استاد حوزه علميه قم: مساله اثبات هلال ماه نبايد دچار عوامزدگی شود
گروه بينالملل: اختلاف فقهی در مسئله اثبات هلال همچون صدها مسئله فقهی ديگر كه مورد نزاع فكری است، طبيعی به نظر میرسد اما نكته مهم اينجاست كه اين مسئله قبل از آنكه دچار عوامزدگی شود بايد به علمای كارشناس و اهل آن سپردهشود.
«شيخ شاكر ساعدی» استاد حوزه علميه قم و مدير بخش پژوهشها و تحقيقات اسلامی در موسسه «الكوثر للمعارف الاسلاميه» قم در گفتگوی اختصاصی با خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) با اشاره به اينكه اختلافات فقهی علما نسبت به موضوع اثبات هلال ماه نشأتگرفته از درك و فهم ادله در استنباط حكم شرعی توسط فقيه است، افزود: بیخردی محض است كه اختلافات ميان فقهای دين اسلام بهصورت عام و ميان فقهای يك مذهب بهصورت خاص، چه در رأی چه در فتوا را ناشی از اختلافات شخصی و سليقهای بدانيم، بلكه منشأ اين تفاوت آرا، فهم فقيه از متن آيات و روايات شرعی و ادلهای است كه بر آن اقامهمیكند.
وی افزود: بیشك فقها، در برخی موارد برداشتهای متفاوتی از قضايای شرعیدارند به همين خاطر است كه گاهی در مسائل فقهی، احكام متفاوتی صادرمیشود؛ گاهی فقهی حكم به حرمت در مسئلهای میدهد، حال آنكه اين قضيه بر اساس استنتاجات فقيهی ديگر به صدور حكم كراهت منجرمیشود.
الساعدی نويسنده كتاب «المعاد الجسمانی عند فيلسوفين ومتكلمين إسلاميين» گفت: اگر دو تقويم شمسی و ميلادی را با تقويم قمری مقايسهكنيم، يك فرق جوهری درمیيابيم، اغلب در تقويمهای شمس و ميلادی، حساب و شمارش ثابت است؛ اما در تقويم قمری حالت متغير است، بنابراين رجوع به حساب شمسی يا ميلادی و اعتماد به آن جهت شمارش ماههای قمری امكانپذير نمیباشد.
وی با اشاره به اينكه مسئله امكان رويت هلال با چشم مسلح، مسئلهای اختلافی در ميان فقهای اماميه است، تأكيدكرد: اگر در سطح فقهای مذاهب پنجگانه اين مسئله را بررسیكنيم، باز هم به اتفاقنظر خاصی نمیرسيم و سبب آن، فهم فقيه جامع الشرايط از ادله شرعی است. برخی از علما قائل به اين مسئلهاند كه رويت مورد اشاره در روايات، يك رويت مطلقه است و هيچ قيدی ندارد و بايد با چشم مجرد اثباتشود و شرايطی همچون شهادت حداقل دو مرد عادل كه قرينهای برای اثبات اشتباه در شهادتشان پيدانشود كه در اين زمينه «آيت الله العظمی سيد سعيد حكيم» در «الاحكام الفقهيه» قائل به اين رأی بودهاست.
الساعدی يادآورشد: نظر حضرت امام خمينی(ره) در «تحريرالوسيله» نيز بر پنج مورد استوار است؛ اول آنكه خود انسان ماه را ببيند، دوم عدهای كه از گفته آنان يقين حاصلمیشود و بگويند ماه را ديدهايم، سوم دو مرد عادل بگويند كه در شب، ماه را ديدهايم؛ ولی اگر صفت ماه را بر خلاف يكديگر بگويند، يا شهادتشان خلاف واقع باشد، اولينروز ماه ثابتنمیشود، اما اگر در تشخيص بعضی خصوصيات، اختلاف داشتهباشند؛ مثل آنكه يكی بگويد ماه، بلند بود و ديگری بر خلاف آن نظردهد،به گفته آنها، اولينروز ماه ثابتمیشود، چهارمين مورد به نظر امام راحل اين است كه سیروز از اول ماه سابق بگذرد كه به واسطه آن، اولين روز ماه جديد ثابتمیشود و پنجم آن است كه حاكم شرع حكم به اولينروز ماه بدهد.
