تنوع رنگها از نگاه قرآن/شگفتیهای طبیعت؛ هشداری برای عبرتگیری انسان
گروه اندیشه: در قرآن کریم بیش از ۷۵۰ آیه اشاره به ظواهر طبیعت میکند و ابعاد گوناگون جلوهها و زیباییهای آن را یادآور میشود و ما را توصیه به مطالعه کتاب طبیعت و پندآموزی آن میکند.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، در قرآن کریم بیش از 750 آیه اشاره به ظواهر طبیعت میکند و ابعاد گوناگون جلوهها و زیباییهای آن را یادآور میشود. در اغلب این آیات، ما را توصیه به مطالعه کتاب طبیعت و پندآموزی آن میکند. قرآن، کتاب هدایت است و منظور از ذکر این شگفتیها، تدبر در موجودات طبیعی و توجه به نشانههای آن در اصل خلقت است.
اهداف ذکر طبیعت در قرآن
مهمترین نکته، جهتگیری ذکر طبیعت در قرآن است. انسانها بهویژه مخاطبان قرآن، کم و بیش طبیعت را میشناختند، اما آنچه لازم بود که آنها بدانند، جهت و سراپرده طبیعت است. مثلاً قرآن بارها به این جهت از طبیعت یاد میکند تا از آنها بهعنوان مظاهر خلق خدا یاد کند.
خداوند متعال در آیه 3 سوره مبارکه احقاف فرموده است: «مَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُّسَمًّى وَالَّذِینَ کَفَرُوا عَمَّا أُنذِرُوا مُعْرِضُونَ؛ (ما) آسمانها و زمین و آنچه را که میان آن دو است جز به حق و (تا) زمانى معین نیافریدیم و کسانىکه کافر شدهاند از آنچه هشدار داده شدهاند رویگردانند».
البته گاهی در ابعاد دقیقتر زیباییهای طبیعت بازگفته میشود، مانند دلالت بر توحید یا تنزیه خداوند ازداشتن فرزند که درآیه101 سوره مبارکه انعام در این رابطه آمده است: «بَدِیعُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَنَّى یَکُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَکُن لَّهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ کُلَّ شَیْءٍ وهُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ؛ پدیدآورنده آسمانها و زمین است چگونه او را فرزندى باشد در صورتىکه براى او همسرى نبوده و هر چیزى را آفریده و اوست که به هر چیزى داناست» .
گاهی نیز ذکر آنها توجه دادن به عظمت، قدرت، تدبیر و رحمت و حکمت گستره علم الهی است که از جمله این آیات میتوان به آیه 7 سوره زمر، 60 تا 62 سوره فرقان، 61 حج، 63 و 64 انعام و 45 سوره مبارکه نور اشاره کرد.
اشاره به طبیعت در قرآن، نشاندهنده تعادل و واقعگرایی قرآن میباشد، تشویق به بهرهبرداری از طبیعت و استفاده از لذات حسی است همانطور که در آیه 32 سوره مبارکه اعراف میفرماید: «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّهِ الَّتِیَ أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالْطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِی لِلَّذِینَ آمَنُواْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا خَالِصَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ کَذَلِکَ نُفَصِّلُ الآیَاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ؛ (اى پیامبر) بگو زیورهایى را که خدا براى بندگانش پدید آورده و (نیز) روزیهاى پاکیزه را چه کسى حرام گردانیده بگو این (نعمتها) در زندگى دنیا براى کسانى است که ایمان آوردهاند و روز قیامت (نیز) خاص آنان است اینگونه آیات (خود) را براى گروهى که مىدانند به روشنى بیان مىکنیم».
نکته دیگر ذکر شگفتیهای طبیعت در قرآن به این جهت است که انسان را از غرور و عجب و خودخواهی باز دارد تا نور ایمان در دلها ایجاد شود. یا از رفتار گذشتهها عبرت بگیرد.
گاهی قرآن با ذکر نمونهای از طبیعت در جهت تربیت نفس و جلوگیری از غفلت او سخن میگوید زیرا معمولاً انسان، در حالت گشایش و وفور نعمت، خدا را فراموش میکند و به هنگام سختی و فشار به یاد پروردگار میافتد؛ خداوند این حالت را در ضمن حادثهای طبیعی ذکر میکند و در آیه 22 سوره مبارکه یونس میفرماید: «هُوَ الَّذِی یُسَیِّرُکُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذَا کُنتُمْ فِی الْفُلْکِ وَجَرَیْنَ بِهِم بِرِیحٍ طَیِّبَةٍ وَفَرِحُواْ بِهَا جَاءتْهَا رِیحٌ عَاصِفٌ وَجَاءهُمُ الْمَوْجُ مِن کُلِّ مَکَانٍ وَظَنُّواْ أَنَّهُمْ أُحِیطَ بِهِمْ دَعَوُاْ اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ لَئِنْ أَنجَیْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ».
