موضوع «آداب مهمانی از نگاه قرآن» بررسی شد
گروه فضای مجازی: مقاله «آداب مهمانی از نگاه قرآن» به بررسی آداب مهمانی از ديدگاه قرآن و روايات میپردازد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) شعبه مركزی، در اين مقاله آمده است: از آنجا كه اسلام دينی كامل است و سعادت بشر را تضمين میكند پس آداب و رفتار خاصی نيز مورد نظرش میباشد تا انسانها با رعايت آن آداب قدم در مسير سعادت بگذارند.
بیشك مهمترين راهنمای سعادت بشر كتاب الهی قرآن است و هر آنچه در اين راه لازم است در قران آمده است. يكی از جلوههای بارز روابط اجتماعی انسان ارتباط و ميهمانی است. حاضر شدن در منزل ميزبان ابتدايیترين نكتهای است كه هر ميهمانی بايد بداند. چگونگی حضور و زمان حضور در ميهمانی در آيهای از قرآن مورد توجه قرار گرفته است.
يكی از پيامهای اين فراز از آيه آن است كه اگر برای طعام دعوت شديد، پيش از وقت غذا در منزل ميزبان حاضر نشويد، به طوری كه تا زمان آماده شدن غذا، مدتی طول بكشد، بلكه بهموقع به آنجا برويد تا مزاحم اهل خانه نباشيد و وقت صاحب خانه، بيش از اندازهای كه تعيين كرده، تلف نشود.
خداوند در اين باره میفرمايد: «یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلَّا أَن یُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَیْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ؛(۱) ای كسانی كه ايمان آوردهايد، داخل اتاقهای پيامبر نشويد، مگر آن كه برای [خوردن] طعام به شما اجازه داده شود، [آن هم] بی آن كه در انتظار پخته شدن آن باشيد.»
يكی از آداب حضور در ميهمانی، با دعوت رفتن است. شايسته نيست شخصی بدون دعوت صاحب خانه، بهويژه در وقت غذا خوردن به خانه او رود. در ادامه آيه ۵۳ سوره «احزاب» میخوانيم: «وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا؛ ولی هنگامی كه دعوت شديد داخل شويد.» اين فراز، تنها مختص ميهمانیهای پيامبر(ص) نيست. بلكه يك دستور اخلاقی در ميهمانی است. شاهد اين مدعا، رواياتی است كه در اين زمينه آمده است.
در وصايای پيامبر(ص) به اميرمؤمنان(ع) میخوانيم: «يا علی ثمانيه ان اهينوا فلايلوموا إلاانفسهم الذاهب الی مائده لم يد ع اليها؛ يا علی! هشت گروهاند كه اگر به آنها اهانت شد، بايد تنها خود را ملامت كنند: يكی از آنها كسی [است] كه بدون دعوت به سر سفرهای مینشيند.»(۲) رعايت اين مساله، از يك سو، احترام به ميزبان است و از سوی ديگر اطمينان از اين كه مزاحمتی برای ميزبان و خانواده او ايجاد نخواهد شد.
البته قبول دعوت ميزبان نيز در فرهنگ اسلامی بسيار مورد تاكيد قرار گرفته است. رسول خدا(ص) فرمودند: «من الجفاء ان يدعی الرجل الی طعام فلايجيب او يجيب فلاياكل؛ يكی از موارد جفا آن است كه انسان را به غذايی دعوت كنند و نپذيرد يا بپذيرد ولی غذا نخورد.»(۳)
در سوره مباركه «نور» آمده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُیُوتًا غَیْرَ بُیُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا ای كسانی كه ايمان آوردهايد! به خانههايی كه خانههای شما نيست داخل نشويد، تا اجازه بگيريد و بر اهل آن سلام گوييد.»(۴)
«ابوايوب انصاری» از رسول خدا(ص) درباره معنای «حتی تستانسوا» سؤال كرد. آن حضرت در پاسخ فرمود: «اذا جاء الرجل الی باب الدار يسبح و يهلل حتی يعلم اهل الدار انه يريد الدخول فيها؛ هنگامی كه شخص به در منزل نزديك میشود، تسبيح و تهليل گويد تا اهل خانه بدانند كه او قصد داخل شدن دارد.»(۵)
