دمامزنی؛ تعزیت مردم جنوب در عزای ائمه اطهار(ع) و مرگ جوانان
گروه اجتماعی: عزاداری ماه محرم میان شیعیان به شیوههای مختلفی نمود دارد. یکی از این شیوهها میان مردم جنوب کشور استفاده از دمام است. مشخصه دمام تعزیت ائمه اطهار(ع) و پیشوایان دینی است، البته از آن در مرگ جوانان و علمای مذهبی نیز استفاده میشود چراکه نوعی هشدار آهنگین عزا بهشمار میرود.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، عزاداری ماه محرم تنها مراسمی است که نه کهنه میشود و نه تکراری. هر ساله به شدت برگزاری آن میان مردم پرشور حسینی افزوده میشود.
محرمی که برای همه شیعیان جهان حکم پیوند مهمی داشته و همه در این ماه وجه مشترکی دارند و آن ابراز ارادت و عشق در قالب هیئتهای آقا ابیعبدالله الحسین(ع) است. ماه محرم در ایران و بهویژه در جنوبغربی این کشور پهناور و در استان حسینی خوزستان به شکل دیگری است.
دمام و سنج دو وسیلهای که همگان آنها را به عنوان مهمترین علامت محرم و عزاداری در خوزستان میدانند. دو وسیلهای که شاید تاریخچه ورود آنها به عزاداری شیعیان فاصله فراوانی با عصر حاضر نداشته باشد اما اکنون تبدیل به علامت آغاز ماه محرم شدهاند.
بوق معمولاً همراهیکننده گروه نوازندگان سنج و دمام است و به صورت متناوب با دیگر نوازندگان همراهی میکند. نوازنده بوق گاه شروعکننده مراسم سنج و دمامنوازی است. صدای بسیار بلند و مهیبی دارد. نوازنده بوق با دمیدن بر سوراخ کوچکی که در انتهای باریکساز تعبیه شده است، میتواند بین دو تا سه نت موسیقی را تولید کند.
صداهای تولید شده توسط این ساز، در یک گروه کوبهای سنج و دمام، ترکیب زیبایی از صداهای کوبهای و کششی ایجاد میکند.
سنج: این ساز از دسته سازهای زنگوار بدون ارتفاع معین است. متشکل از دو قرص فلزی مدور به قطر ۳۰ تا ۴۰ سانتیمتر که به هم کوبیده میشوند. هر یک از قرصها در ناحیهٔ مرکزی پشت خود حلقهای چرمی دارند که نوازنده آن را به دست میکند. اجرای متداول بیشتر این است که لبهٔ قرص را با یکدیگر در تماس دهیم یا یک قرص را بر قرص دیگر سُر دهیم.
دمام: نوازنده با چوبی از جنس شاخههای درخت خرما بر روی آن مینوازد این چوب با اندازهای حدود چهل سانتیمتر باید هنگام نوازندگی در دست راست نوازنده باشد و بر آن طرف از دمام نواخته شود که بدون علامت است. نوازنده همچنین با دست دیگر خود (بدون چوب) بر آن سوی دمام (که نشاندار است) مینوازد. طرف نشاندار را که طرف دستی و یا شمالی نیز میگویند دارای صدایی زیرتر است. دمامها بنا به مورد استفادهای که در یک گروه سنج و دمام دارند دارای ابعادی متفاوت هستند. در یک گروه سنج و دمام سه نوع دمام وجود دارد.
نواختن دمام؛ (سنج و دمام)
در گذشته برای جمعآوری عزاداران و سینهزنان بعد از ذکر و روضه و زیارتنامه و قبل از سینهزنی مراسم سنج و دمام اجرا میشده است. هنگام نواختن سنج و دمام در روحیه فرد شنونده حس عجیبی ایجاد میشود به طوری که احساس میکند میتواند یک تنه به لشکر بزند و با هر زورگویی به نبرد بپردازد.
ریتم دمام هنگام راه رفتن و هنگام ایستادن متفاوت بوده است. ابتدای دمام، نوازنده بوق در آستانه مسجد است و اوست که سایر نوازندگان را از پایان زیارتنامه با سیههای که از سازش برمی خیزد مطلع میکند. دقیقاً در همین لحظه است که نوازنده دمام اشکون با ضرباتی شروع مراسم را به سایر سازها اعلام میکند. سرعت ریتم از ابتدا تند نیست بلکه کمکم تند میشود. ختم مراسم سنج و دمام نیز توسط بوق اعلام میشود. یک بر دمام معمولاً هفت، نه و یا یازده دمام است. نکته قابل توجه فرد بودن دمامهاست.
