اصطلاحنامه، بازنمود رشته تخصصی موضوع خود است
مدير مركز اطلاعات و مدارك اسلامی گفت: اصطلاحنامه، بازنمود رشته تخصصی موضوع خود است.
به گزارش خبرنگار افتخاری خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا)، حجتالاسلام والمسلمين يعقوبنژاد، مدير مركز اطلاعات و مدارك اسلامی در بيان اهميت اصطلاحات در علوم، بيان كرد: عقل انسانی همواره با مفاهيم سروكار دارد. مفاهيم و معقولات ابزار اصلی انديشيدن و استدلال كردن است ولی نقل و انتقال انديشهها و تفهيم و تفهمهای علمی، هميشه به وسيله اصطلاحات صورت میگيرد، بنابراين اصطلاحات در ارائه مفاهيم علمی نقش اساسی را برعهده دارند.
وی ادامه داد: در علم اصطلاحشناسی، اصطلاحات وسيله ارتباط بين علماست، همانطور كه در علم زبانشناسی، زبان وسيله ارتباط بين انسانهاست. اصطلاحشناسی مطالعه نظاممند نامگذاری مفاهيم مربوط به رشتههای تخصصی است. در زبانهای تخصصی و رشتههای علمی، معانی به وسيله مفاهيم صورتبندی میشوند و از طريق واژهها يا اصطلاحاتی خاص به ديگران منتقل میشوند.
حجتالاسلام يعقوبنژاد افزود: مفهوم، تنها ساختی ذهنی است كه از انعكاس واقعيتها يا اشيای خارجی، در ذهن پديد میآيد، برای تبادل و انتقال اين ساخت ذهنی نماد يا نشانهای به آن مفهوم اختصاص دارد كه در واقع نماينده آن است. اين نماد، در ارتباطات علمی معمولاً اصطلاح يا واژه نام دارد. اصطلاحات علمی، موجود زنده فضای علم به شمار میآيند. در اصطلاحنامهها اين مفاهيم علمی در فرم اصطلاحات نمايان میشوند كه ميان آنها در رشتههای علمی روابطی منطقی و نظاممند وجود دارد و نهايتاً درخت واره علوم را تشكيل میدهند. ارتباط ميان متون و مدارك علمی و نظام اصطلاحنامه منجر به مديريت اطلاعات علمی میشود و زمينه ارتقای دانشها و توليد علم را فراهم میكند. بنابراين برای آگاهی از داشتههای علمی، مديريت و توسعه علوم، مسيری جز توسعه و تغذيه مصطلحات آنها وجود ندارد.
وی در بيان تعريف اصطلاحات، عنوان كرد: اصطلاحنامه مجموعهاى است مشتمل بر واژهها، اصطلاحات و حتى اطلاعات درباره حوزه خاصى از معرفت بشرى. اين مجموعه، واژگان زبان نمايهاى كنترل شده است كه به گونهاى سازمان يافته تا روابط پيشين ميان مفاهيم(اعم و اخص و...) را روشن كند. به عبارت ديگر مجموعه اصطلاحات گزيده شده و نظام يافته است كه بين آنها روابط معنایى، ردهاى و سلسله مراتبى برقرار است و توانایى آن را دارد كه موضوع آن رشته را با تمام جنبههاى اصلى، فرعى و وابسته به شكلى نظام يافته و به قصد ذخيره و بازيابى اطلاعات و مقاصد جنبى ديگر عرضه كند.
يعقوبنژاد ادامه داد: برای اصطلاحنامه با تأكيد بر علوم اسلامی میتوان ويژگیهايی را كه شامل، ثبت و ضبط واژگان مترادف و شبه مترادف و تعيين واژه رايجتر و ارجاع ساير واژگان به آن نام برد. در ساختار اصطلاحنامه، واژگانی كه به نوعی نسبت به همديگر هم پوشانی معنايی دارند مترادف تلقی میشوند و از ميان آنها يك واژه به عنوان واژه مرجع انتخاب شده و ساير اصطلاحات به آن ارجاع داده میشود. به همين جهت مفهوم ترادف در اصطلاحنامه عامتر از مفهوم ترادف در لغت است.