در روايت حتی اجازه خواستن شرح داده شده است. از امام صادق(ع) نقل شده كه فرمود: «هنگامی كه يكی از شما اجازه میخواهد، بايد با «سلام» آغاز كند، زيرا سلام اسمی است از اسماء خداوند عزوجل؛ و بايد از پشت در قبل از نگاه كردن به درون خانه، اجازه بگيرد. اجازه خواستن، سه مرتبه است؛ نخستين مرتبه برای آگاه شدن اهل خانه است. در مرتبه دوم، ساكنان خانه آماده میشوند و در بار سوم، ايشان مختارند كه اگر خواستند اجازه دهند و اگر مايل نبودند اجازه ندهند؛ كه در آن صورت، ميهمان بايد برگردد. رسول خدا(ص)، چون به در خانه گروهی میآمد، قبل از آن كه، سه بار با «سلام» آنها را آگاه كند، باز نمیگشت.»(۶)
يكی از زيباترين آداب دين، سلام كردن به هنگام ملاقات ديگران است. لطافت معنای اين تعبير، با توجه به آن كه نامی از نامهای خداست و معنای بلندی دارد، دو چندان می شود. به خصوص اگر به ويژگیهای روحی انسانها توجه شود، ارزش اين ادب آشكارتر خواهد شد. چرا كه انسان، طبيعتاً موجودی سركش و خودخواه است. اين ادب، به هنگام ورود به منزل ميهمان نيز مورد توجه قرار گرفته است.
قرآن كريم يكی از توصيه ها به ميهمان را سلام كردن ذكر كرده است. «یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُیُوتًا غَیْرَ بُیُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا؛ ای كسانی كه ايمان آورده ايد! به خانه هايی كه خانه های شما نيست داخل مشويد تا اجازه بگيريد و بر اهل آن سلام گوييد.»(۷)
«وَنَبِّئْهُمْ عَن ضَیْفِ إِبْراَهِيمَ . إِذْ دَخَلُواْ عَلَیْهِ فَقَالُواْ سَلامًا قَالَ إِنَّا مِنكُمْ وَجِلُونَ ؛ و از ميهمانان ابراهيم به آنان خبر ده، هنگامی كه بر او وارد شدند و سلام گفتند.»(۸) چنان كه در آيات ۵۱ و ۵۲ سوره «حجر» آمده است، نخستين كلام ميهمانان حضرت ابراهيم(ع) كه فرشتگان الهی بودند در برخورد با پيامبر خدا، «سلام» عنوان شده است.
در اين زمينه، روايات فراوان است. سلام كردن، حتی به هنگام ورود به منزل شخصی خود نيز تاكيد شده است. به عنوان نمونه خدوند میفرمايد: «دَخَلْتُم بُیُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنفُسِكُمْ؛ پس چون به خانههايی [كه گفته شد] در آمديد، به يكديگر سلام كنيد.»(۹)
همچنين امام صادق(ع) در اينباره میفرمايند: «اذا دخل الرجل منكم بيته فان كان فيه احد يسلم عليهم و ان لم يكن فيه احد فليقل السلام علينا من عند ربنا يقول الله(۱۰) «تحية من عندالله مباركه طيبه؛(۱۱) چون يكی از شما وارد خانهاش شود، اگر كسی در آن بود بر ايشان سلام می كند و اگر كسی در خانه نبود، بايد بگويد: سلام بر ما از جانب پروردگارمان، خداوند میفرمايد: «درود و تحيتی است مبارك و پاك از جانب خداوند.»(۱۱)
ميهمان بايد توجه داشته باشد كه دعوت از او برای مدت محدودی است. لذا نبايد بيش از آن در منزل ميزبان درنگ كند. اين مطلب در قرآن، در مورد رسول اكرم(ص) آمده است كه مسلماً قابل تعميم نيز میباشد: «فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانتَشِرُوا وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْیِی مِنكُمْ وَاللَّهُ لَا یَسْتَحْیِی مِنَ الْحَقِّ؛(۱۲) و وقتی غذا خورديد پراكنده شويد بی آن كه سرگرم سخن گرديد. اين [رفتار] شما پيامبر را میرنجاند [ولی] از شما شرم میدارد و حال آن كه خدا از حق [گويی] شرم نمیكند.»