سیدابوالقاسم موسوی، رئیس کانون مداحان شهرستان بهبهان و شاعر آئینی پیرامون پیشینه دمامزنی در گفتوگو با ایکنای خوزستان با اشاره به اینکه قدمت دمام به پیش از اسلام بازمیگردد، گفت: مردم عصر ساسانی از موسیقی برای آئینهای مذهبی لازم دانسته و برای از دست رفتگان خود بر طبل میکوبیدند. بهکارگیری طبل و دمام پس از ورود به اسلام به ایران در قرن چهارم رونق بسیاری یافت. پس از فروپاشی ساسانیان نیز این امر در دورههای بعدی ادامه پیدا کرد.
وی بیان کرد: برخی از قدیمیها در آغاز محرم و سحر ماه رمضان بر طبل میکوبیدند. دمام یک واژه فارسی است که در فرهنگهای لغت با عنوان دمامه به معنای نقاره، طبل و کوس عنوان شده است؛ خروس سحر در وصول هلال/// دمامه نوازد به نامش ز بالا
موسوی با بیان اینکه دمام در اصل «دم بام» به معنای صبح و پگاه استفاده میشده است، محل پیدایش آن را مربوط به بوشهر دانست و گفت: استفاده از دمام اختصاص به تعزیت ائمه اطهار و پیشوایان دینی دارد. البته از آن در مرگ جوانان و علمای مذهبی نیز استفاده میشود چرا که نوعی هشدار آهنگین عزا به شمار میرود.
وی ادامه داد: در زمان شنیدن سنج مردم میدانستند که اتفاقی افتاده و زمان عزا است و این امر اختصاص به محرم نداشت. اجزای عزاداری در گروه عزاداری شامل هشت سنج، دوازده دمام و یک بوق بوده است و در دستههای عزاداری پیری فرزانه پیشگام همه قرار گرفته و شروع به رهبری گروه میکرد و دمام او را در اصطلاح به آن «همبار» میگفتند که به معنای نواختن بسیار آرام، متین و موزون با آهنگ است.
رئیس کانون مداحان شهرستان بهبهان افزود: بوق در گروه سنج فقط هشداردهنده و از جنس شاخ گوزن بوده است و صدایی رسا دارد و دمنده بوق در هر گروه سنجی دو تا سه نفر هستند چراکه قدرت بسیار زیادی میخواهد و بوق در هندوستان با قلمزنیهای خاص که برای بیننده جذاب باشد ساخته میشده است. شوری را دمام به نوازندههای خود میدهد و آنها را در خود حل میکند و سنجها در این عزاداریها بسیار کوچک هستند و در اصطلاح عامیانه صدای یورتمه اسب را یادآوری میکنند. دمامها نیز در دو طرف پوست دارد و زمانی که بر دست راست آن کوبیده میشود باید دست چپ جواب آن را بدهد تا ریتم آن رعایت شود. صدای آن دارای حزن است و شنونده در مواجه با آن عزای اباعبدالله(ع) را یادآوری میکند.
موسوی شیوه نواختن دمام را یکسان و در حقیقت طبل پیش از جنگ دانست و گفت: طبل پیش از جنگ دارای آهنگی حماسی است و در دو تا سه نوا نواخته میشود. سبک دمام مشخص است و برای نواختن آن به موسیقی نیازی نیست.
وی دمامزنان بوشهر را سرآمد دمامزنان عنوان کرد و گفت: در محله «شنبدی» بوشهر مشهدی اسماعیل امیری به اتفاق چهار فرزندشان و مشهدی اسماعیل تمهیدی به اتفاق فرزندانشان دمام را میسازند. دمامزنی امری موروثی است که از پدر به فرزند میرسد ولی گروهی که دمامنوازند هستند را نمیتوان در آماری خاص گنجاند چراکه به تعداد آنها اضافه میشود.
ناصر چوپان، پیشکسوت و پیرغلام حسینی کوی ابوذر(حصیرآباد) اهواز در گفتوگو با ایکنای خوزستان در این باره گفت: دمام و سنج به خودی خود هیچگونه ارتباطی با آئینهای مذهبی و دینی ما شیعیان ندارند اما به صورتهای گوناگون وارد آئینهای مذهبی ما شده است.
