عفو؛ «تاجالمکارم»/ عفو برای انسان عزت به ارمغان میآورد
گروه فعالیتهای قرآنی: مدیر مؤسسه مطالعاتی مشاوره اسلامی با بیان اینکه عفو بافضیلتترین مکارم اخلاق است و دلیل این امر، آثار و پیامدهای آن است، افزود: عفو از آن جهت کرامت است که مایه عزت انسان میشود.
حجتالسلام والمسلمین علینقی فقیهی، مدیر مؤسسه مطالعاتی مشاوره اسلامی در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، درخصوص مفهوم عفو در قرآن و روایات گفت: بخشش یک مفهوم ارزشی است که آثار تربیتی و درمانگری نیز دارد. عفو به معنای گذشت و نادیده گرفتن بدی و رنجشی است که از ناحیه دیگری وارد میشود. این مفهوم در مراتب بالاتر، صفح است به معنای اینکه علاوه بر اینکه فرد رنجیده از خاطی انتقام نمیگیرد و او را ملامت نمیکند و حتی نسبت به او مهرورزی و احسان دارد به گونهای که خاطی خطای خود را به فراموشی بسپارد.
وی با بیان اینکه در قرآن و روایات عفو به صورت یک فرآیند مطرح میشود، گفت: این فرآیند گذشتن از خطا و محو عوارض و پیامدهای نامطلوبی است که آن رنجش در فرد ایجاد کرده است که با انگیزه بالا بردن و ارتقا ارزشی و اخلاق فرد و آرامش درونی و افزایش صفات کمالی فرد صورت میگیرد.
عفو تاج فضائل اخلاقی است
فقیهی با اشاره به جایگاه والای عفو و تعبیر از آن بهعنوان «تاج المکارم» در روایات گفت: عفو تاج فضائل اخلاقی است. تاج نشانه عظمت و قدرت و در عین حال زینت است و با توجه به اینکه بر بالاترین عضو بدن یعنی سر گذاشته میشود، این حکایت از این میکند که عفو از برترین فضایل اخلاقی است. از این رو در روایات عفو افضل از صفات دیگری است که یک مؤمن از نظر اخلاقی داراست به دلیل اینکه عفو جزء مکارم اخلاق است.
مدیر مؤسسه مطالعاتی مشاوره اسلامی در توضیح این نکته بیان کرد: فضائل اخلاقی به دو دوسته تقسیم میشوند که یک بخش آن مکارم اخلاق و بخش دیگر آن محاسن اخلاقی است. محاسن، اخلاق درونی و رفتارهای ارزشی است که معاشرت فرد را با دیگران بهبود میدهد و زندگی را از نظر ارزشی ساماندهی میکند. در روایات ما این بحث بسیار مطرح شده است که نتیجه حسن خلق(در مقابل سؤخلق) آن است که رابطه و برخورد انسان را با دیگر افراد سامان دهد و مانع از آن میشود که مشکلات اجتماعی، خلقی و در نتیجه مشکلات روانی برای فرد به وجود آید.
حسن خلق؛ عاملی در ارتقا ارتباط میان خدا و بنده
این محقق قرآنی ادامه داد: بهترین تعبیرهایی که در رویات در این رابطه وجود دارد، تعبیر امام علی(ع) است که فرمودند: آنچه رابطه بین خدا و بندگان را میتواند ارتقا دهد، بحث حسن خلق است؛ «احبکم الی الله احسنکم اخلاقا، الموطؤون اکنافا، الذین یالفون و یؤلفون» یعنی از همه شما محبوبتر نزد خدا کسی است که اخلاق او از همه بهتر باشد، متواضع باشد، با مردم الفت بگیرد و مردم نیز با او الفت بگیرند. یعنی رابطه حسن خلق او به گونهای است که این مسأله را ایجاد میکند. آنچه گفته شد محاسن اخلاق است و عفو چیزی برتر از این است.
