جُود و انفاق؛ مشخصه زندگی امام جواد(ع)/ بخشش جایگاه ارزشمندی در تعالیم اسلامی دارد

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، مقوله «جُود و بخشش» از جمله مفاهیم ارزشمندی هستند که در آموزه‌های دینی به‌خصوص آیات قرآن کریم، مورد توجه و عنایت ویژه‌ای قرار گرفته‌اند. قرآن کریم با تعابیر گوناگونی انسان مؤمن و پرهیزگار را به این اصل و رسیدگی به امور نیازمندان سفارش کرده است.

در آیات قرآن از این اصل با عنوان «انفاق» تعبیر شده است. انفاق در آموزه‌های دینی به اعطا و بخشش مال و یا هر چیز دیگر در راه خدا به فقرا و نیازمندان گفته می‌شود.

خداوند در آیات متعدد، انسان را به انفاق، امر و تشویق کرده است. در سوره بقره آیه 254 آمده است: «یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ أَنفِقُواْ مِمَّا رَزَقْنَاکُم مِّن قَبْلِ أَن یَأْتىِ‏َ یَوْمٌ لَّا بَیْعٌ فِیهِ وَ لَا خُلَّةٌ وَ لَا شَفَاعَةٌ وَ الْکَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ؛ اى کسانى که ایمان آورده‏‌اید! از آنچه به شما روزى داده‏‌ایم، انفاق کنید! پیش از آنکه روزى فرا رسد که در آن، نه خرید و فروش است، و نه دوستى، و نه شفاعت. و کافران، خود ستمگرند». که بنابر بیان آیه انسان امر به انفاق در معنای عام آن است، زیرا«مِمَّا رَزَقْنَاکُم» در این آیه هرگونه رزق و روزی خداوند به انسان را دربرمی‌گیرد.

رشد آدمی با جُود و بخشش

برخی آیات دستاورد مضاعف حاصل از بخشش اموال در راه خدا را عنوان کرده است: «مَّثَلُ الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فى سبِیلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَت سبْعَ سنَابِلَ فى کلِّ سنبُلَةٍ مِّائَةُ حَبَّةٍ وَ اللَّهُ یُضعِف لِمَن یَشاءُ وَ اللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ؛ کسانى که اموال خود را در راه خدا انفاق مى‌کنند، همانند بذرى هستند که هفت خوشه برویاند که در هر خوشه، یکصد دانه باشد و خداوند آن را براى هر کس بخواهد(و شایستگى داشته باشد)، دو یا چند برابر مى‌کند و خدا‌(از نظر قدرت و رحمت) وسیع و (به همه چیز) داناست»(بقره/261).

قرآن به صراحت بخشش در راه خداوند را به دانه‌ای مثل می‌زند که هفت خوشه می‌رویاند و بر رشد دانه مانندِ انسان تأکید می‌کند که خداوند مضاعف می‌کند رشد هرکس را بخواهد. و اگر ایمان قلبی به این صراحت قرآن به قلب انسان ورود یابد، رشد خویش را با واقعیت بخشیدن به آن در قالب انفاق و بخشش در راه خداوند، محقق خواهد کرد و هرگز در مسیر انفاق به دلبستگی‌های ظاهری خود بدون توجه خواهد شد و تنها مقصد «رشد در سایه انفاق» را برای خود در‌نظر می‌گیرد.

اما با تأملی در جوامع انسانی، حقیقتی که ظهور می‌یابد با «رشد انسان در سایه انفاق» فاصله‌ای بس طولانی دارد. فاصله طبقاتی بین افراد یکى از مشکلات بزرگ اجتماعى است که همواره جوامع انسانی به آن دچار بوده و هم اکنون با تمام پیشرفت‌هاى صنعتى و مادى بشر، همچنان با آن مواجه است.

