جایگاه حقیقی کربلا در آئینه هنر/ آیا زمان آن نرسیده فقدان آثار هنری عاشورا به چالش بکشیم؟

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از استان مرکزی، حادثه عاشورا به‌عنوان محور تاریخ شیعه به تدریج تبدیل به یک نهاد اجتماعی شد و مسائل مختلفی در اطراف این نهاد شکل گرفت و هنر، به‌عنوان جلوه گاه زیباترین مفاهیم و نمودهای دینی ، یکی از مهمترین مسائلی است که حول نهاد و مکتب عاشورا ماهیت یافت.

هنر، گاه با زبان شعر و داستان و گاه با نقش و خط وگاه با نوا و نما زبان گویای عاشورا و کربلا شد و ناگفته‌های این واقعه عظیم و سترگ را در نمادهای خود بیان کرد.

هنر سمعی و به‌ویژه فیلم از جمله جذاب‌ترین اقسام هنر است و هنر مستندسازی به‌عنوان رویکردی جدید در حوزه هنر هفتم امروزه در جهان گاهی جایگاهی هم‌طراز فیلم‌های پرفروش هالیوودی دارد.

آداب و رسوم عزاداری؛ جذاب‌ترین موضوع دینی جهت ساخت مستند
حوادث تأثیرگذار بر تاریخ جهان جزو بیشترین موضوعاتی است که مستندسازان از آن استفاده می‌کنند و سعی دارند به گونه‌ای متفاوت آن حادثه را بازگو کنند. واقعه عاشورا یکی از مهم‌ترین مفاهیمی است که هنرمندان عرصه مستند تولیدات بسیاری درباره آن داشته‌‌اند و بحث آداب و رسوم هر منطقه جغرافیایی ایران در عزاداری‌های محرم جذاب‌ترین موضوع دینی برای ساخت مستند است.

ساخت 9 مستند و یک گزارش درباره آئین محرم در خمین
زادگاه بنیانگذار انقلاب اسلامی، کسی که خود احیا‌کننده قیام عاشورا بود، زادگاه بسیاری از هنرمندان متعهد است که استعداد و توان خود را برای گسترش هنر اسلامی به کار می‌گیرند. ساخت 9 مستند و یک گزارش درباره آئین محرم در خمین گویای این مطلب است که  هنر در جامعه ما، پس از انقلاب اسلامی، تجلی‌یافته از ایمان، اعتقاد و آگاهی ملتی است که هنر را مانند سلاحی برنده در پایداری و پاسداری از آرمان‌های‌شان در جنگ نرم پذیرفته‌اند.

محمدجواد طاهری، کارگردان مستند محرم در خمین در همین رابطه در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا با اشاره به اینکه آئین‌ها و سنت‌ها شکل‌هایی از معرفت‌شناسی یک قوم هستند، گفت: در واقع آئین‌های محرم از یک‌سو ریشه در اعتقادات مردم دارد و از طرفی، نشانه حسن زیبایی‌شناسی هنری مردم است، تعزیه‌خوانی، پرده‌خوانی و تزئین علم نشانه‌هایی از حسن زیبایی‌شناسی مردم است.

وی درباره انگیزه خود از ساخت این مستندات، گفت: آئین‌های عزاداری ماه محرم در سراسر ایران با شور و عشق خاص مردم به امام حسین(ع) برگزار می‌شود. برگزاری این آئین‌ها با این شکوه و عظمت نشان‌دهنده باوری است که مردم به عاشورا دارند و حفظ آن را وظیفه خود می‌دانند. من نیز به‌عنوان یک هنرمند سعی کردم با زبان هنر به سالار شهیدان و یارانش ادای دین نمایم.

آئین نخل‌گردانی خمین قدمتی بیش از 4 قرن دارد
طاهری ادامه داد: با نگاهی به تاریخ ایران درمی‌یابیم که شهرستان خمین یکی از کهن‌ترین شهرهای ایران است و بسیاری از آئین‌ها مانند آئین نخل‌گردانی در این شهرستان قدمتی بیش از چهار قرن دارد و به ثبت ملی نیز رسیده است.