شيخ شاكر ساعدی، نويسنده 25 مقاله كه از سوی مجله «الكوثر» چاپ و منتشر شدهاست، در ادامه گفت: «آيتالله العظمی خويی» چشم مجرد را شرط اثبات رويت هلال دانسته و نظر فلكيون و منجمين و نيز رويت با چشم مسلح را معتبرنمیدانستند كه «آيت الله العظمی سيستانی» و «آيت الله لطف الله صافی» نيز معتقد به اين نظر هستند.
وی مسئله رويت هلال را از مسائل فرعی فقهی دانست و افزود: مسئله رويت هلال، همانند مسئله نماز جمعه در عصر غيبت است كه توسط علما بر آن اتفاق نظر وجودندارد.
حجتالاسلاموالمسلمين ساعدی با اشاره به اينكه مشهور بين فقهای اماميه اين است كه حساب فلكی و نجومی در اثبات رويت هلال از اعتبار برخوردارنيست، گفت: آرای فقهی «آيت الله العظمی سيد محمدحسين فضل الله» و «آيت الله جناتی» در زمينه امكان و جواز اثبات رويت هلال، با حساب فلكی و نجومی بر خلاف نظر مشهور مذهب اماميه است، در ميان اين فقها رويت هلال قبل از اثبات با چشم مسلح ثابتمیشود.
وی در خصوص نظر بعضی از فقها همچون «آيت الله العظمی خويی و «آيت الله فاضل لنكرانی» كه قائلند به اينكه "اگر هلال ماه در شهری از كره زمين رويت شود؛ لزوم پيروی ساير شهرهايی كه با آن شهر در قسمتی از شب شريكهستند را میطلبد"، گفت: علل تفاوت خروجیهای فقهی در اين حوزه در بين فقها را میتوان در سه بخش بيانكرد: اول رويت هلال بر حسب اختلاف در طول و عرض كشورها، كه فقها در اين زمينه به اختلاف افقها حكم شرعی صادرمیكنند.
استاديار «مركز إمام موسی بن جعفر(ع)» در توضيح بخش دوم افزود: «فاضل نراقی» و آيت الله خويی آرا ويژهای در اين زمينه دارند، آنها معتقدند كه حالت بيرونآمدن ماه از محاق - حالت هلالی - وضيعتی مشترك برای همه ساكنان كره زمين است، حتی اگر در برخی مناطق برحسب اختلاف افق ديدهشود؛ بنابراين همگی در حكم اثبات هلال، پيرو يك قاعده هستند.
وی رجوع به روايات را عامل سوم تفاوت خروجیهای فقهی در خصوص رويت هلال ماه دانست و گفت: فقها به اين نتيجه رسيدند كه رويت هلال، در قطری از زمين كافی نيست تا اين حالت به همگان تعيم و سرايت دادهشود و برخی به خلاف اين نظريه رسيدند كه هلال ماه بايد در تمامی اقطار زمين رويتشود تا حكم شرعی اثبات آن صادرشود كه در «الموسوعه الفقهيه الميسره» نوشته «شيخ محمدعلی الانصاری» جلد اول به طور مفصل اين مسئله آمدهاست.
الساعدی در پاسخ به اين سوال كه "دستهای از فتاوا وجوب پيروی از حاكم اسلامی در اثبات رويت هلال را تاكيدمیكنند، در اين بين فقها و مراجع تحت ولايت ايشان و خارج از كشور حاكم اسلامی چه وظيفهای دارند"، گفت: اين مسئله ارتباطی با مسئله ولايت فقيه ندارد، چرا كه آرا در اين زمينه متفاوتاست، برخی وجوب پيروی از حاكم اسلامی ـ فقيه جامع الشرايط ـ را تصريحكردهاند و برخی همچون «آيت الله العظمی سيد محسن حكيم» كه وجوبی برای ولايت فقيه در عصر غيبت نمیداند، لزوم اتباع حاكم شرعی در اثبات هلال را بيانكرده كه «آيت الله فاضل مالكی» نيز موافق اين رأی است؛ در حالیكه نظر فقهی ايشان متفاوت با اين مسئله است، پس مسئله اتباع حاكم اسلامی با مسئله اثبات ولايت فقيه مطلقه و نسبی در عصر غيبت، كاملا مجزا از هم هستند.
