از «هرکسی در گور خود می‌خوابد» تا حکمفرمایی وسوسه شیطانی

به گزارش خبرگزای بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان،‌ نقش هر مسلمان در تعیین سرنوشت جامعه و تعهدی که باید در پذیرش مسئولیت‌های اجتماعی داشته باشد، ایجاب می‌کند که او ناظر و مراقب همه اموری باشد که پیرامون وی اتفاق می‌افتد. از طرفی دیگر انسان در طول مسیر سرنوشت خویش همواره با غفلت روبه‌رو است به نحوی که غفلت آدمی را در طی مسیر هدایت و کمال به کندی می‌کشاند و در موراد بسیاری وی را متوقف می‌کند. لذا اصل «امر به معروف و نهی از منکر ضرورتی» تحت عنوان ضرورتی لازم جهت وصول انسان به مقصود نُمود می‌یابد که اهتمام و عمل به آن انسان را در ایصال به مطلوب راهبر خواهد بود.

امر به معروف و نهی از منکر پوششی اجتماعى براى محافظت جمعیت است
قرآن کریم اهتمام و عمل به دو اصل امر به معروف و نهی از منکر را در تعالیم انسان‌سازش عنوان می‌کند: «وَلْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ؛ و باید از میان شما گروهی مردم را به نیکی دعوت کنند و به کار شایسته وا دارند و از زشتی باز دارند»؛ سوره آل عمران آیه ۱۰۴. در این  آیه دستور داده شده که همواره میان مسلمانان باید امتى باشد که این دو وظیفه بزرگ اجتماعى را انجام دهند؛ زیرا امر به معروف و نهی از منکر پوششی اجتماعى براى محافظت جمعیت است و حفظ وحدت اجتماعى بدون نظارت عمومى ممکن نیست. در آیه‌ای دیگر آمده است: «کُنتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَر؛ شما بهترین امتى بودید که بسود مردم مبعوث شدید، چه اینکه امر به معروف و نهى از منکر مى‌کنید»(سوره آل عمران آیه 110).

«معروف» از ماده «عرف» در لغت به معنى شناخته شده است و کارهاى نیک، امورى شناخته شده و «منکر» از ماده انکار به معنى ناشناس است و کارهاى زشت و ناپسند، امورى ناشناس معرفى شده‌اند؛ که با توجه به پیوندهاى اجتماعى و اینکه هیچ کار بدى در اجتماع انسانى در نقطه خاصى محدود نمى‌شود، بلکه هر چه باشد همانند آتشى ممکن است به نقاط دیگر سرایت کند، عقلى بودن این دو وظیفه مشخص مى‌شود.

علاوه بر آیات فراوان قرآن،‌ احادیث زیادى در منابع معتبر اسلامى نیز درباره اهمیت این دو وظیفه بزرگ اجتماعى آمده است؛‌ امام باقر(ع) مى‌فرماید: «امر به معروف و نهى از منکر دو فریضه بزرگ الهى است که بقیه فرائض با آنها برپا مى‌شوند. بوسیله این دو، راهها امن مى‌شود و کسب و کار مردم حلال مى‌شود، حقوق افراد تامین مى‌شود و در سایه آن زمین‌ها آباد و از دشمنان انتقام گرفته مى‌شود. در پرتو آن همه کارها روبراه مى گردد» در بیان حدیث آمده است این فریضه بزرگ قبل از هر چیز یک برنامه الهى است و بعثت پیامبران و نزول کتب آسمانى همه جزء این برنامه است.(تفسیر نمونه)

حجت‌الاسلام و‌المسلمین ابراهیم صادقی، مدرس حوزه علمیه آبادان‌ در گفت‌وگو با ایکنا با اشاره به جایگاه اصل امر به معروف و نهی از منکر،‌ عنوان کرد: امر به معروف و نهی از منکر در حقیقت یکی از وظایفی است که شرع مقدس برای مسلمانان قرار داده است به این معنا که هر انسانی می‌تواند امر‌کننده به خوبی‌ها و نهی‌کننده از بدی‌ها باشد و این دو اصل در قاموس فروع اسلام تعریف شده‌اند.

وی با بیان برخی مصادیق امر به معروف و نهی از منکر، گفت: مصادیق این دو اصل،‌ عناصر ناشناخته برای افراد انسانی نیست، زیرا مصادیقی چون ظلم، دروغ و ... که در حوزه منکر قرار دارند و صداقت، دوری از زشتی‌ها و نیکی که در گستره معروف هستند، معمولاً برای عموم گزینه‌های شناخته شده‌اند. اما آنچه باید مورد اهتمام واقع شود،‌ توجه به عناصر ناشناخته در حوزه‌های دو اصل مذکور و اکتفا نکردن به تصریحات شرع مقدس در حوزه امر به معروف و نهی از منکر است.