این کارگردان جوان افزود: مراسم علم‌بندان که نماد قدرت، عظمت و شجاعت حضرت ابوالفضل العباس(ع) است با آغاز ماه محرم، توسط علاقه‌مندان و عاشقان امام حسین(ع) به‌صورت خودجوش در روستاهای خمین بیش از یک قرن برگزار می‌شود.

وی با اشاره به اینکه این آئین‌ها هر کدام مراسم خاصی دارند، ادامه داد: فلسفه و هدف این آئین‌های کهن برای بسیاری از مردم به ویژه نسل جوان ناشناخته است و امیدوارم با ساخت مستند آداب و رسوم خمین قطره‌ای از این دریای بیکران را نشان دهم.

وی عوامل ساخت مستندها را 13 نفر عنوان کرد و گفت: با دو دوربین سیارو پنج دوربین ثابت برای فیلمبرداری از 10 لوکیشن در روستا، پنج جایگاه در شهر، 6 مسجد و مصلای امام خمینی(ره) استفاده شد. 

طاهری  فیلمبرداری همزمان 9 مستند را کاری سخت و پردغدغه بیان کرد و افزود: ازدحام مردم در مراسم عزاداری هماهنگی‌ها را با مشکل مواجه می‌کرد اما با همدلی و هدف مشترک گروه این مشکات رفع می‌شد.

صرف هزینه 15 میلیون تومانی جهت ساخت آئین عاشورایی
وی با بیان اینکه برای ساخت این مستندها 15 میلیون تومان هزینه شده است، تصریح کرد: تهیه‌کنندگی آن را علی قاصدی بر‌عهده دارد و هیچکدام از ادارات و متولیان فرهنگی شهرستان در ساخت مستندی برای شناساندن خمین هیچگونه حمایت مادی از گروه نداشتند و به دلیل این بی‌مهری مستندها در خمین اکران نخواهند شد و به‌صورت DVD در اختیار دوستداران عاشورا و سنت‌های اصیل دینی  قرار می‌گیرند.

این کارگردان خمینی برداشت خود از عزاداری‌های محرم را این  چنین، بیان کرد: متأسفانه واقعه کربلا آنگونه که شایسته و بایسته است، در هنر و اندیشه ما جایگاه حقیقی خود را پیدا نکرده و این رویداد عظیم، فقط در فرهنگ عامیانه و زمینه اجتماعی جریان یافته و به‌دلیل همین بضاعت اندک پژوهشی پیوسته دچار تحریف و آسیب شده است و در یک کلام باید گفت ادب عاشورایی گمشده شور حسینی است.

وی ادامه داد: اگر شیعیان به پیام‌های عاشورا توجه جدی می‌کردند و از آن به‌خوبی الگو می‌گرفتند امروز این همه مشکلات و معضلات گوناگون جامعه اسلامی را رنج نمی‌داد و اگر پیام عاشورا جدی گرفته می‌شد و مسیر عزاداری‌ها و سوگواری‌ها به سمت درست هدایت می‌شد پس از گذشت بیش از سی سال از انقلاب با شکوه اسلامی شاهد این همه مظاهر زشت و تأسف برانگیز فساد، فقر، تبعیض و عقب‌ماندگی نبودیم.

مستند عاشورایی خمین در مرحله تدوین است
این مستندها هم‌اکنون در مرحله تدوین هستند و برای حضور در جشنواره‌هایی با مضامین عاشورایی آماده می‌شوند.

مجید صالحی، تدوینگر مستند عاشورایی، نیز در ادامه، افزود: تدوین همزمان بسیار سخت است اما تلاش می‌شود کاری در شأن مردم مؤمن شهر هزار شهید(خمین) ساخته شود.

وی افزود: کارگروه‌های فیلمبرداری از ابتدای محرم شروع شد و بیشترین ساعات فیلمبرداری از روز پنجم محرم انجام شد و هر مستند از 20 تا 30 دقیقه است.