وی گفت: مکارم اخلاق برترین صفات و رفتارهایی است که از محاسن اخلاق عبور کرده است، لذا در روایات داریم: «انالله خَص الانبیاء بمکارم الاخلاق» خدای متعال انبیا را به مکارم اخلاق مختص قرار داده است؛ یعنی مکارم اخلاق، صفاتی هستند که بهترین افراد(انبیاء) آنها را در خود ایجاد میکنند. برای رسیدن به مکارم اخلاق ابتدا باید محاسن اخلاق کسب شود. تعبیری که امام علی(ع) در این خصوص دارند این است که «ذلّلوا أخلاقکم بالمحاسن وقودها إلی المکارم» یعنی اخلاق خود را در آغاز با صفات حمیده و محاسن اخلاقی رام کنید و بعد آن را به سوی مکارم اخلاق و سجایای عالی و ملکات نفسانی سوق دهید.
فقیهی افزود: بنابراین میتوان گفت گام اول در اخلاق، رعایت محاسن اخلاق است. برای دستیابی به مکارم اخلاق باید محاسن را بهعنوان مایه بهروزی و تحکیم روابط اجتماعی و بهبود بخشیدن به ادب و احترام و سبک زندگی انسانها با یکدیگر اتخاذ کند.
مدیر مؤسسه مطالعاتی مشاوره اسلامی در خصوص تفاوت میان محاسن اخلاق و مکارم اخلاق گفت: انسان گاه کاری را انجام میدهد و انگیزه اصلی انجام آن، خود او است. بر این اساس با دیگران با اخلاق خودش برخورد میکند و از آثار و پیامدهای آن هم برخوردار میشود. انگیزه فرد در این جا این است که خود به نوایی برسد و با دیگران مشکلی پیدا نکند. اما در مکارم اخلاق عبارت نفس دارای کرامت ویژهای میشود به گونهای که امیال خود را فدای خواست خدا میکند و کارها را از آن جهت که مورد رضایت خداست انجام میدهد نه از آن جهت که تأمینکننده خواستههای او هستند.
وی افزود: عفو که در روایات ما بهعنوان افضل مکارم مطرح شده، به این دلیل است که عفوکننده از خواستههای خود گذشته است و از این جهت عفو، عزت را برای انسان به ارمغان میآورد و باعث برجستگی صفات انسانی میشود. در روایات ما آمده است: بدترین مردم کسی است که از لغزش مردم نمیگذرد و عیوب آنها را برملا میکند.
عفو برای انسان عزت به ارمغان میآورد
فقیهی ادامه داد: عفو از آن جهت کرامت است که مایه عزت انسان میشود؛ بر اساس حدیث نبوی «عَلَیکُمْ بِالْعَفْوِ فَإِنَّ الْعَفْوَ لَا یزِیدُ الْعَبْدَ إِلَّا عِزّاً فَتَعَافَوْا یعِزَّکُمُ اللَّهُ» لازم است عفو کنید و به سمتی بروید که این ویژگی روانی اخلاقی را در خود زنده کنید به دلیل اینکه عفو، بنده خدا را جز عزت چند دیگر نمیبخشد پس همدیگر را عفو کنید تا خدا شما را عزت ببخشد. حتی در روایات این تعبیر وجود دارد که مروت ما اهلبیت(ع) در این است که از کسی که ما را مورد ظلم قرار داده، گذشت کنیم. البته باید توجه کرد که این عفو در رابطه با امور فردی است نه امور اجتماعی.
این محقق قرآنی با بیان اینکه عفو در آیات قرآنی 34 بار به کار رفته است، گفت: از جمله آیه 199 سوره اعراف که میفرماید: «خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ». تعبیر «خذ العفو» به طور معمول در روایات ما به این معنا است که یک لحظه نیز نباید به آنچه خلاف عفو است فکر کنید تا چه رسد به اینکه به آن عمل کنید؛ یعنی در سراسر زندگی باید عفو را تابلوی خود قرار دهیم و از آن عبور نکنیم.