در این آیه خداوند متعال فرموده است: «او کسى است که شما را در خشکى و دریا مىگرداند تا وقتىکه در کشتیها باشید و آنها با بادى خوش آنان را ببرند و ایشان بدان شاد شوند (بناگاه) بادى سخت بر آنها وزد و موج از هر طرف بر ایشان تازد و یقین کنند که در محاصره افتادهاند در آن حال خدا را پاکدلانه مىخوانند که اگر ما را از این (ورطه) برهانى قطعاً از سپاسگزاران خواهیم شد».
رنگها در قرآن
از جمله موارد توصیف طبیعت در قرآن، توصیف رنگهاست. تنوعی که حس کنجکاوی انسانها را بر میانگیزد و به انسان گوشزد میکند که درباره علت پیدایش رنگها تأمل کند و از سوی دیگر برخی از رنگها را مایه سرور و نشاط بینندگان دانسته کمااینکه در آیه 69 سوره مبارکه بقره میفرماید: «... إِنّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاء فَاقِعٌ لَّوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِینَ؛ آن ماده گاوى است زرد یکدست و خالص که رنگش بینندگان را شاد مىکند».
رنگها در طبیعت به دو بخش تقسیم میشوند: رنگهایی که حزنآورند و رنگهایی که شادیآفرین هستند. قرآن به رنگهای شادیبخش، اهمیت ویژهای میدهد که شگفتی همگان را برمیانگیزد و انگیزهای برای جلب توجه بهوجود میآورد مانند رنگ زرد، رنگ سبز و سفید. مثلاً در اوصاف بهشتیان از رنگ سبز یاد میکند و در آیه 76 سوره مبارکه الرحمن میفرماید: «مُتَّکِئِینَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِیٍّ حِسَانٍ؛ بر بالش سبز و فرش نیکو تکیه زدهاند».
خداوند متعال در قرآن از تنوع رنگهای میوهها بهعنوان یک نعمت یاد میکند و در آیه 27 سوره مبارکه فاطر میفرماید: «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُّخْتَلِفًا أَلْوَانُهَا وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِیضٌ وَحُمْرٌ مُّخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا وَغَرَابِیبُ سُودٌ؛ آیا ندیدهاى که خدا از آسمان آبى فرود آورد و به (وسیله) آن میوههایى که رنگهاى آنها گوناگون است بیرون آوردیم و از برخى کوهها راهها (و رگهها)ى سپید و گلگون به رنگهاى مختلف و سیاه پر رنگ (آفریدیم)».
واقعاً این پرسش مطرح است که اگر تمام این میوهها با طعم و مزههای مختلف به یک رنگ بودند، جاذبهای برای خوردن وجود داشت و از آن لذتی ایجاد میشد؟.
خداوند این تنوع رنگها را در طبیعت یکی از نعمتهای الهی میداند. این شیوه از توصیف در طبیعت نسبت به ابرها، بادها، کوهها، دشت و بیابانها و سبزیها نیز صادق است.
جالب اینجاست که یکی از محورهای طبیعت، زمانها و مکانهاست. کمااینکه برخی از مکانها دارای زیبایی و جاذبه است. در فرهنگ قرآن مکانهایی مسجدالاقصی، مسجدالحرام، کوه طور و محراب زکریا، ارزشمند، مقدس ومعنویتآفرین تلقی شده است.
همینطور از بُعد معنوی برخی زمانها در طبیعت ارج و منزلتی خاص دارند و روحافزا هستند. این زمانها، مانند مکانهای لذتبخش، شادابی معنوی به ارمغان میآورند و خداوند، رحمت و عنایت مخصوص در آن اوقات به انسانها دارد و بهعنوان نمونه در قرآن از وقت سحر، صبحگاهان بهعنوان زمانی بس ارجمند یاد میکند و در آیه 79 سوره مبارکه اسرا میفرماید: «وَمِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّکَ عَسَى أَن یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقَامًا مَّحْمُودًا؛ و پاسى از شب را زنده بدار تا براى تو (به منزله) نافلهاى باشد امید که پروردگارت تو را به مقامى ستوده برساند».
صبح و نسیم صبحگاهی یکی از بهترین اوقات طبیعت
صبح و نسیم صبحگاهی یکی از بهترین اوقات طبیعت است که برای ورزش و استشمام هوای آزاد استفاده میشود، اما قرآن این زمان را هم برای لذت معنوی و هم برای لذت مادی از بهترین فرصتها معرف میکند. خوشا به حال آن انسانهایی که بهجای خواب در این زمان بیدارند و لذت بهرهگیری از صبح را به غفلت خواب جایگزین نمیکنند.