ابراز تأسف از عزاداری‌های دور از منزلت امام حسین(ع)
صالحی با ابراز تأسف از عزاداری‌های دور از منزلت امام حسین‌(ع) و یارانش، اظهار کرد: آنچه در مراسم عزاداری‌های شهر و روستا دیده می‌شد هیچگونه تطابقی با فرهنگ عاشورا نداشت و بی‌نظمی،  سخافت اشعار مداحان موسیقی‌های مبتذل، درگیری بر سر دریافت غذاهای نذری، حرکات سخیف در هنگام سینه‌زنی، عزاداری اباعبدالله(ع) را به رغم ظاهری پر طمطراق و پر آب و رنگ، از محتوا تهی ساخته است.

تدوینگر مستند خمین ادامه داد: در میان این تصویرهای تأسف‌بار بسیاری از افراد هم بودند که با شعور حسینی عزاداری می‌کردند و بسیاری از مواقع عوامل پشت صحنه را تحت تأثیر قرار می‌داند و بدون تردید آن لحظه‌ها بهترین دستمزد برای گروه بود.

مستند آداب و رسوم خمین علاوه بر 9 مستند درباره نخل،علم‌بندان، هیئت پرچم‌ها، کاروان اسرای کربلا، آئین توزیع نذری، عزاداری، نماز ظهر عاشورا و مساجد خالی، آئین خاک تربت بر سر مالیدن و منبر روضه‌خوانی شامل یک گزارش هم می‌شود.

ابراهیم فتحی، گزارشگر مستند خمین نیز در ادامه، تصریح کرد: عزاداری و برپایی مراسم ماتم و سوگ امری است که ریشه در سیره نبوی و امامان(ع) دارد و این عزاداری‌ها مصداق مودت اهل بیت(ع) است.

جایگاه آیین‌های سنتی در ماه محرم
وی به جایگاه آئین‌های سنتی در ماه محرم اشاره کرد و افزود: آیین‌ها به فراخور فرهنگ و شیوه‌های مرسوم هر منطقه و استان متفاوت است و از دیرباز همواره در قالب هیئات مذهبی و راه‌اندازی دسته‌ها و تکایا برگزار شده است. با وجود گذشت یک هزار سال از مصیبت شهادت امام حسین(ع) و یاران وفادارش، نه‌تنها از عمق این حادثه کاسته نشده، بلکه هرچه می‌گذرد، قلمرو عاشورا گسترده‌تر شده و آیین‌های عزاداری باشکوه بیشتری برگزار می‌شود.

فتحی افزود: در ماه محرم، همدلی و وفاق ملی، پیوند و الفت اجتماعی نیز بین مردم ایجاد می‌شود، زیرا این مراسم در همه نقاط کشور برگزار می‌شود و اصل مشترک این مراسم، دفاع از مظلوم و ایستادگی مقابل ظالم است.

رئیس کانون رهپویان انتظار، گفت: اگر در سوگواری‌ها به درس‌های کربلا توجه می‌شد این همه بودجه و امکانات ، صرف مبارزه با ناهنجاری‌های گوناگون و آثار طولانی مدت آن نمی‌شد و دشمنان اسلام در شبیخون فرهنگی خود شکست می‌خوردند.

وی ادامه داد: احساس و تفکری که هنرمند از پدیده ها دارد باید جلوتر، عمیق‌تر و لطیف‌تر از دیگران باشد و هنرمند باید رهبر عواطف اجتماعی نسبت به یک واقعه باشد و احساس دیگران را به بلوغ برساند.

این جوانان برای تجدید بیعت با سالار جوانان بهشت و علمدار کربلا سختی راه ساخت 9 مستند به‌طور همزمان را تحمل کردند نه به امید بها؛ بلکه می‌خواستند بهانه‌ای برای بودن در صف عاشورائیان داشته باشند اما مسئولان و مدعیان و متولیان فرهنگ ودین در خمین وظیفه دارند از این جوانان حمایت کنند؛ زیرا دشمن دیر زمانی است که دام‌های حمایتی خود را پهن کرده است. و آیا زمان آن فرانرسیده است که کمبود و یا حتی فقدان آثار هنری درخشان در زمینه واقعه عاشورا را به شکلی عالمانه و منتقدانه به چالش بکشیم و برای آن چاره‌ای بیندیشیم؟