جایگاه وحی در قرآن/ رفتار و گفتار پیامبر(ص) نمونه بارز وحی است

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، «وحی» عبارت است از تفهیم ویژه یک سلسله حقایق و معارف از جانب خداوند به پیامبران از راهی غیر عادی، یعنی راهی غیر از راه تجربه و عقل و شهود عرفانی، برای ابلاغ به مردم و راهنمایی آنان.
خداوند در قرآن‌ کریم در آیه 51 سوره مبارکه شوری درباره اقسام «وحی» می‌فرماید: «وَ مَا کَانَ لِبَشَر أَن یُکَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْیاً أَوْ مِن وَرَاء حِجَاب أَوْ یُرْسِلَ رَسُولا فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مَا یَشَاء إِنَّهُ عَلِیٌّ حَکِیمٌ؛ و هیچ بشری را نرسد که خدا با او سخن گوید، جز از راه وحی یا از فراسوی حجابی یا فرستاده‌ای بفرستد و به اذن او هر چه بخواهد وحی نماید. آری، او بلندمرتبه سنجیده کار است».

همچنین در آیه 2 سوره مبارکه نحل در این باره آمده است: «یُنَزِّلُ الْمَلآئِکَةَ بِالْرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَن یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ؛ فرشتگان را با روح به فرمان خود بر هر کس از بندگانش که بخواهد نازل مى‏‌کند که بیم دهید که معبودى جز من نیست پس از من پروا کنید».

طبق بیان قرآن‌ کریم، فرشته علاوه بر حضرت محمد(ص) بر تعدادی از پیامبران مانند حضرت ابراهیم، لوط، زکریا، عیسی(ع) و حتی غیر پیامبران مانند حضرت مریم(س) آشکار شده و با آنان سخن گفته است و این نکته را باید در نظر داشت که نبی در خواب فرشته وحی را می‌بیند و در بیداری بدون دیدن فرشته، صدای آن‌ را می‌شنود، ولی رسول صدا را می‌شنود و در خواب و بیداری فرشته را مشاهده می‌کند، (موسوى همدانى، ترجمه المیزان، چ دفتر انتشارات اسلامى، قم‏ 1374ش‏، ج 1، ص 420).

در میان پیامبران الهی، قدر مسلّم پیامبر اکرم(ص) از این قسم وحی برخوردار بوده و جبرئیل انس خاصی با حضرت داشته که حتی پیش از نبوّتش، در سن 37 سالگی، به خواب حضرت می‌آمد و او را «رسول الله» صدا می‌زد و هنگامی‌که آن حضرت گوسفند می‌چراند، شخصی وی را «رسول‌الله» خطاب کرد، حضرت پرسید: تو کیستی؟ جواب داد: من جبرئیل هستم، خداوند مرا فرستاده است تا تو را به پیامبری برگزیند بیشترین وحی قرآنی به حضرت محمد(ص) با واسطه جبرئیل بوده است؛ چنان‌که برخی معتقدند ظاهر برخی آیات، دلالت دارند که تمام قرآن‌ کریم را جبرئیل فرود آورده است، به‌طوری‌که خداوند در آیات 192 تا 194 سوره مبارکه شعراء می‌فرماید: «وَإِنَّهُ لَتَنزِیلُ رَبِّ الْعَالَمِینَ ﴿۱۹۲﴾ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ ﴿۱۹۳﴾ عَلَى قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنذِرِینَ ﴿۱۹۴﴾؛ و راستى که این [قرآن] وحى پروردگار جهانیان است (۱۹۲) روح الامین آن را بر دلت نازل کرد (۱۹۳) تا از [جمله] هشداردهندگان باشى (۱۹۴)».

از قرآن کریم استفاده می‌شود که جبرئیل سر دسته فرشتگان وحی است در حالی‌ که خداوند در آیات 19 تا 21 سوره مبارکه تکویر می‌‌فرماید: «إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ ﴿۱۹﴾ ذِی قُوَّةٍ عِندَ ذِی الْعَرْشِ مَکِینٍ ﴿۲۰﴾ مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِینٍ ﴿۲۱﴾؛ که [قرآن] سخن فرشته بزرگوارى است (۱۹) نیرومند [که] پیش خداوند عرش بلندپایگاه است (۲۰) در آنجا [هم] مطاع [و هم] امین است (۲۱)».

خداوند در آیه 97 سوره مبارکه بقره، فرود آورنده قرآن به پیامبر اکرم(ص) را جبرئیل معرفی می‌فرماید: «قُلْ مَن کَانَ عَدُوّاً لِّجِبْرِیلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَی قَلْبِکَ بِإِذْنِ اللّهِ؛ بگو کسی‌که دشمن جبرئیل است در واقع، دشمن خداست؛ چرا که او به فرمان خدا قرآن را بر قلبت نازل کرده» و این در حالی است که آیه 102 سوره مبارکه نحل  آورنده قرآن را «روح‌القدس» می‌خواند که در روایات به جبرئیل تفسیر شده است؛ «قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِن رَّبِّکَ؛ بگو آن قرآن را روح‌القدس از طرف پروردگارت به حق فرود آورده است».