رعايت كردن حد ميهمان، از اصول فرهنگی غنی اسلام است. امام صادق(ع) به نقل از رسول خدا(ص) فرمودهاند: «الضيافه ثلاثه اول يوم حق و الثانی و الثالث جائزه و ما بعد ذلك فانها صدقه بها عليه ثم قال (ص): لاينزلن احدكم علی اخيه حتی يوثمه قيل: يا رسول الله، و كيف يوثمه قال (ص): حتی لايكون عنده ما ينفق عليه؛ميهمانی سه [روز] است: روز اول، حق است و روز دوم و سوم بخشش و بعد از آن به راستی صدقهای است كه به او داده میشود. سپس فرمود: نبايد يكی از شما [به عنوان ميهمان] بر برادرش وارد شود تا جايی كه او را به گناه وادار كند. گفته شد: يا رسولالله! چگونه او را به گناه میكشاند، فرمود: تا آنجا كه چيزی برای انفاق به وی نزد او نباشد.»(۱۳)
در فرهنگ متعادل و غنی دين اسلام، پذيرايی نيكو از ميهمان نيز آداب و توصيههايی دارد. يكی از موارد احترام به ميهمان، آن است كه پذيرايی از او را به درازا نكشانند و بهترين پذيرايی را از او به عمل آورند. اين هر دو دستور را از آيه ۶۹ سوره «هود» كه در مورد ميزبانی حضرت ابراهيم(ع) است میتوان دريافت: «فما لبث ان جاء بعجل حنيذ؛ و ديری نپاييد كه گوساله ای بريان آورد.»
اين آيه، جريان دو ميهمان گرامی حضرت ابراهيم(ع) كه دو فرشته الهی بودند و پذيرايی آن حضرت از ايشان را بيان میكند. عبارت «فما لبث؛ دير نپاييد» بيانگر سرعت عمل حضرت ابراهيم(ع) در تهيه غذا و نوع غذا (گوساله بريان) نشانه پذيرايی مناسب حضرت از ميهمانان است.
هر دو مورد ذكر شده، به نوعی بزرگداشت ميهمان و احترام به اوست. در روايات نيز توصيههای ظريفی در مورد پذيرايی از ميهمان وارد شده است. پيامبر(ص) میفرمايند: «ان من حق الضيف ان يعد له الخلال؛به راستی، يكی از حقوق ميهمان آن است كه خلال برای او آماده شود.» (۱۴) دقت و ظرافت اين چنين در پذيرايی از ميهمان، از سوی پيامبر بزرگ كه جهانی را تا ابد تحت تاثير انقلاب خود قرار داده است، عقل متفكران را خيره می سازد.
نكته ديگری كه جريان ميزبانی حضرت ابراهيم(ع) به ما میآموزد، گرامی داشتن ميهمان است. اين مطلب را به نحو مستقيمتر در سوره «ذاريات» مشاهده میكنيم كه آمده است: «هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ ضَیْفِ إِبْرَاهِيمَ الْمُكْرَمِينَ؛ آيا خبر ميهمانان ارجمند ابراهيم به تو رسيد» (۱۵) از آنجا كه ميهمانان حضرت ابراهيم(ع) با عنوان «مكرمين؛ گرامی داشتهشدگان» توصيف شدهاند، معلوم است كه اكرام ميهمان، سنتی نيكو و ادبی جميل است. يكی از توصيه های اميرمؤمنان(ع) در هنگام وفات، به فرزند گرامیاش اين بود: «اوصيك يابنی بالصلاة عند وقتها... و اكرام الضيف؛ فرزندم تو را به نماز در [ابتدای] وقت آن... و گرامی داشتن ميهمان وصيت می كنم.»(۱۶)
در روايت ديگری، اميرالمؤمنين(ع) از رسول خدا(ص) نقل كرد كه فرمود: «من حق الضيف ان تمشی معه فتخرجه من حريمك الی الباب؛ از حقوق ميهمان آن است كه [هنگام رفتن او] با او راه بروی و او را از حريم خود به سوی در راهنمايی كنی.»(۱۷)
امام صادق(ع) در اين خصوص میفرمايند: «يكی از حقوق واجب مومن بر مومن اين است كه دعوت او را بپذيرد». (18) لذا شايسته است وقتی مومنی انسان را دعوت ميكند با كمال ميل دعوت او را اجابت كنيم. شايسته نيست مومن به صورت سر زده به خانه كسی وارد شود بلكه بهتر است از قبل هماهنگ كرده و ورود خود را اطلاع دهد و اگر بدون هماهنگی جايی رفت و ميزبان آمادگی پذيرايی نداشت و عذر او را خواست، ناراحت نشده و برگردد؛ چرا كه پذيرايی از مهمان، آمادگی لازم را میخواهد و طبيعتا ممكن است در هر حال و هر شرايطی انسان آماده پذيرفتن مهمان نباشد.