ساعدی كه تحصيلات خود را در رشته فلسفه و كلام اسلامی و با درجه كارشناسی ارشد به پايان رساندهاست، خاطرنشان كرد: حكم حاكم در برخی مواقع، حكم ولايی و در بعضی مواقع، حكم قضايی است.
وی افزود: بیشك فقها، در برخی موارد برداشتهای متفاوتی از قضايای شرعیدارند به همين خاطر است كه گاهی در مسائل فقهی، احكام متفاوتی صادرمیشود؛ گاهی فقهی حكم به حرمت در مسئلهای میدهد، حال آنكه اين قضيه بر اساس استنتاجات فقيهی ديگر به صدور حكم كراهت منجرمیشود.
الساعدی نويسنده كتاب «المعاد الجسمانی عند فيلسوفين ومتكلمين إسلاميين» گفت: اگر دو تقويم شمسی و ميلادی را با تقويم قمری مقايسهكنيم، يك فرق جوهری درمیيابيم، اغلب در تقويمهای شمس و ميلادی، حساب و شمارش ثابت است؛ اما در تقويم قمری حالت متغير است، بنابراين رجوع به حساب شمسی يا ميلادی و اعتماد به آن جهت شمارش ماههای قمری امكانپذير نمیباشد.
وی با اشاره به اينكه مسئله امكان رويت هلال با چشم مسلح، مسئلهای اختلافی در ميان فقهای اماميه است، تأكيدكرد: اگر در سطح فقهای مذاهب پنجگانه اين مسئله را بررسیكنيم، باز هم به اتفاقنظر خاصی نمیرسيم و سبب آن، فهم فقيه جامع الشرايط از ادله شرعی است. برخی از علما قائل به اين مسئلهاند كه رويت مورد اشاره در روايات، يك رويت مطلقه است و هيچ قيدی ندارد و بايد با چشم مجرد اثباتشود و شرايطی همچون شهادت حداقل دو مرد عادل كه قرينهای برای اثبات اشتباه در شهادتشان پيدانشود كه در اين زمينه «آيت الله العظمی سيد سعيد حكيم» در «الاحكام الفقهيه» قائل به اين رأی بودهاست.
الساعدی يادآورشد: نظر حضرت امام خمينی(ره) در «تحريرالوسيله» نيز بر پنج مورد استوار است؛ اول آنكه خود انسان ماه را ببيند، دوم عدهای كه از گفته آنان يقين حاصلمیشود و بگويند ماه را ديدهايم، سوم دو مرد عادل بگويند كه در شب، ماه را ديدهايم؛ ولی اگر صفت ماه را بر خلاف يكديگر بگويند، يا شهادتشان خلاف واقع باشد، اولينروز ماه ثابتنمیشود، اما اگر در تشخيص بعضی خصوصيات، اختلاف داشتهباشند؛ مثل آنكه يكی بگويد ماه، بلند بود و ديگری بر خلاف آن نظردهد،به گفته آنها، اولينروز ماه ثابتمیشود، چهارمين مورد به نظر امام راحل اين است كه سیروز از اول ماه سابق بگذرد كه به واسطه آن، اولين روز ماه جديد ثابتمیشود و پنجم آن است كه حاكم شرع حكم به اولينروز ماه بدهد.
شيخ شاكر ساعدی، نويسنده 25 مقاله كه از سوی مجله «الكوثر» چاپ و منتشر شدهاست، در ادامه گفت: «آيتالله العظمی خويی» چشم مجرد را شرط اثبات رويت هلال دانسته و نظر فلكيون و منجمين و نيز رويت با چشم مسلح را معتبرنمیدانستند كه «آيت الله العظمی سيستانی» و «آيت الله لطف الله صافی» نيز معتقد به اين نظر هستند.