اين مقام مسئول بيان كرد: يكی از ويژگیهای بارز اصطلاحنامه رابطه سلسله مراتبی(اعم و اخصی) است كه شاكله و ساختار اصلی يك علم را به نمايش در میآورد. اين نوع از رابطه به دليل اينكه از يك منطق معينی تبعيت میكند موجب میشود ساختار و بدنه اصلی يك علم با تمامی جزئيات و ريز موضوعات هويدا شود. يكی از مشخصههای اصلی اصطلاحنامه بيان روابط وابسته(رابطه تداعی و پيوندهای بحثی) ميان واژگان است؛ اين نوع از رابطه كه با علامت اختصاری «ا. و:» نمايش داده میشود منعكسكننده هر نوع ارتباطی ميان دو واژه، غير از رابطه ترادف و اعم و اخصی است.
حجتالاسلام يعقوبنژاد افزود: يكی از معضلات علوم انسانی، وجود مشتركات لفظی و عدم عنايت صاحبان فكر و انديشه به اين مشتركات لفظی است. نقش اصطلاحنامه در اين بخش كشف مشتركات لفظی و منعكس كردن آن با علامت مشخص(توضيحگر) است. توضيحگر، يعنى مطالب مختصرى كه بين دو هلال قرار گرفته و موجب مىشود مشتركات لفظى از هم متمايز شوند.
وی در پاسخ به اين پرسش كه «چه كاربردهايی برای اصطلاحنامه وجود دارد؟»، گفت: اصطلاحنامه برای سازماندهی اطلاعات میتواند در مواردی محققان و دانشپژوهان را در دستيابی به اطلاعات مورد نياز ياری كند، نمايهسازی موضوعی اطلاعات و فهرستنويسی منابع و مدارك به صورت دستی و الكترونيكی از رايجترين و كاربردیترين شيوههای سازماندهی در جهان است. نمايهسازی يا (Indexing) عبارت است از ثبت و ضبط محتوای اطلاعاتی مدارك با استفاده از روشهای مشخص، به منظور سازمان دادن اطلاعات به قصد سهولت بازيابی.
حجتالاسلام يعقوبنژاد ادامه داد: هرگاه چنين نمايههايی برای مدرك، طبق اصطلاحنامه تهيه شد بیترديد يافتن آنها را براساس موضوعی آسان میكند و به پژوهشگر امكان میدهد كه ساختار درختی و نظام يافته موضوعی هر رده از علوم را مشاهده و مدارك و منابع مربوط به هر رده را به راحتی پيدا كند. اصطلاحنامه میتواند فرهنگ نامهنويسی و يا دائرةالمعارف نگاری را متحول كرده و آنها را نيز براساس ساختار طبيعی هر علم و يا هر رده علمی مرتبط با آن سازمان دهد.
وی عنوان كرد: معمولاً فرهنگنامهها و دائرةالمعارفها براساس الفبايی تهيه و تنظيم میشوند و بدين جهت گاهی پيش میآيد دو واژه مربوط به هم (وابسته به يك ديگر) به خاطر اختلاف الفبايی در جاهای دور قرار میگيرند كه دسترسی به آنها مشكل و يا غير ممكن است و چه بسا به فكر و خاطر محقق و يا جوينده نمیرسد تا برای جستجوی آن اقدام كند؛ اما اگر اين دو نيز براساس اصطلاحنامه تهيه و تدوين شوند، سازماندهی و بازيابی اطلاعات متفاوت خواهد شد و كاربر نيز می تواند اصطلاحات و يا واژههای مرتبط و يا وابسته به يكديگر را به راحتی مشاهده كند.