امام باقر(ع) میفرمايند: «هرگاه يكی از شما به خانه برادرش وارد شد، هر جا صاحب خانه گفت، همان جا بنشيند، زيرا صاحب خانه به وضع اتاق خود از ميهمان آشناتر است.(19) كسانی كه به مهمانی دعوت نشدهاند را همراه خود نبرد. پيامبر خدا (ص) میفرمايند: هرگاه يكی از شما به ميهمانی دعوت شد، فرزندش را هم به دنبال خود راه نيندازد كه اگر چنين كند، كار حرامی كرده و با نافرمانی وارد خانه ميزبان شده است.(20)
پاورقی:
۱- احزاب۵۳/.
۲- بحارالانوار، ج،۷۲ ص۴۵۲.
۳- قرب الاسناد، حميری قمی، ص۱۶۰؛ ميزان الحكمه، حديث ۱۱۱۱۵.
۴- آيه ۲۷.
۵- مستدرك الوسائل،ج،۸ ص۳۷۷.
۶- مستدرك الوسائل، ج،۱۴ ص۲۸۴.
۷- نور/ ۲۷.
۸- حجر/ ۵۱ و ۵۲.
۹- نور/ ۶۱.
۱۰- بحارالانوار، ج ،۷۳ ص۳.
۱۱- نور/ ۶۱ .
۱۲- احزاب۵۳/.
۱۳- بحارالانوار، ج،۷۲ ص۴۶۳.
۱۴- بحارالانوار، ج،۷۲ ص۴۵۵.
۱۵- ذاريات/ ۲۴
۱۶- بحارالانوار، ج،۷۲ ص۴۵۹.
۱۷- بحارالانوار، ج ،۷۲ ص۴۵۱.
(18) ميزان الحكمه / ج7 / ص3275
(19) ميزان الحكمه / ج7 / ص3279
(20) ميزان الحكمه / ج7 / ص3279
علاقهمندان میتوانند برای مشاهده كاملمتن مقاله به پايگاه اينترنتی http://power-co.mihanblog.comمراجعه كنند.
بیشك مهمترين راهنمای سعادت بشر كتاب الهی قرآن است و هر آنچه در اين راه لازم است در قران آمده است. يكی از جلوههای بارز روابط اجتماعی انسان ارتباط و ميهمانی است. حاضر شدن در منزل ميزبان ابتدايیترين نكتهای است كه هر ميهمانی بايد بداند. چگونگی حضور و زمان حضور در ميهمانی در آيهای از قرآن مورد توجه قرار گرفته است.
يكی از پيامهای اين فراز از آيه آن است كه اگر برای طعام دعوت شديد، پيش از وقت غذا در منزل ميزبان حاضر نشويد، به طوری كه تا زمان آماده شدن غذا، مدتی طول بكشد، بلكه بهموقع به آنجا برويد تا مزاحم اهل خانه نباشيد و وقت صاحب خانه، بيش از اندازهای كه تعيين كرده، تلف نشود.
خداوند در اين باره میفرمايد: «یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلَّا أَن یُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَیْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ؛(۱) ای كسانی كه ايمان آوردهايد، داخل اتاقهای پيامبر نشويد، مگر آن كه برای [خوردن] طعام به شما اجازه داده شود، [آن هم] بی آن كه در انتظار پخته شدن آن باشيد.»
يكی از آداب حضور در ميهمانی، با دعوت رفتن است. شايسته نيست شخصی بدون دعوت صاحب خانه، بهويژه در وقت غذا خوردن به خانه او رود. در ادامه آيه ۵۳ سوره «احزاب» میخوانيم: «وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا؛ ولی هنگامی كه دعوت شديد داخل شويد.» اين فراز، تنها مختص ميهمانیهای پيامبر(ص) نيست. بلكه يك دستور اخلاقی در ميهمانی است. شاهد اين مدعا، رواياتی است كه در اين زمينه آمده است.