وی با بیان اینکه امروزه سنج و دمام تبدیل به یک علامت عزاداری میان شیعیان شده است، گفت: آئین مذهبی ما یکی از قویترین اصولی است که میتوان به وسیله آن جهان را تبدیل به یک مذهب واحد کنیم که این امر زمینهساز ظهور حضرت حجت بنالحسن(ع) خواهد بود.
این پیرغلام حسینی در خصوص پیشینه عزاداریها و نوع دمامزنیها گفت: در سالهای دور و با توجه به نبود وسایل اطلاعرسانی این کار همان اعلام زمان عزاداری را انجام میداد. بر این اساس در سالهای دور هدف از نواختن دمام در محلههای مختلف اعلام زمان عزاداری بوده است زیر صدای دمام بالای هر صدای دیگر در وضع گذشته بوده است و مردم عزادار با شنیدن صدای نوازندگان دمام، خود را برای حضور در این عزاداری آماده میکردند.
وی با تصریح بر اینکه دایره عرفانیترین شکل هندسی بوده است، گفت: در همین راستا دمامهای عزاداری آقا ابی عبدالله معمولاً به شکل دایرهای بودهاند و در بیشتر مواقع از پوست چرمی گاو یا گوسفند تهیه میشوند که سالهای دور در روزهای ورود این وسیله به عزاداری از حلبیهای روغن برای این کار استفاده میشد. اما اگر بخواهیم در خصوص نوع نواختن سنج و دمام در عزاداریها بپردازیم میتوانیم به نوع معروف آن که همان دمام بوشهری است اشاره کنیم که با توجه به نام آن محل زمینه و گسترش این نوع دمام مشخص است.
وی ادامه داد: در خوزستان علاوه بر نواختن این نوع دمام دو نوع دیگر هم در روزهای ماه محرم نواخته میشود که یکی معروف به دمام «سه تایی» و دیگری دمام «حیدر» است که در روز و شبهای محرم در شهرهای مختلف خوزستان نواخته میشود و تبدیل به یک سنت برای ابراز عزاداری شده است.
سامان سهید یکی از دمامزنانی است که در سالهای اخیر به دمامزنی میپردازد و معتقد است فلسفه دمام و نواختن بر آن به زمان صدر اسلام و جنگها بازمیگردد. طبل دمام یک نوع هشداردهنده است که این نوع طبل بیشتر در مواقع جنگ میان قومهای عرب در صدر اسلام از آن استفاده میشد. پس از آنکه از آن به عنوان طبل جنگ استفاده میشد آرام آرام تبدیل به طبلی برای عزاداری و سوگواری تبدیل شد.
وی با بیان اینکه ورود دمام به عزاداری از استان بوشهر بوده است، با تصریح بر اینکه سابقه ورود دمام به خوزستان به سالهای اولیه پیروزی انقلاب اسلامی در سال 60 بازمیگردد، گفت: بر این اساس در حسینیه ارشاد اهواز که عمدتاً از اهالی بوشهر بودهاند اولین دمامزنان خوزستان به شمار میآیند و همزمان در اهواز و آبادان گستردگی فراوانی میان عزاداران یافت.
سهید ادامه داد: سال 1360 و زمانی که تنها 8 سال داشت، اولین ضربه دمام را نواخت. آن زمان کوچکترین فرد گروه 12 نفری دمام بود که مرحوم دهداش آورنده دمام به استان خوزستان مسئولیت این گروه را به عهده داشت.
سهید با بیان اینکه بهترین روزهای عمرم لحظات دمامزنی برای امام حسین(ع) بوده و خواهد بود، گفت: هر آنچه که در زندگی تاکنون کسب کردم از برکت عزاداری برای آقای جوانان بهشت بوده است.
امروزه با وجود وسایل ارتباطی بسیار گسترده از جمله اینترنت، واتساپ، وایبر و... بازهم در روزهای سوگواری سیدالشهدا(ع) دمام حرف اول را در جنوبغربی ایران برای اعلام عزاداری میزند و تاکنون هیچ وسیله دیگری نتوانسته جای سنجدمام را بگیرد.
اما نکته مهم اینجاست که شیعیان امام حسین(ع) هیچگاه نباید این اجازه را بدهند که عزاداری سنتی فراموش شود زیرا همه تبلیغ دین در گسترش فرهنگ عزاداریهای سنتی بوده است.
گزارش خوبی بود