نقش فرشته در وحی

نقش جبرئیل و دیگر فرشتگان در امر وحی، تنها این است که سخن خدا را دریافت کنند و به پیامبر برسانند، آن‌چه پیامبر از فرشته می‌شنود سخن خداست و جبرئیل نه چیزی بر وحی می‌افزاید و نه چیزی از آن می کاهد و تنها به اذن الهی فرود می‌آید، به‌طوری‌که در آیه 64 سوره مبارکه مریم آمده‌ است: «وَ مَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّکَ لَهُ مَا بَیْنَ أَیْدِینَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَیْنَ ذَلِکَ وَمَا کَانَ رَبُّکَ نَسِیّاً؛ و [ما فرشتگان] جز به فرمان پروردگارت نازل نمى‏شویم آنچه پیش روى ما و آنچه پشت‏سر ما و آنچه میان این دو است [همه] به او اختصاص دارد و پروردگارت هرگز فراموشکار نبوده است».

چگونگی دریافت وحی توسط فرشته

حال که ثابت شد جبرئیل تنها مجرای انتقال وحی به پیامبر است، این سؤال مطرح می‌شود که او وحی را از چه کسی و چگونه می‌گیرد؛ در این باب، سه دیدگاه مطرح شده است.

دیدگاه اول؛ فرشته وحی همانند پیامبران بی‌واسطه وحی را از خدا دریافت می‌کند و در دیدگاه دوم، فرشته وحی به‌واسطه موجود دیگری طبق یک نظر، از اسرافیل وحی را می‌گیرد و بنابر دیدگاه سوم، جبرئیل از طریق ارتباط با لوح محفوظ، وحی را دریافت می‌کند.

وجود واسطه بین خداوند و جبرئیل از امورغیبی است که جز از طریق بیان قرآن‌ کریم و روایت معصوم نمی‌توان آن‌را درک کرد. قرآن‌ کریم به چگونگی دریافت وحی توسط فرشته و وجود یا عدم واسطه بین خداوند و فرشته اشاره صریح ندارد. آیات مربوط به نازل کردن وحی قرآنی توسط جبرئیل از سوی خداوند تنها به مبدأ وحی اشاره دارند و درباره واسطه بین خداوند و جبرئیل ساکتند، به‌طوری‌که خداوند در آیه 102 سوره مبارکه نحل می‌فرماید: «قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِن رَّبِّکَ ...؛ بگو آن‌را روح‌القدس از طرف پروردگارت به حق فرود آورده ...» اما برخی روایات موجود در مجامع روایی، به چگونگی دریافت وحی توسط جبرئیل اشاره دارند که به دو دسته تقسیم می‌شوند.

برخی روایات دلالت دارد که خداوند همانند سخن گفتن بی‌واسطه با بعضی پیامبران، بی‌واسطه با جبرئیل سخن می‌گوید و جبرئیل وحی را بی‌واسطه از خدا دریافت می‌کند. دسته دیگر از روایات مؤیّد دیدگاه دوم است و اشاره دارد که جبرئیل وحی را از فرشته دیگری دریافت می‌کند، کمااینکه در روایت مشهور نزد اهل‌ سنت و شیعه، از حضرت علی(ع) آمده است: پیامبر اکرم(ص) از جبرئیل پرسیدند: آیا خدا را دیده‌ای؟ پاسخ داد: خدا دیدنی نیست. سپس حضرت فرمودند: پس وحی را از چه کسی می‌گیری؟ گفت: آن را از اسرافیل می‌گیرم. حضرت فرمودند: اسرافیل آن‌را از کجا می‌گیرد؟ گفت: از فرشته روحانی بالاتر از خود. حضرت فرمودند: آن فرشته وحی را از چه کسی می‌گیرد؟ پاسخ داد: در دل او انداخته می‌شود.

حسین فلاحی‌اصل، دکترای علوم قرآنی و مدرس دانشگاه لرستان در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا با اشاره به این‌که وحی در لغت یک معنا و در اصطلاح معنایی دیگر دارد، ادامه داد: همچنین دارای انواع مختلفی است که یکی از آن‌ها وحی رسالی است.

وی با اشاره به این‌که وحی در لغت به‌معنای اشاره سریع و پنهان است، ادامه داد: در قرآن‌ کریم به وحی با معنای رمز، هدایت تکوینی، وحی رسالی و تشریحی اشاره شده‌ است.

