکنا، عامل مؤثر در شکل‌گیری نگاه مناسبتی را سطح شناخت افراد از این کتاب آسمانی عنوان کرد و افزود: شکل‌گیری نگاه مناسبتی به قرآن را باید در سطح شناخت و نیاز افراد به قرآن جستجو کرد،‌ زیرا توجه به این امر که ما تا چه اندازه به قرآن نیازمندیم،‌ نقش موثر و زنده‌ای از قرآن و تعالیم آن را در زندگی افراد رقم می‌زند.

وی با بیان اینکه قرآن در جامعه امروز انسانی، مهجور است و شاخصه‌ این مهجوریت را باید در تک‌نگری به قرآن بیابیم، گفت: در رشته‌های مختلف نیز تنها برخی ابعاد قرآن همچون قرائت،‌ تجوید،‌ صوت،‌ لحن و ... بدون توجه به معانی و مفهوم قرآن مدنظر است که این امر نیز از عوامل مهجوریت قرآن است. در چنین فضایی توجه صرفا به خواندن معطوف است و به معناگرایی توجه کمتری می‌شود. تک‌نگری یکی از شاخصه‌های مهجوریت قرآن کریم است.

این فعال قرآنی ادامه داد: هرچند این نگاه به قرآن بی‌فایده نیست ولی کافی هم نیست و منجر به استفاده ابزاری از قرآن شده و باعث می‌شود قرآن در ابعاد مختلف زندگی افراد به عنوان ابزاری برای مراسم ترحیم و یا افتتاحیه‌ها و همایش‌ها ظاهر ‌شود و پیروی از این نگاه با آنچه که قرآن از هدف خود معرفی می‌کند، تعارض دارد؛ زیرا قرآن به صراحت هدف اصلی خود را برای افراد انسانی مقوله هدایت معرفی می‌کند.

کریمی با اشاره به نقش موثر کارگزاران قرآنی و فرهنگی جهت تثبیت هدف اصلی قرآن گفت: تبلیغات نقش موثری را در این راستا می‌توانند ایفا کنند و از طرفی در پرورش همت افراد نیز موثر هستند.

تحقق زندگی قرآنی با استمرار برنامه‌های قرآنی

اکرم رضایی، دبیر دینی و قرآن، در این باره معتقد است: عدم فرهنگ‌سازی برای استمرار برنامه‌های قرآنی منجر به این می‌شود که دانش‌آموزان به قرآن نگاه مناسبتی داشته باشند. استمرار برنامه‌های رادیو و تلویزیون در زمینه قرآنی و رواج فرهنگ قرآنی در محیط خانواده در قالب جلسات قرآن‌خوانی،‌ جزءخوانی،‌ قرائت، عدم محدودیت آموزش قرآن به آیات و اجزاء خاص و... به ویژه برای کودکان در سنین پایین،‌ الگوسازی مناسبی برای ورود قرآن به زندگی روزانه افراد است.