فلاح، مصداق دستیابی به عزت، بی‌نیازی و بقا ابدی است

حجت‌الاسلام و المسلمین جلال جابریان، مدرس حوزه و دانشگاه در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، در توضیح معنای فلاح با اشاره به آیات «قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَکَّى؛ رستگار آن کس که خود را پاک گردانید»﴿اعلی، ۱۴﴾» و «قَدْ أَفْلَحَ مَن زَکَّاهَا؛ هر کس آن را پاک گردانید قطعا رستگار شد»﴿شمس، ۹﴾ گفت: فلاح در لغت یک معنا و در اصطلاح معنای دیگری دارد. برخی از مفاهیم و کلمات قرآنی ترجمه تحت‌اللفظی ندارد. فلاح از کلماتی است که اهل فن و تحقیق جهت اینکه بتوانند مفهوم آن به خواننده و شنونده برسانند برای آن مقارنی گذاشتند و آن را به رستگاری معنی کرده‌اند.

برخی واژگان قرآنی معنای تحت‌اللفظی ندارند

وی ادامه داد: فلاح از آن کلماتی است که باید شرح داده شود. مانند کلمه تقوی که معنا کردن آن به پرهیزکاری اشتباه است؛ این یکی از اقوال متقن آیت‌الله شهید مطهری نیز است. چون تقوی از «وَقَی» است که به باب افتعال رفته و مصدر شده است. تقوی یعنی «نگاهدارندگی» که با پرهیز بسیار تفاوت دارد. معنای پرهیز این است که انسان در گوشه‌ای بنشیند و از همه جدا شود که دین اسلام این را نمی‌پذیرد. تقوی، نگاهدارندگی است یعنی باید در بطن جامعه باشیم تا بگوییم فرد متقی است؛ نه آنکه گوشه عزلت اختیار کند.

رستگاری حقیقی در این دنیا وجود ندارد

جابریان با اشاره به‌معنای فلاح در کلام حضرت امیرالمؤمنین(ع) گفت: ایشان فرمودند: «لا فلاح فی‌الدنیا»، یعنی رستگاری حقیقی و مطلق در دنیا وجود ندارد. رستگاری در دنیا نسبی است. ایشان ادامه می‌دهند: «الفلاح، عزلا ذل معه و غنی‌ لا فقرمعه و بقاء لا فناء معه» این معنی اصطلاحی فلاح است که امام بیان می‌کنند و می‌‌فرمایند: رستگاری حقیقی عزتی است که ذلتی همراه آن نباشد، بی‌نیازی است که همراهش فقری نباشد و بقایی است که همراهش فنا نباشد.

این مدرس حوزه و دانشگاه اظهار کرد: بنابراین رستگاری حقیقی در دنیا وجود ندارد؛ چرا‌که ذلت و عزت در دنیا فراز و نشیب دارد. فقر و غنا همواره در نوسان است. چنانکه امام علی(ع) در جایی دیگر فرمود: و چه بسیار انسان‌های ثروتمندی که در حالی شب را به صبح می‌رسانند که فقیر شده‌اند و چه بسیار انسان‌های زنده‌ای که صبح مرگ آن‌ها فرا‌رسیده است.

تزکیه؛ مقدمه دستیابی به  فلاح

وی افزود: با این وجود آموزه قرآنی می‌فرماید: «قد أفلح من زکها» یعنی برای رسیدن به فلاح که حقیقت آن در عالم ملکوت است، باید مقدمه آن را تحصیل کرد و آن مقدمه تزکیه است که زمینه‌ساز دستیابی به فلاح حقیقی است. آیه قرآن می‌فرماید: «قد أفلح من زکها» و «قد أفلح من تزکی» قطعاً و یقیناً بدون طهارت نفس، فلاح و رستگاری معنا ندارد و انسان بدون تزکیه نفس به عزت ابدی و آن غنا و بقای ابدی نخواهد رسید.

جابریان اظهار کرد: معنای دیگر فلاح، پیروزی است مثلاً در آیه «فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَى؛ پس نیرنگ خود را گرد آورید و به صف پیش آیید در حقیقت امروز هر که فایق آید خوشبخت مى‏‌شود» ﴿طه، ۶۴﴾، فلاح پیروزی است. افرادی که اهل فقه لغت هستند معتقدند مانعی دارد پیروزی عین رستگاری باشد؛ چون رستگاری نوعی از پیروزی است. ولی گفته می‌شود معنای رستگاری وسیع‌تر از پیروزی است؛ چراکه اطلاق رستگاری بر عالم معناست؛ اما اطلاق پیروزی هم بر عالم معناست و هم عالم ماده. لذا آنجا که می‌فرماید: «قد أفلح الیوم من استعلی» یعنی کسی پیروز می‌شود که امروز در جایگاه بلندی قرار گیرد و منظور فرعون این نبود که می‌خواهد خود را تزکیه کند؛ بلکه معنای آن پیروزی است.

این مدرس حوزه علمیه تأکید کرد: معنای رستگاری اعم از پیروزی است و پیروزی در ذیل رستگاری قرار می‌گیرد.

رفتارهای اجتماعی در رسیدن به فلاح مهم است

وی با بیان اینکه آیات متعددی در این باب وجود دارد، گفت: در رسیدن به فلاح یعنی رستگاری نسبی در دنیا، حتی رفتارهای اجتماعی هم مهم است و فقط رفتارهای اخلاقی مطرح نیست؛ مثلاً آیه 189 سوره بقره در این باب می‌فرماید: «وَلَیْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوْاْ الْبُیُوتَ مِن ظُهُورِهَا وَلَکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُواْ الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُواْ اللّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ؛ و نیکى آن نیست که از پشت‏خانه‌‏ها درآیید بلکه نیکى آن است که کسى تقوا پیشه کند و به خانه‏‌ها از در [ورودى] آنها درآیید و از خدا بترسید باشد که رستگار گردید». وارد شدن به خانه از در ورودی آن، جزء علم اخلاق نیست؛ بلکه از آداب اجتماعی است اما همین ادب سر چشمه‌اش تزکیه است.

جابریان در پایان تأکید کرد: لذا باید بدانیم فلاح، معنای وسیعی دارد یک معنای حقیقی دارد و یک معنای مجازی. یک فلاح نسبی وجود دارد و یک فلاح مطلق.