حجتالاسلام يعقوبنژاد بيان كرد: محققانی كه برای تحقيق و پژوهشهای خود اصطلاحنامه را برگزينند، بیترديد با وسعت نظر بيشتر و ديد كاملتر میتوانند فرايند تحقيق خويش را پشت سر بگذارند. اگر كسی برای تحقيق درباره كلمهای به اصطلاحنامه مراجعه كند، آگاه میشود كه اين واژه چه واژههای فراتری دارد و همچنين واژههای مترادف و ارجاعی آن و ساختار معنايی ميان واژگان اين بحث را به درستی درمیيابد. اصطلاحنامه قادر است برای هرگونه اطلاعات در هر حجم و هر قالب اطلاعاتی، نقش مديريت (يعنی گردآوری، سازماندهی و اشاعه و بازيابی) ايفا كند كه در عصر ارتباطات و تكنولوژی يكی از دغدغههای اصلی دانشمندان است.
وی افزود: با بهرهمندی از اصطلاحنامه به عنوان زيرساخت اساسی در مديريت اطلاعات میتوان علاوهبر مجموعهسازی و گردآوری اطلاعات، به سازماندهی آنها پرداخت و برای عرضه و ارائه آن به مخاطبان مختلف در سطح ملی و جهانی برنامهريزی كرد و با تحقق اين فرايند به مديريت دانشها نيز دست يافت. يكی از دغدغههای بزرگ مطالعات اسلامی، طبقهبندی علوم است كه در گذشته تمدن اسلامی بسياری از دانشمندان مسلمان، طبقهبندیهای منظم و جا افتادهای ارائه كردهاند كه گاه دانشمندان غربی نيز از آنها اقتباس كردند، مانند احصاء علومالدين فارابی. پس از تحولات علوم و گسترش شاخههای علمی، قهراً تحولاتی در نظام طبقهبندی دانشها به وجود آمده است و بايد آن نظام، شناسايی و ترسيم شد.
وی ادامه داد: اصطلاحنامههای علوم اسلامی به دليل اين كه از منطق سلسله مراتبی تبعيت میكنند، ارتباطات درون علمی را نشان میدهند و اين قابليت را نيز دارند كه ارتباطات ميان رشتهای و بسامد وامگيری علوم از يكديگر را به درستی ارائه كنند و در طبقهبندی علوم نقشی كليدی و زيرساختی ايفا كند. اصطلاحنامه بازنمود رشته تخصصی موضوع خود است. بنابراين هر تحولی كه در رشته مربوطه رخ دهد در اصطلاحنامهها بازتاب خواهد شد. برای همين است كه در رشتههای پويا، الزاماً در هر دورهای بايد اصطلاحنامه آن ويرايش مجدد شود تا بروزرسانی شده و انعكاسی از وضعيت آن رشته باشد. با مقايسه دو يا چند ويرايش در چند بازه زمانی، تغيير و تحولات، موضوعات جديد و مباحث متورم شده و ... بدرستی نشان داده میشود.
وی عنوان كرد: به دليل برقراری رابطههای سببی و نسبی(شجرهای) در اصطلاحنامهها، امكان اين تحليل وجود دارد كه رشتههای علوم چه تعداد مباحث هسته انحصاری دارند و چه بخش مباحث مرتبط و وابسته دارند كه از جاها و دانشهای ديگر، وام گرفتهاند يعنی وجود رابطههای سببی بيشتر حكايت از وابسته بودن يك شاخه علمی میكند، همانطور كه رابطه شجرهای(نسبی) و سلسله مراتبی حكايت از رابطه معنايی و هرمی و ساخت يافته يك رشته علمی خواهد كرد.