در وصايای پيامبر(ص) به اميرمؤمنان(ع) میخوانيم: «يا علی ثمانيه ان اهينوا فلايلوموا إلاانفسهم الذاهب الی مائده لم يد ع اليها؛ يا علی! هشت گروهاند كه اگر به آنها اهانت شد، بايد تنها خود را ملامت كنند: يكی از آنها كسی [است] كه بدون دعوت به سر سفرهای مینشيند.»(۲) رعايت اين مساله، از يك سو، احترام به ميزبان است و از سوی ديگر اطمينان از اين كه مزاحمتی برای ميزبان و خانواده او ايجاد نخواهد شد.
البته قبول دعوت ميزبان نيز در فرهنگ اسلامی بسيار مورد تاكيد قرار گرفته است. رسول خدا(ص) فرمودند: «من الجفاء ان يدعی الرجل الی طعام فلايجيب او يجيب فلاياكل؛ يكی از موارد جفا آن است كه انسان را به غذايی دعوت كنند و نپذيرد يا بپذيرد ولی غذا نخورد.»(۳)
در سوره مباركه «نور» آمده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُیُوتًا غَیْرَ بُیُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا ای كسانی كه ايمان آوردهايد! به خانههايی كه خانههای شما نيست داخل نشويد، تا اجازه بگيريد و بر اهل آن سلام گوييد.»(۴)
«ابوايوب انصاری» از رسول خدا(ص) درباره معنای «حتی تستانسوا» سؤال كرد. آن حضرت در پاسخ فرمود: «اذا جاء الرجل الی باب الدار يسبح و يهلل حتی يعلم اهل الدار انه يريد الدخول فيها؛ هنگامی كه شخص به در منزل نزديك میشود، تسبيح و تهليل گويد تا اهل خانه بدانند كه او قصد داخل شدن دارد.»(۵)
در روايت حتی اجازه خواستن شرح داده شده است. از امام صادق(ع) نقل شده كه فرمود: «هنگامی كه يكی از شما اجازه میخواهد، بايد با «سلام» آغاز كند، زيرا سلام اسمی است از اسماء خداوند عزوجل؛ و بايد از پشت در قبل از نگاه كردن به درون خانه، اجازه بگيرد. اجازه خواستن، سه مرتبه است؛ نخستين مرتبه برای آگاه شدن اهل خانه است. در مرتبه دوم، ساكنان خانه آماده میشوند و در بار سوم، ايشان مختارند كه اگر خواستند اجازه دهند و اگر مايل نبودند اجازه ندهند؛ كه در آن صورت، ميهمان بايد برگردد. رسول خدا(ص)، چون به در خانه گروهی میآمد، قبل از آن كه، سه بار با «سلام» آنها را آگاه كند، باز نمیگشت.»(۶)
يكی از زيباترين آداب دين، سلام كردن به هنگام ملاقات ديگران است. لطافت معنای اين تعبير، با توجه به آن كه نامی از نامهای خداست و معنای بلندی دارد، دو چندان می شود. به خصوص اگر به ويژگیهای روحی انسانها توجه شود، ارزش اين ادب آشكارتر خواهد شد. چرا كه انسان، طبيعتاً موجودی سركش و خودخواه است. اين ادب، به هنگام ورود به منزل ميهمان نيز مورد توجه قرار گرفته است.
قرآن كريم يكی از توصيه ها به ميهمان را سلام كردن ذكر كرده است. «یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُیُوتًا غَیْرَ بُیُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا؛ ای كسانی كه ايمان آورده ايد! به خانه هايی كه خانه های شما نيست داخل مشويد تا اجازه بگيريد و بر اهل آن سلام گوييد.»(۷)
«وَنَبِّئْهُمْ عَن ضَیْفِ إِبْراَهِيمَ . إِذْ دَخَلُواْ عَلَیْهِ فَقَالُواْ سَلامًا قَالَ إِنَّا مِنكُمْ وَجِلُونَ ؛ و از ميهمانان ابراهيم به آنان خبر ده، هنگامی كه بر او وارد شدند و سلام گفتند.»(۸) چنان كه در آيات ۵۱ و ۵۲ سوره «حجر» آمده است، نخستين كلام ميهمانان حضرت ابراهيم(ع) كه فرشتگان الهی بودند در برخورد با پيامبر خدا، «سلام» عنوان شده است.
