«مباهله»؛ دلیلی روشن بر حقانیت پیامبر(ص) در مسئله دعوی رسالت

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، مباهله بر وزن مفاعَله به‌معنای انجام دادن کاری به‌صورت دو طرفه است، حروف اصلی آن بهل و به‌ معنای خداوند او را لعنت کرد، است.

مباهله در اصل از ماده «بهل» به معنی رها کردن است، به همین جهت هنگامی‌که حیوان را به حال خود واگذارند و پستان آن‌ را برای جلوگیری از نوشیدن نوزادش در کیسه قرار دهند به آن حیوان «باهل» می‌گویند و «ابتهال» در دعا به‌ معنی تضرع و واگذاری کار به خداوند است، گاهی این واژه را به‌ معنی «هلاکت و لعن و دوری از خداوند» معنی کرده‌اند که آن نیز به‌خاطر رها کردن و واگذاری بنده به حال خویش و خروج از سایه لطف خداوند است.

این از نظر ریشه لغوی، اما از نظر مفهوم متداول که در آیه 61 سوره آل‌ عمران بدان اشاره شده، مباهله به‌ معنی نفرین کردن دو نفر به یکدیگر است، به این ترتیب که وقتی استدلال‌های منطقی سود نداشت، افرادی‌که با هم درباره یک مسئله مهم دینی گفت‌وگو دارند در یک جا جمع می‌شوند و به درگاه خدا تضرع می‌کنند و از او می‌خواهند که دروغگو را رسوا سازد و مجازات کند.

پیامبر اسلام(ص) در سال دهم هجرت نامه‌ای به اسقف نجران نوشت و طی آن مسیحیان نجران را به دین اسلام دعوت کرد، نمایندگان پیامبر اسلام(ص)، عتبة بن غزوان و عبدالله بن ابی‌امیة و الهدیر بن عبدالله و صهیب بن سنان، نامه را به اسقف مسیحیان نجران رساندند، وی پس از خواندن نامه، شورایی مرکب از شخصیت‌های مذهبی و غیرمذهبی تشکیل داد که وارد مدینه شوند و از نزدیک با پیامبر(ص) دیدار کنند و دلایل نبوت ایشان را مورد بررسی قرار دهند.

هیئت مسیحیان نجران متشکل از ۴۰ یا ۶۰ یا ۷۰ نفر به مدینه رفتند که بزرگان این هیئت را چنین نام برده‌اند: ابوحارثة بن علقمة که اسقف اعظم اهالی نجران بود و عاقب که اسم او عبدالمسیح بود و سید که اسم او ایهم بود. نمایندگان نجران پس از دیدار با پیامبر(ص) با او به مباحثه و تبادل نظرها و افکار پرداختند و در مورد خدا و حضرات مسیح(ع) و مریم(س) به گفت‌وگو نشستند که در نهایت آنان به پیامبر(ص) گفتند: «گفت‌وگوهای شما ما را قانع نمی‌کند» در این هنگام جبرئیل آیه مباهله را آورد و پیامبر(ص) را مأمور کرد تا با کسانی‌که با او مجادله می‌کنند به مباهله برخیزد.

خداوند در آیه 61 سوره آل‌عمران در این رابطه فرموده است: «فَمَنْ حَآجَّکَ فِیهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءنَا وَأَبْنَاءکُمْ وَنِسَاءنَا وَنِسَاءکُمْ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَةَ اللّهِ عَلَى الْکَاذِبِینَ؛ پس هر که در این [باره] پس از دانشى که تو را [حاصل] آمده با تو محاجه کند بگو بیایید پسرانمان و پسرانتان و زنانمان و زنانتان و ما خویشان نزدیک و شما خویشان نزدیک خود را فرا خوانیم سپس مباهله کنیم و لعنت‏ خدا را بر دروغگویان قرار دهیم».

نمایندگان نجران از پیامبر(ص) وقت خواستند و قرار شد فردای آن روز به مباهله بروند، پیامبر(ص) و نمایندگان نجران، توافق کردند که مراسم مباهله در نقطه‌ای خارج از شهر مدینه در دامنه صحرا انجام بگیرد.