فاصله طبقاتى، مشکل بزرگ اجتماع انسان در طول تاریخ،‌ هر چند در زمان‌ها و مکان‌های مختلف انسانی با شدت و ضعف همراه بوده، اما در زمان کنونی این فاصله طبقاتى به مراتب بیشتر و خطرناک‌تر شده است. عده‌اى آنقدر ثروت‌اندوزی کرده که حساب اموالشان را نمی‌توانند داشته باشند وعده دیگرى از فقر و تهیدستى رنج می‌برند، به نحوی که تهیه لوازم ضرورى زندگى از قبیل غذا و مسکن و لباس ساده براى آنان ممکن نباشد. جامعه‌اى که قسمتى از آن بر پایه غناء و ثروت و بخش مهم دیگر آن بر فقر و گرسنگى بنا شود قابل دوام نبوده و چنین جامعه‌ای طعم سعادت را نخواهد چشید.

تحقق انحلال فاصله طبقاتی و آرامش روانی با جُود و بخشش

یکى از اهداف اسلام این است که اختلافات ناعادلانه که در اثر بی‌عدالتی اجتماعى میان طبقه غنى و ضعیف پیدا مى‌شود از بین برود و سطح زندگى افرادى که نمی‌توانند نیازمندی‌هاى زندگیشان را بدون کمک دیگران رفع کنند بالا بیاید و حداقل لوازم زندگى را داشته باشند، اسلام براى رسیدن به این هدف برنامه وسیعى در نظر گرفته است که آنها را در قالب وجوب پرداخت زکات و خمس و صدقات و مانند آنها... مطرح کرده است.

از سویی رسیدن به آرامش، یکی از دغدغه اصلی انسان در طول تاریخ بوده است. تلاش آنان از ابتدای خلقت تا حال، متوجه این اصل بوده که چه تدبیری بیندیشند تا بتوانند آرامش را برای خود و نزدیکان خویش فراهم سازند. خداوند می‌فرماید: «آن‌ها که اموال خود را شب و روز، پنهان و آشکار، انفاق می‌کنند، مزدشان نزد پروردگارشان است؛ نه ترسی بر آن‌هاست، و نه غمگین می‌شوند. بنابر بیان آیه انفاق باعث آرامش انسان در دنیا و آخرت است.»

انفاق بدون منت؛ از شرایط انفاق مقبول

شوکت عظیمی، مدرس حوزه علمیه اهواز در گفت‌وگو با ایکنای خوزستان، انفاق بدون منت را از شرایط انفاق مقبول برشمرد و اظهار کرد: هر گونه بخششی که انسان در راه خداوند انجام می‌دهد باید بدون منت و توقع از طرف مقابل باشد که این بخشش در مال، علم ... و به طور کلی شامل انفاق‌ مادی و ظاهری و انفاق فرامادی و معنوی است.

وی امام جواد(ع) را الگوی مقوله انفاق و بخشش در راه خداوند عنوان کرد و گفت: امام جواد(ع) انفاق را در همه معانی مادی و معنوی‌اش، در زندگی پرفروغشان محقق کرد به نحوی که انفاق مشخصه زندگانی آن حضرت شد و به «جواد»‌ ملقب شد.

مدیر کانون دانش‌آموختگان حوزه علمیه بانوان اهواز اظهار کرد: آن حضرت القاب دیگری همچون ابن‌الرضا، تقی و...دارند اما به خاطر اوج جُود و بخشش آن حضرت در رابطه با مردم، الگو، سرآمد و معرف این لقب شد.

وی ادامه داد: همه ائمه معصومین(ع) نور واحد هستند که همه صفات و فضائل خداوند در وجود آنها نُمود دارد و همه فضائل و خوبی‌ها را یکجا دارند. صفت جُود و بخشش نیز در وجود همه آن بزرگوران است. شیعیان نیز در‌خصوص کمال صفات ائمه معصومین(ع) عقیده دارند که آنان همه صفات را به صورت کامل دارند و تصور هر گونه نقص در وجود آن بزرگوران شبهه ایجاد می‌کند،‌ اما دلیل برجستگی ائمه(ع) در برخی صفات و القاب از آنجا ناشی می‌شود که هر کدام از آنها به تناسب موقعیتی که داشتند آن صفت را به‌صورت مطلوب و در اوج کمالش نمایان کردند.