وی در پايان يادآور شد: يكی از مباحث مهم در تحولات علوم، تفكرات و استدلالهای استعاری است كه هر علمی برای سرپا كردن خود چقدر از علوم ديگر بهره برده است. يعنی چه مفاهيمی از يك رشته عاريه گرفته شده و با كاربردی ديگر در علم جديد استقرار يافته است. اصطلاحاتی كه در اصطلاحنامهها قرار میگيرد هركدام نماينده طيفی از منابع است، با مطالعه اصطلاحنامه و بررسی روابط وابسته ميان اصطلاحات(نه سلسله مراتبی – كه شجره يك دانش را ترسيم میكند) به روشنی میتوان ميان رشتهای بودنِ يك دانش را از غير آن بازشناخت.
وی ادامه داد: در علم اصطلاحشناسی، اصطلاحات وسيله ارتباط بين علماست، همانطور كه در علم زبانشناسی، زبان وسيله ارتباط بين انسانهاست. اصطلاحشناسی مطالعه نظاممند نامگذاری مفاهيم مربوط به رشتههای تخصصی است. در زبانهای تخصصی و رشتههای علمی، معانی به وسيله مفاهيم صورتبندی میشوند و از طريق واژهها يا اصطلاحاتی خاص به ديگران منتقل میشوند.
حجتالاسلام يعقوبنژاد افزود: مفهوم، تنها ساختی ذهنی است كه از انعكاس واقعيتها يا اشيای خارجی، در ذهن پديد میآيد، برای تبادل و انتقال اين ساخت ذهنی نماد يا نشانهای به آن مفهوم اختصاص دارد كه در واقع نماينده آن است. اين نماد، در ارتباطات علمی معمولاً اصطلاح يا واژه نام دارد. اصطلاحات علمی، موجود زنده فضای علم به شمار میآيند. در اصطلاحنامهها اين مفاهيم علمی در فرم اصطلاحات نمايان میشوند كه ميان آنها در رشتههای علمی روابطی منطقی و نظاممند وجود دارد و نهايتاً درخت واره علوم را تشكيل میدهند. ارتباط ميان متون و مدارك علمی و نظام اصطلاحنامه منجر به مديريت اطلاعات علمی میشود و زمينه ارتقای دانشها و توليد علم را فراهم میكند. بنابراين برای آگاهی از داشتههای علمی، مديريت و توسعه علوم، مسيری جز توسعه و تغذيه مصطلحات آنها وجود ندارد.
وی در بيان تعريف اصطلاحات، عنوان كرد: اصطلاحنامه مجموعهاى است مشتمل بر واژهها، اصطلاحات و حتى اطلاعات درباره حوزه خاصى از معرفت بشرى. اين مجموعه، واژگان زبان نمايهاى كنترل شده است كه به گونهاى سازمان يافته تا روابط پيشين ميان مفاهيم(اعم و اخص و...) را روشن كند. به عبارت ديگر مجموعه اصطلاحات گزيده شده و نظام يافته است كه بين آنها روابط معنایى، ردهاى و سلسله مراتبى برقرار است و توانایى آن را دارد كه موضوع آن رشته را با تمام جنبههاى اصلى، فرعى و وابسته به شكلى نظام يافته و به قصد ذخيره و بازيابى اطلاعات و مقاصد جنبى ديگر عرضه كند.
يعقوبنژاد ادامه داد: برای اصطلاحنامه با تأكيد بر علوم اسلامی میتوان ويژگیهايی را كه شامل، ثبت و ضبط واژگان مترادف و شبه مترادف و تعيين واژه رايجتر و ارجاع ساير واژگان به آن نام برد. در ساختار اصطلاحنامه، واژگانی كه به نوعی نسبت به همديگر هم پوشانی معنايی دارند مترادف تلقی میشوند و از ميان آنها يك واژه به عنوان واژه مرجع انتخاب شده و ساير اصطلاحات به آن ارجاع داده میشود. به همين جهت مفهوم ترادف در اصطلاحنامه عامتر از مفهوم ترادف در لغت است.