مدرس حوزه آبادان در توضیح مطلب گفت:‌ برای مثال حضور به موقع در محل کار و انجام کار مفید در مدت زمان حضور، از جمله عناصری است که درحوزه امر به معروف قرار دارند،‌ اما از شناخت و جایگاه لازم میان افراد برخوردار نیست. نماز، روزه و ... که شارع مقدس به صراحت به آنها امر کرده است محدود نکنیم.

امر به معروف و نهی از منکر ابزار امام حسین(ع) در تحقق هدف عاشورا

صادقی عنوان کرد: هفته اول محرم از آن روی به نام هفته احیای امر به معروف و نهی از منکر نام گرفته‌ است که این دو اصل با هدف قیام امام حسین(ع) ارتباط نزدیک دارد، زیرا امام حسین(ع) برای امر به معروف و نهی از منکر قیام نکرد، اما این دو اصل ابزار آن جناب در رسیدن به هدف قیام عاشورا بود.

وی در توضیح شرایط اجرای این دو اصل عنوان کرد: همانگونه که برای اجرای هر عملی شرایط خاص آن را باید در نظر داشت،‌ امر به معروف و نهی از منکر نیز دارای قاموس خاصی است؛ به این معنا که انسان در مراحل اولیه با بهره‌گیری از مقدمات شرایط همچون امرو نهی با استفاده از تذکر زبانی، دیگران را به این دو اصل هدایت ‌کند و در مراحل بعدی وارد عمل شوند که عموم افراد جامعه موظف به اجرای مراحل مقدماتی و اکتفا کردن به تذکر لسانی‌ هستند.

مدرس حوزه آبادان تصریح کرد: در اجرای امر به معروف و نهی از منکر نباید افراط و تفریط شود، زیرا برخی از افراد خود را در این زمینه مدعی، قاضی و مجری این دو اصل می‌بینند؛ در حالی که باید در این زمینه به اندازه انجام وظیفه به آن توجه شود و از افراط و تفریط دوری کرد.

سیده‌صغری عزیزی‌سوق، مدرس علوم قرآن و مدیر مؤسسه قرآنی نور کوثر اهواز در گفت‌و‌‌گو با ایکنا از خوزستان با تأکید برعدم توقف در مرحله احیای امربه معروف و نهی از منکر، اظهار کرد: در راستای تحقق دو اصل امر به معروف و نهی از منکر، گذر از مرحله احیا و رسیدن به مراحل بالاتر این سیر کمالی را لازم و ضروری دانست که توجه مضاعف افراد جامعه انسانی را می‌طلبد.

وی در ادامه توضیح داد: توقف در این مرحله زنگ هشداری است که مسلمان را به خود آورده تا برای گذر از آن به چاره‌جویی افتد،‌ زیرا جامعه‌ای که بدون امربه معروف و نهی از منکر باشد،‌ بدور از حیات و زندگی و مصداق مرگ است. بنابراین باید حفظ حیات و جاودانگی جامعه مبنای اساسی و مهم هریک از افراد باشد و نباید بی‌تفاوتی که ثمره دوری از امر به معروف و نهی از منکر است بر جامعه حکم‌فرما شود و همدیگر را به این وسوسه شیطانی توجیه کرد که «هرکسی در گور خود می‌خوابد»!!.

این مدرس قرآنی توضیح داد: در راستای تحقق امر به معروف و نهی از منکر باید بین دومفهوم «ندانستن» و «عناد»‌ تفاوت گذاشت. به این معنی که در امر دیگران به معروف و نهی آنان از منکر باید این نکته مهم را در عمل مورد توجه قرار داد که مخاطب از جمله افرادی است که از عمل منکرش ناآگاه است و به معروف شناخت لازم را ندارد و یا اینکه دو مفهوم و مصادیق آنها را می‌داند و از آنها رویگردان است.

وی ادامه داد: در برخورد با گروه اول تحقق امر به معروف و نهی از منکر با سرعتی بیشتر و کیفیتی مطلوب به نتیجه می‌رسد اما تحقق این دو اصل در میان گروه دوم نیازمند ورود افراد متخصص و کارآزموده است. بنابراین عمل به اصل امر به معروف و نهی از منکر با در نظر گرفتن شناخت افراد نسبت به عملی که انجام می‌دهند، در نُمود واقعی دو اصل مذکور موثر است.

هدیه مسعودی‌صدر/ شعبه خوزستان