اسقف مسیحی به نمایندگان نجران گفته بود در مراسم مباهله نگاه کنید، اگر محمد با فرزندان و خانواده‌اش برای مباهله آمد، از مباهله با او بترسید و اگر با یارانش آمد با او مباهله کنید. پیامبر اسلام(ص) به همراه حضرات علی(ع)، حسن(ع) و حسین(ع) و فاطمه(س) به سمت صحرا رفت، با دیدن این صحنه مسیحیان از انجام مباهله خودداری کردند.

اهمیت آیه مباهله

نخستین چیزی که در آیه مباهله (61 سوره آل‌عمران) جلب توجه می‌کند این است که مسئله مباهله را می‌توان به‌عنوان نشانه روشنی بر حقانیت و صدق پیامبر اکرم(ص) در مسئله دعوی رسالت مطرح کرد، زیرا ممکن نیست کسی که به ارتباط خود با پروردگار ایمان قطعی نداشته باشد وارد چنین میدانی شود، یعنی از مخالفان خود دعوت کند که بیایید و با هم به درگاه خدا برویم و از خدا بخواهیم دروغگو را رسوا سازد.

به‌طور مسلم ورود به چنین میدانی بسیار خطرناک است، زیرا اگر نفرین به اجابت نرسد و اثری از مجازات مخالفان ظاهر نشود، نتیجه جز رسوایی دعوت‌کننده نخواهد داشت و هیچ انسان عاقلی بدون اطمینان به نتیجه، قدم در این میدان نمی‌گذارد. به همین دلیل در روایات اسلامی می‌خوانیم: هنگامی‌که پای مباهله به میان می‌آید،‌ مسیحیان نجران از پیامبر(ص) مهلت خواستند تا در این باره بیندیشند و هنگامی‌که دیدند پیامبر اکرم(ص) تنها کسانی را با خود برای مباهله آورد که دعای آن‌ها می‌تواند مستجاب باشد و خالی از هر گونه جار و جنجال و تشریفات به صحنه مباهله وارد شده، آن‌ را دلیل بر صدق دعوت او دانستند و از مباهله سر باز زدند که مبادا گرفتار عذاب الهی شوند.

آن‌ها چون دیدند پیامبر اکرم(ص) با افراد محدودی از خاصان نزدیک خود و فرزندان خردسال و دخترش فاطمه زهرا(س) به میعادگاه آمده، سخت به وحشت افتادند و حاضر به مصالحه شدند، از سوی دیگر این آیه سند روشنی بر مقام بسیار والای اهل‌ بیت(ع) پیامبر یعنی حضرات علی(ع)، فاطمه(س) و حسن(ع) و حسین(ع) است.

شأن نزول آیه مباهله

آیه مباهله به ضمیمه آیاتی که قبل و بعد از آن نازل شده در مورد ماجرا و گفت‌وگوهایی که میان پیامبر اکرم(ص) و مسیحیان نجران بوده، نازل شده است که آن‌ها با یک هیئت شصت نفری به اتفاق چند نفر از رؤسا و بزرگان خود به‌عنوان نمایندگی برای گفت‌وگو با پیامبر اسلام(ص) وارد مدینه شدند، از جمله مسائلی که در این گفت‌وگو مطرح شد این بود که آن‌ها از پیامبر(ص) پرسیدند ما را به چه چیزی دعوت می‌کنی؟ پیامبر(ص) فرمودند: «به‌سوی خداوند یگانه و این که از طرف او رسالت هدایت خلق را دارم و مسیح بنده‌ای از بندگان اوست و حالات بشری داشت و مانند دیگران غذا می‌خورد ...» آن‌ها این سخن را نپذیرفتند و به تولد عیسی بدون پدر اشاره کردند و آن‌ را دلیل بر الوهیت او خواندند اما پیامبر(ص) با استناد به آیاتی که پیش از آیه مذکور نازل شد به آن‌ها پاسخ داد.

حجت‌الاسلام محمدجواد عباس‌زاده، معاون فرهنگی اداره‌کل اوقاف و امور خیریه لرستان در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا، با اشاره به این‌که مباهله 25 ذی‌الحجه سال 10 هجری اتفاق افتاده است، افزود: این واقعه به 51 طریق روایت شده است.