در اين زمينه، روايات فراوان است. سلام كردن، حتی به هنگام ورود به منزل شخصی خود نيز تاكيد شده است. به عنوان نمونه خدوند میفرمايد: «دَخَلْتُم بُیُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنفُسِكُمْ؛ پس چون به خانههايی [كه گفته شد] در آمديد، به يكديگر سلام كنيد.»(۹)
همچنين امام صادق(ع) در اينباره میفرمايند: «اذا دخل الرجل منكم بيته فان كان فيه احد يسلم عليهم و ان لم يكن فيه احد فليقل السلام علينا من عند ربنا يقول الله(۱۰) «تحية من عندالله مباركه طيبه؛(۱۱) چون يكی از شما وارد خانهاش شود، اگر كسی در آن بود بر ايشان سلام می كند و اگر كسی در خانه نبود، بايد بگويد: سلام بر ما از جانب پروردگارمان، خداوند میفرمايد: «درود و تحيتی است مبارك و پاك از جانب خداوند.»(۱۱)
ميهمان بايد توجه داشته باشد كه دعوت از او برای مدت محدودی است. لذا نبايد بيش از آن در منزل ميزبان درنگ كند. اين مطلب در قرآن، در مورد رسول اكرم(ص) آمده است كه مسلماً قابل تعميم نيز میباشد: «فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانتَشِرُوا وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْیِی مِنكُمْ وَاللَّهُ لَا یَسْتَحْیِی مِنَ الْحَقِّ؛(۱۲) و وقتی غذا خورديد پراكنده شويد بی آن كه سرگرم سخن گرديد. اين [رفتار] شما پيامبر را میرنجاند [ولی] از شما شرم میدارد و حال آن كه خدا از حق [گويی] شرم نمیكند.»
رعايت كردن حد ميهمان، از اصول فرهنگی غنی اسلام است. امام صادق(ع) به نقل از رسول خدا(ص) فرمودهاند: «الضيافه ثلاثه اول يوم حق و الثانی و الثالث جائزه و ما بعد ذلك فانها صدقه بها عليه ثم قال (ص): لاينزلن احدكم علی اخيه حتی يوثمه قيل: يا رسول الله، و كيف يوثمه قال (ص): حتی لايكون عنده ما ينفق عليه؛ميهمانی سه [روز] است: روز اول، حق است و روز دوم و سوم بخشش و بعد از آن به راستی صدقهای است كه به او داده میشود. سپس فرمود: نبايد يكی از شما [به عنوان ميهمان] بر برادرش وارد شود تا جايی كه او را به گناه وادار كند. گفته شد: يا رسولالله! چگونه او را به گناه میكشاند، فرمود: تا آنجا كه چيزی برای انفاق به وی نزد او نباشد.»(۱۳)
در فرهنگ متعادل و غنی دين اسلام، پذيرايی نيكو از ميهمان نيز آداب و توصيههايی دارد. يكی از موارد احترام به ميهمان، آن است كه پذيرايی از او را به درازا نكشانند و بهترين پذيرايی را از او به عمل آورند. اين هر دو دستور را از آيه ۶۹ سوره «هود» كه در مورد ميزبانی حضرت ابراهيم(ع) است میتوان دريافت: «فما لبث ان جاء بعجل حنيذ؛ و ديری نپاييد كه گوساله ای بريان آورد.»
اين آيه، جريان دو ميهمان گرامی حضرت ابراهيم(ع) كه دو فرشته الهی بودند و پذيرايی آن حضرت از ايشان را بيان میكند. عبارت «فما لبث؛ دير نپاييد» بيانگر سرعت عمل حضرت ابراهيم(ع) در تهيه غذا و نوع غذا (گوساله بريان) نشانه پذيرايی مناسب حضرت از ميهمانان است.
هر دو مورد ذكر شده، به نوعی بزرگداشت ميهمان و احترام به اوست. در روايات نيز توصيههای ظريفی در مورد پذيرايی از ميهمان وارد شده است. پيامبر(ص) میفرمايند: «ان من حق الضيف ان يعد له الخلال؛به راستی، يكی از حقوق ميهمان آن است كه خلال برای او آماده شود.» (۱۴) دقت و ظرافت اين چنين در پذيرايی از ميهمان، از سوی پيامبر بزرگ كه جهانی را تا ابد تحت تاثير انقلاب خود قرار داده است، عقل متفكران را خيره می سازد.