فضیلت عفو ناظر به پیامدهای فردی و اجتماعی سودمند آن است
مدیر مؤسسه مطالعاتی مشاوره اسلامی ادامه داد: در آیه 22 سوره نور نیز امر به عفو مطرح شده است: «وَلْیَعْفُوا وَلْیَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَن یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ» میفرماید واجب است که عفو و صفح کنید؛ یعنی نه تنها ببخشید بلکه مهرورزی و احسان هم بکنید و دلیل آن را خدای متعال این گونه میفرماید: آیا دوست نمیدارید خدای متعال شما را مورد عفو قرار دهد؟ یعنی عفو خدا زمانی شامل حال انسان میشود که دیگران را ببخشد. بنابراین عفو، با فضیلتترین مکارم اخلاق است. دلیل اصلی این امر نیز به جهت آثار و پیامدهای آن است.
عفو یک روش مشاوره و درمانی است
فقیهی افزود: دو جنبه اساسی در آموزههای قرآن و روایات پیرامون عفو وجود دارد؛ اول اینکه عفو جنبه تربیتی دارد انسان را ارتقاء میدهد و به اوج عزت میرساند و نکته دوم این است که اگر بخواهیم سلامت روان را در افراد ایجاد کنیم یکی از مواردی که باید مورد توجه قرار گیرد «عفو» است. عفو یک روش مشاوره و درمانی است.
به گفته این محقق آنچه بهعنوان آموزههای اخلاقی در دین مطرح است جهت آثار و پیامدهای روانی، اجتماعی، خانوادگی و حتی اقتصادی و تأثیرات گرانبهایی است که روی معنویت آدمی دارند. تأثیر درمانی این آموزهها نیز زمانی محقق میشود که به فرآیند آن توجه شود.
فرآیند عفو درمانی
این کارشناس مشاوره اسلامی در ادامه در تشریح فرآنید عفو درمانی گفت: در عفو این فرآیند به این نحو است که فرد مشاور در ابتدا باید توجه فرد رنجیده را به این موضوع جلب کند که حق وی تضییع شده و خاطی مورد سرزنش است و اگر در مرحله اول به او بگوییم حق با تو نیست، فرد رنجیده به این سمت و سو حرکت نمیکند که خاطی را ببخشد. مرحله دوم آن است که فرد رنجیده توجه کند در عین اینکه حق انتقام دارد، حق بخشش هم دارد. مرحله سوم این است که فرد رنجیده توجه کند انتقام بر اساس بینش قرآنی، جز تشفی زودگذر دل سود دیگری ندارد بلکه پیامدهای منفی دارد؛ باعث میشود خود دچار اضطراب شود، خشمگینانه با مسائل برخورد کند و مسائل دیگری که روح و روان او را آشفته میسازد.
وی ادامه داد: نکته چهارم، نگاه مثبت به فرد خاطی است، به این معنا که فرد رنجید ه شرایط فرد خاطی را در هنگام انجام خطا مرد توجه قرار دهد و موقعیتی را که بر وی تحمیل شده بود در نظر بگیرد. به این معنا که فرد خاطی نمیخواست اقدامی رنجش آور انجام دهد و اگر او نیز در چنین موقعیتی قرار داشت بروز چنین خطایی از او ممکن بود. در این مرحله فرد رنجیده در احساس منفی خود نسبت به خاطی تجدیدنظر میکند. مرحله بعد آن است که فرد رنجیده باید بداند عفو کردن قدرت است، احساس کوچکی نیست بلکه اصرار بر انتقام، ضعف و دور ماندن از ارزشها است؛ بر این اساس است که فرد رنجیده توجه میکند برای کسب عزت و رضایت خداوند، باید به این مکارم اخلاق یعنی عفو دست بیابد و احساسات منفی خود را نسبت به خاطی کنترل کند و او را ببخشد.
فقیهی اظهار کرد: در مرحله پایانی نه تنها خاطی را با این شرایط و فرآیند میبخشد بلکه کوشش میکند با ادب و احترام و دعا برای او، صفح کند. چنانکه در آیات قرآنی نیز آمده است: «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ»(مؤمنون، 96) یعنی مقابله شما با بدی همیشه باید بالاتر و بهتر باشد.