وی با اشاره به این‌که این واقعه از ضروریاتی است که در اسلام به آن اشاره شده است، عنوان کرد: در صدر اسلام رسول اکرم(ص) برای دعوت کشورها و ادیان مختلف به اسلام برای آن‌ها نامه‌هایی فرستاده است که از جمله نامه‌ای به اسقف نجران نوشت که در آن این قوم مسیحی را به اسلام دعوت کرده بودند و شرط نپذیرفتن اسلام را پرداخت جزیه قرار دادند.

حجت‌الاسلام عباس‌زاده اضافه کرد: جزیه در آن زمان برای ادیان غیر اسلامی که در کشورهای اسلامی زندگی می‌کردند یک نوع مالیات به حساب می‌آمد که در مقابل حفظ جان و مال خود توسط حکومت پرداخت می‌کردند.

معاون فرهنگی اوقاف لرستان با اشاره به این‌که در پی نامه پیامبر اکرم(ص) به اسقف اعظم مسیحیان، آن‌ها یک هیئت 60 نفره تشکیل دادند، عنوان کرد: در این هیئت سه نفر از بزرگان مسیحیت حضور داشتند و بقیه از علما بودند که در مسجد مدینه با پیامبر(ص) ملاقات کرده و از صحبت‌های پیامبر(ص) که با توجه به آیات قرآن و براساس دین خودشان با آن‌ها مذاکره کرد قانع نشدند و به این نتیجه رسیدند که فردای آن روز به مباهله بپردازند و نتیجه را به قدرت خداوند خود بسپارند.

وی با اشاره به‌ معنای لغوی مباهله، عنوان کرد: مباهله به معنای لعن و نفرین است و خداوند در آیه 61 سوره مبارکه آل‌ عمران می‌فرماید: «فَمَنْ حَآجَّکَ فِیهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءنَا وَأَبْنَاءکُمْ وَنِسَاءنَا وَنِسَاءکُمْ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَةَ اللّهِ عَلَى الْکَاذِبِینَ؛ پس هر که در این‌باره پس از دانشى که تو را حاصل آمده با تو محاجه کند بگو بیایید پسرانمان و پسرانتان و زنانمان و زنانتان و ما خویشان نزدیک و شما خویشان نزدیک خود را فرا خوانیم سپس مباهله کنیم و لعنت‏ خدا را بر دروغگویان قرار دهیم»، پس نتیجه می‌گیریم که نبوت محمد(ص) برحق بوده و خداوند نیز با این آیه بر آن صحه گذاشته است.

حجت‌الاسلام عباس‌زاده اضافه کرد: نجرانیان پس از صحبت‌های بین خود به این نتیجه رسیدند که اگر پیامبراکرم(ص) اهل مدینه را همراه خود بیاورد پس دین او برحق نیست، ولی اگر از عزیزان خود کسی را به همراه داشت، گواهی است بر این‌که ادعای دروغین ندارد و پیامبر(ص) راستین خداست.

معاون فرهنگی اوقاف لرستان در پایان عنوان کرد: در روز مباهله زمانی که نجرانیان پیامبر(ص) را دیدند که با عزیزترین و نزدیک‌ترین افراد به خود که شامل حضرات علی(ع) فاطمه(س) و حسنین(ع) می‌شدند، به صحرا آمده‌ است، تصمیم به تسلیم شدن گرفتند؛ چراکه نفرین‌شان به عذابی در زندگی تبدیل می‌شد پس تصمیم گرفتند به‌عنوان مسیحی در حکومت اسلامی زندگی کنند و جزیه آن‌را بپردازند.

همچنین، حجت‌الاسلام احمد گودرزی، نایب رئیس شورای اسلامی شهر بروجرد در این رابطه با بیان این‌که این حقانیت تا همیشه تاریخ ادامه داشته و مایه عزت مسلمانان و شیعیان است، افزود: پس از دعوت حضرت محمد(ص) به گرایش مسیحیان به دین مبین اسلام و روی گردانی آن‌ها از این دعوت، قرار مباهله بین آن‌ها گذاشته شد، تا بر دروغگو لعنت فرستاده شود.