نكته ديگری كه جريان ميزبانی حضرت ابراهيم(ع) به ما میآموزد، گرامی داشتن ميهمان است. اين مطلب را به نحو مستقيمتر در سوره «ذاريات» مشاهده میكنيم كه آمده است: «هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ ضَیْفِ إِبْرَاهِيمَ الْمُكْرَمِينَ؛ آيا خبر ميهمانان ارجمند ابراهيم به تو رسيد» (۱۵) از آنجا كه ميهمانان حضرت ابراهيم(ع) با عنوان «مكرمين؛ گرامی داشتهشدگان» توصيف شدهاند، معلوم است كه اكرام ميهمان، سنتی نيكو و ادبی جميل است. يكی از توصيه های اميرمؤمنان(ع) در هنگام وفات، به فرزند گرامیاش اين بود: «اوصيك يابنی بالصلاة عند وقتها... و اكرام الضيف؛ فرزندم تو را به نماز در [ابتدای] وقت آن... و گرامی داشتن ميهمان وصيت می كنم.»(۱۶)
در روايت ديگری، اميرالمؤمنين(ع) از رسول خدا(ص) نقل كرد كه فرمود: «من حق الضيف ان تمشی معه فتخرجه من حريمك الی الباب؛ از حقوق ميهمان آن است كه [هنگام رفتن او] با او راه بروی و او را از حريم خود به سوی در راهنمايی كنی.»(۱۷)
امام صادق(ع) در اين خصوص میفرمايند: «يكی از حقوق واجب مومن بر مومن اين است كه دعوت او را بپذيرد». (18) لذا شايسته است وقتی مومنی انسان را دعوت ميكند با كمال ميل دعوت او را اجابت كنيم. شايسته نيست مومن به صورت سر زده به خانه كسی وارد شود بلكه بهتر است از قبل هماهنگ كرده و ورود خود را اطلاع دهد و اگر بدون هماهنگی جايی رفت و ميزبان آمادگی پذيرايی نداشت و عذر او را خواست، ناراحت نشده و برگردد؛ چرا كه پذيرايی از مهمان، آمادگی لازم را میخواهد و طبيعتا ممكن است در هر حال و هر شرايطی انسان آماده پذيرفتن مهمان نباشد.
امام باقر(ع) میفرمايند: «هرگاه يكی از شما به خانه برادرش وارد شد، هر جا صاحب خانه گفت، همان جا بنشيند، زيرا صاحب خانه به وضع اتاق خود از ميهمان آشناتر است.(19) كسانی كه به مهمانی دعوت نشدهاند را همراه خود نبرد. پيامبر خدا (ص) میفرمايند: هرگاه يكی از شما به ميهمانی دعوت شد، فرزندش را هم به دنبال خود راه نيندازد كه اگر چنين كند، كار حرامی كرده و با نافرمانی وارد خانه ميزبان شده است.(20)
پاورقی:
۱- احزاب۵۳/.
۲- بحارالانوار، ج،۷۲ ص۴۵۲.
۳- قرب الاسناد، حميری قمی، ص۱۶۰؛ ميزان الحكمه، حديث ۱۱۱۱۵.
۴- آيه ۲۷.
۵- مستدرك الوسائل،ج،۸ ص۳۷۷.
۶- مستدرك الوسائل، ج،۱۴ ص۲۸۴.
۷- نور/ ۲۷.
۸- حجر/ ۵۱ و ۵۲.
۹- نور/ ۶۱.
۱۰- بحارالانوار، ج ،۷۳ ص۳.
۱۱- نور/ ۶۱ .
۱۲- احزاب۵۳/.
۱۳- بحارالانوار، ج،۷۲ ص۴۶۳.
۱۴- بحارالانوار، ج،۷۲ ص۴۵۵.
۱۵- ذاريات/ ۲۴
۱۶- بحارالانوار، ج،۷۲ ص۴۵۹.
۱۷- بحارالانوار، ج ،۷۲ ص۴۵۱.
(18) ميزان الحكمه / ج7 / ص3275
(19) ميزان الحكمه / ج7 / ص3279
(20) ميزان الحكمه / ج7 / ص3279
علاقهمندان میتوانند برای مشاهده كاملمتن مقاله به پايگاه اينترنتی http://power-co.mihanblog.comمراجعه كنند.
مطالب مرتبط