فلاحی‌اصل با بیان اینکه انسان تا چیزی را شخصاً درک و تجربه نکند، نمی‌تواند به ماهیت آن دسترسی داشته باشد، عنوان کرد: وحی از طریق فرشته وحی یعنی جبرئیل‌ امین(ع) و از طرف خداوند بر پیامبران نازل می‌شد که آن‌ها موظف به ابلاغ آن بودند، ولی بشر عادی نمی‌تواند به ماهیت آن دسترسی داشته باشد؛ چراکه پیامبران با حواس درونی، وحی را دریافت می‌کردند نه حواس بیرونی که ما آن را احساس کنیم؛ لذا ماهیت وحی را کسی که آن‌را تجربه کرده می‌تواند حس کند.

این مدرس دانشگاه با اشاره به روایتی از حضرت علی(ع) که فرمود: در زمانی که وحی بر پیامبر اکرم(ص) نازل می‌شد نزد ایشان بودم که صدای ناله‌ای شنیدم، گفتم: یا رسول‌الله(ص) این صدای ناله کیست؟ پیامبر اکرم(ص) پاسخ داد: ناله شیطان است که از عبادت خود ناامید شده است، گفت: در روایتی آمده است که پیامبر(ص) خطاب به حضرت علی(ع) گفت: تو می‌شنوی آن‌چه من می‌شنوم و می‌بینی آن‌چه من می‌بینم با این تفاوت که من رسول خدا هستم و تو نه و در روایتی دیگر داریم که حضرت علی(ع) فرمود: من بوی نبوت را استشمام می‌کنم.

وی با بیان این‌که حقیقت وحی برای ما روشن نیست و هویت وحی را درک نمی‌کنیم، افزود: از خود کلام وحی می‌توان اوصاف آن را بیرون کشید، این درحالی است که یک امر بیرونی است یعنی از بیرون و توسط یک واسط مانند فرشته بر پیامبران نازل می‌شده است، این درحالی‌است که بعضی یهودیان آوردن وحی توسط جبرئیل‌ امین(ع) را بهانه قبول نکردن نبوت پیامبر اکرم(ص) قرار داده بودند؛ چراکه می‌گفتند: ما با جبرئیل(ع) قهر هستیم و چون او وحی را بر پیامبر نازل می‌کند ما نبوت او را قبول نداریم.

فلاحی‌اصل با اشاره به این‌که خود پیامبر اکرم(ص) با حالات وحی و واسطه‌ای که آن را می‌آورد، آشنایی داشت، عنوان کرد: وحی در لایه‌های مختلف عقلی، معنوی و دنیوی نازل شده است به‌طوری‌که لفظ، معنا، ظاهر و باطن خود قرآن وحی است، و این درحالی است که خداوند هرآنچه را که بر لفظ پیامبر نازل کرده همان را نیز بر قلب او نازل کرده است و زمانی که در آیه 1 سوره مبارکه علق می‌فرماید: «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ؛ بخوان به نام پروردگارت که آفرید» یعنی این کلام از جایی دیگر آمده نه از ذهن یک انسان و در آیه 7 سوره مبارکه شورا می‌فرماید: «وَکَذَلِکَ أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ قُرْآنًا عَرَبِیًّا ...؛ و بدین گونه قرآن عربی به‌سوى تو وحى کردیم ...» اشاره به الفاظ قرآن کریم دارد؛ چراکه قرآن به‌صورت فارسی و انگلیسی قرائت نمی‌شود.

این مدرس دانشگاه با بیان این‌که در زمان نزول وحی، حالت پیامبر اکرم(ص) غیرعادی می‌شد، به‌طوری‌که اطرافیان متوجه این حالات او می‌شدند، ادامه داد: البته اطرافیان فقط متوجه این موضوع می‌شدند که پیامبر اکرم(ص) در حال دریافت وحی است ولی از ماهیت آن هیچ خبری نداشتند؛ چراکه پیامبر وحی را با حواس درونی خود دریافت می‌کرد نه حواس بیرونی که مردم همه متوجه آن شوند.

وی با اشاره به این‌که پیامبر اکرم(ص) به سرعت وحی را دریافت کرده و همزمان به قرائت آن می‌پرداخت که مبادا چیزی از یاد برود، افزود: خداوند به پیامبر(ص) فرمود: نیازی به قرائت سریع وحی نیست؛ چراکه همان‌گونه که آن را بر تو نازل کردیم می‌توانیم وحی را بدون کم و کاست در ذهن تو قرار دهیم، این درحالی است که وحی به‌صورت جلد و پوست بر او نازل نمی‌شد بلکه همه حقیقت قرآن نازل می‌شد؛ چراکه پیامبر اکرم(ص) خود قرآن بود.

فلاحی‌اصل در پایان گفت: از عایشه در مورد اخلاق و رفتار پیامبر(ص) پرسیدند، جواب داد: خُلق پیامبر اکرم(ص) همان قرآن کریم بود؛ لذا ایشان وحی را فقط دریافت و ابلاغ نمی‌کردند بلکه همه مراتب قرآن از همه لحاظ مانند اخلاقی ـ اجتماعی و ابعادی از این دست در پیامبر اکرم(ص) پیاده شده بود و می‌توان همه آن‌ها را در رفتار و گفتار او دید.