وی اضافه کرد: در این روز پیامبر گرامی اسلام(ص)، حضرت فاطمه زهرا(س)، امام علی(ع)، امام حسن و حسین(ع) را که آن‌ها را اهل بیت خود خوانده بود، به همراه برد تا گواهی بر درستی ادعای ایشان باشند.

گودرزی با اشاره به نزول آیه تطهیر توسط جبرئیل امین در این روز در تصدیق شأن ایشان، تصریح کرد: خداوند متعال در این آیه اهل بیت پیامبر(ص) را از هرگونه پلیدی دور ساخت.

وی اضافه کرد: یهودیان زمانی‌که مشاهده کردند، پیامبر اکرم(ص) در این روز نزدیک‌ترین کسان خود را به میدان آورده، بر ایمان راسخ آن حضرت به ادعای خود ایمان آوردند.

نایب رئیس شورای اسلامی شهر بروجرد 24 ذی‌الحجه(روز مباهله) را روزی بزرگ در تاریخ اسلام دانست که باید نکو داشته شود، عنوان کرد: همراهی حضرت علی(ع) در این روز و خطاب به‌عنوان اهل بیت از سوی حضرت محمد(ص) تصدیقی بر درستی امامت و سرپرستی آن حضرت پس از پیامبر اسلام است.

وی با اشاره به این‌که این روز یکی از معجزات و افتخارات دنیای اسلام است که حامل پیام‎های زیادی است، اظهار کرد: فضیلت و اعتبار همراهان و اهل بیت پیامبر در این روز به خوبی بر همگان مسجل شده و جای هیچ‌گونه تردید و ابهامی را باقی نگذاشت.

حجت‌الاسلام رضا گودرزی، رئیس اداره اوقاف و امور خیریه بروجرد نیز در این رابطه اظهار کرد: پس از مذاکرات مسیحیان نجران با پیامبر گرامی اسلام حضرت محمد(ص) بر سر دعوت به اسلام و قانع نشدن آن‌ها قرار بر مباهله و نفرین فرستادن به دروغگو گذاشته شد.

وی افزود: رسول مکرم اسلام(ص) در 24 ذیحجه سال دهم هجری(روز مباهله) حضرت فاطمه، علی، حسن و حسین(ع) را به‌عنوان عزیزترین کسان خود به مباهله آورد تا گواهی بر درستی رسالت وی باشند.

این مسئول ادامه داد: در این روز آیه 61 سوره مبارکه آل عمران(آیه تطهیر) بر پیامبر اکرم(ص) نازل شد و جبرئیل پیامبر(ص) را به مباهله با کسانی‌که حق را نپذیرفته و با وی جدال می‎کردند، فراخواند.

حجت‌الاسلام گودرزی، این روز را برگ زرینی در تاریخ اسلام و تشیع خواند و افزود: اثبات حقانیت دین اسلام و رسالت حضرت محمد(ص) و اهل‌بیت(ع) وی از فضائل روز مباهله است.

وی بیان کرد: نزول آیه مباهله دلیل محکمی بر حقانیت شیعه در خصوص شأن و جایگاه امامت پس از رحلت نبی مکرم اسلام(ص) و جانشینی حضرت علی (ع) است.

رئیس اداره اوقاف و امور خیریه بروجرد اضافه کرد: این روز به‌عنوان یکی از روزهای با فضیلت در تاریخ اسلام و سند افتخار شیعیان همواره گرامی داشته می‌شود.

گودرزی عنوان کرد: این روز علاوه بر فضایل مختلف، نکته مهم دیگری را نیز به‌دنبال داشت و آن این است که مسلمانان در برابر دشمن لجوج و قانع‌ناپذیر سر تسلیم فرود نیاوردند.

وی در پایان متذکر شد: از دیگر فواید روز مباهله این بود که بسیاری از مسیحیان پس از مشاهده حقانیت پیامبر اسلام(ص) و دعوت وی، از ادعای خود دست برداشته و به دین اسلام روی آوردند.