وی مسئله رويت هلال را از مسائل فرعی فقهی دانست و افزود: مسئله رويت هلال، همانند مسئله نماز جمعه در عصر غيبت است كه توسط علما بر آن اتفاق نظر وجودندارد.
حجتالاسلاموالمسلمين ساعدی با اشاره به اينكه مشهور بين فقهای اماميه اين است كه حساب فلكی و نجومی در اثبات رويت هلال از اعتبار برخوردارنيست، گفت: آرای فقهی «آيت الله العظمی سيد محمدحسين فضل الله» و «آيت الله جناتی» در زمينه امكان و جواز اثبات رويت هلال، با حساب فلكی و نجومی بر خلاف نظر مشهور مذهب اماميه است، در ميان اين فقها رويت هلال قبل از اثبات با چشم مسلح ثابتمیشود.
وی در خصوص نظر بعضی از فقها همچون «آيت الله العظمی خويی و «آيت الله فاضل لنكرانی» كه قائلند به اينكه "اگر هلال ماه در شهری از كره زمين رويت شود؛ لزوم پيروی ساير شهرهايی كه با آن شهر در قسمتی از شب شريكهستند را میطلبد"، گفت: علل تفاوت خروجیهای فقهی در اين حوزه در بين فقها را میتوان در سه بخش بيانكرد: اول رويت هلال بر حسب اختلاف در طول و عرض كشورها، كه فقها در اين زمينه به اختلاف افقها حكم شرعی صادرمیكنند.
استاديار «مركز إمام موسی بن جعفر(ع)» در توضيح بخش دوم افزود: «فاضل نراقی» و آيت الله خويی آرا ويژهای در اين زمينه دارند، آنها معتقدند كه حالت بيرونآمدن ماه از محاق - حالت هلالی - وضيعتی مشترك برای همه ساكنان كره زمين است، حتی اگر در برخی مناطق برحسب اختلاف افق ديدهشود؛ بنابراين همگی در حكم اثبات هلال، پيرو يك قاعده هستند.
وی رجوع به روايات را عامل سوم تفاوت خروجیهای فقهی در خصوص رويت هلال ماه دانست و گفت: فقها به اين نتيجه رسيدند كه رويت هلال، در قطری از زمين كافی نيست تا اين حالت به همگان تعيم و سرايت دادهشود و برخی به خلاف اين نظريه رسيدند كه هلال ماه بايد در تمامی اقطار زمين رويتشود تا حكم شرعی اثبات آن صادرشود كه در «الموسوعه الفقهيه الميسره» نوشته «شيخ محمدعلی الانصاری» جلد اول به طور مفصل اين مسئله آمدهاست.
الساعدی در پاسخ به اين سوال كه "دستهای از فتاوا وجوب پيروی از حاكم اسلامی در اثبات رويت هلال را تاكيدمیكنند، در اين بين فقها و مراجع تحت ولايت ايشان و خارج از كشور حاكم اسلامی چه وظيفهای دارند"، گفت: اين مسئله ارتباطی با مسئله ولايت فقيه ندارد، چرا كه آرا در اين زمينه متفاوتاست، برخی وجوب پيروی از حاكم اسلامی ـ فقيه جامع الشرايط ـ را تصريحكردهاند و برخی همچون «آيت الله العظمی سيد محسن حكيم» كه وجوبی برای ولايت فقيه در عصر غيبت نمیداند، لزوم اتباع حاكم شرعی در اثبات هلال را بيانكرده كه «آيت الله فاضل مالكی» نيز موافق اين رأی است؛ در حالیكه نظر فقهی ايشان متفاوت با اين مسئله است، پس مسئله اتباع حاكم اسلامی با مسئله اثبات ولايت فقيه مطلقه و نسبی در عصر غيبت، كاملا مجزا از هم هستند.
ساعدی كه تحصيلات خود را در رشته فلسفه و كلام اسلامی و با درجه كارشناسی ارشد به پايان رساندهاست، خاطرنشان كرد: حكم حاكم در برخی مواقع، حكم ولايی و در بعضی مواقع، حكم قضايی است.
مطالب مرتبط