عظیمی اظهار کرد: در مقوله انفاق باید توجه داشت که بخشش اموال مصداق انفاق مکروه نباشد. مثلاً وقتی که از مال غصبی در راه خداوند به دیگران انفاق شود در واقع انفاق مکروه را محقق شده است و اگر کسی که میان خویشاوندان نیازمند باشد و انسان بدون جستجو به دیگران انفاق کند، مصداقی از انفاق مکروه است.

توحید در مالکیت، زمینه‌ساز انفاق و بخشش است

این مدرس حوزه علمیه اهواز به بیان اینکه یکی از مراتب توحید، توحید در مالکیت است، گفت: وقتی که در آیات و تعالیم قرآن دقت شود، انسان خود را با این حقیقت می‌یابد که  مالک حقیقی و اصلی همه اموال خداست و این حقیقت زمینه‌ساز انگیزه‌ انفاق برای آدمی را فراهم می‌کند. زیرا وقتی انسان به این یقین می‌رسد که همه اموال و دارایی‌اش در زندگی برای او نیست و از جانب خداست و برای مدتی به صورت موقتی در دست اوست، بهترین راه استفاده از دارایی خود را در توصیه خداوند می‌بیند که فرموده است از آنچه شما را روزی داده‌ام، انفاق کنید.

وی تصریح کرد: البته در این راستا انسان نباید به وسوسه‌های شیطان توجه کند، زیرا شیطان همواره انسان را در هنگام انفاق به وعده فقر می‌ترساند: «الشَّیْطَانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْر؛ شیطان، شما را(به هنگام انفاق،) وعده فقر و تهیدستى مى‏‌دهد»(بقره/ 268)، زیرا در ادامه همین آیه وعده خداوند محقق می‌شود: «وَاللَّهُ یَعِدُکُم مَّغْفِرَةً مِّنْهُ وَ فَضْلًا؛ ولى خداوند وعده «آمرزش» و «فزونى» به شما مى‏‌دهد».

عظیمی عنوان کرد: اجتماع انسانی مانند یک بدن است که افراد تشکیل‌دهنده آن است و اگر عضوی بیمار شود، همه جامعه در خطر است، اگر فقر در مورد فردی از افراد جامعه محقق شود، این نقص برای همه افراد جامعه است و انسان نمی‌تواند در این راستا بی‌تفاوت از فقر دیگران باشد.

این مدرس حوزه به پیامدهای انفاق در زندگی اجتماعی انسان اشاره کرد و گفت: جذب قلوب دیگران، یکی از پیامدهای زیبای این اصل اساسی است که تاریخ زندگانی پیامبر(ص) حاکی از آن است که وقتی آن حضرت درپی جذب دیگران بود، از مقوله انفاق بهره می‌گرفتند.

وی با اشاره به اوضاع کنونی انفاق و کمک به قشر محروم در جامعه اشاره کرد و گفت: برخی از خانواده‌ها انفاق‌های واجب و مستحب خود را پرداخت نمی‌کنند و آن دسته که در مقوله انفاق دستی دارند معمولاً آنچه را که در زندگانی آنان اضافه است را به مصرف انفاق می‌رسانند که این انفاق‌ها نه تنها مشکل فقر را حل نمی‌کند، در راستای تعالیم قرآن هم قرار ندارد؛ «لَن تَنَالُواْ الْبرَِّ حَتىَ‏ تُنفِقُواْ مِمَّا تحُِبُّونَ؛ هرگز به (حقیقت) نیکوکارى نمى‏‌رسید مگر اینکه از آنچه دوست مى‏‌دارید،(در راه خدا) انفاق کنید»(آل عمران/92).

عظیمی در پایان یادآور شد: با توجه به بیان قرآن یکی از شرایط رسیدن به مقام نیکوکاران واقعى، انفاق کردن از اموالى است که مورد علاقه انسان است.