اين مقام مسئول بيان كرد: يكی از ويژگیهای بارز اصطلاحنامه رابطه سلسله مراتبی(اعم و اخصی) است كه شاكله و ساختار اصلی يك علم را به نمايش در میآورد. اين نوع از رابطه به دليل اينكه از يك منطق معينی تبعيت میكند موجب میشود ساختار و بدنه اصلی يك علم با تمامی جزئيات و ريز موضوعات هويدا شود. يكی از مشخصههای اصلی اصطلاحنامه بيان روابط وابسته(رابطه تداعی و پيوندهای بحثی) ميان واژگان است؛ اين نوع از رابطه كه با علامت اختصاری «ا. و:» نمايش داده میشود منعكسكننده هر نوع ارتباطی ميان دو واژه، غير از رابطه ترادف و اعم و اخصی است.
حجتالاسلام يعقوبنژاد افزود: يكی از معضلات علوم انسانی، وجود مشتركات لفظی و عدم عنايت صاحبان فكر و انديشه به اين مشتركات لفظی است. نقش اصطلاحنامه در اين بخش كشف مشتركات لفظی و منعكس كردن آن با علامت مشخص(توضيحگر) است. توضيحگر، يعنى مطالب مختصرى كه بين دو هلال قرار گرفته و موجب مىشود مشتركات لفظى از هم متمايز شوند.
وی در پاسخ به اين پرسش كه «چه كاربردهايی برای اصطلاحنامه وجود دارد؟»، گفت: اصطلاحنامه برای سازماندهی اطلاعات میتواند در مواردی محققان و دانشپژوهان را در دستيابی به اطلاعات مورد نياز ياری كند، نمايهسازی موضوعی اطلاعات و فهرستنويسی منابع و مدارك به صورت دستی و الكترونيكی از رايجترين و كاربردیترين شيوههای سازماندهی در جهان است. نمايهسازی يا (Indexing) عبارت است از ثبت و ضبط محتوای اطلاعاتی مدارك با استفاده از روشهای مشخص، به منظور سازمان دادن اطلاعات به قصد سهولت بازيابی.
حجتالاسلام يعقوبنژاد ادامه داد: هرگاه چنين نمايههايی برای مدرك، طبق اصطلاحنامه تهيه شد بیترديد يافتن آنها را براساس موضوعی آسان میكند و به پژوهشگر امكان میدهد كه ساختار درختی و نظام يافته موضوعی هر رده از علوم را مشاهده و مدارك و منابع مربوط به هر رده را به راحتی پيدا كند. اصطلاحنامه میتواند فرهنگ نامهنويسی و يا دائرةالمعارف نگاری را متحول كرده و آنها را نيز براساس ساختار طبيعی هر علم و يا هر رده علمی مرتبط با آن سازمان دهد.
وی عنوان كرد: معمولاً فرهنگنامهها و دائرةالمعارفها براساس الفبايی تهيه و تنظيم میشوند و بدين جهت گاهی پيش میآيد دو واژه مربوط به هم (وابسته به يك ديگر) به خاطر اختلاف الفبايی در جاهای دور قرار میگيرند كه دسترسی به آنها مشكل و يا غير ممكن است و چه بسا به فكر و خاطر محقق و يا جوينده نمیرسد تا برای جستجوی آن اقدام كند؛ اما اگر اين دو نيز براساس اصطلاحنامه تهيه و تدوين شوند، سازماندهی و بازيابی اطلاعات متفاوت خواهد شد و كاربر نيز می تواند اصطلاحات و يا واژههای مرتبط و يا وابسته به يكديگر را به راحتی مشاهده كند.
حجتالاسلام يعقوبنژاد بيان كرد: محققانی كه برای تحقيق و پژوهشهای خود اصطلاحنامه را برگزينند، بیترديد با وسعت نظر بيشتر و ديد كاملتر میتوانند فرايند تحقيق خويش را پشت سر بگذارند. اگر كسی برای تحقيق درباره كلمهای به اصطلاحنامه مراجعه كند، آگاه میشود كه اين واژه چه واژههای فراتری دارد و همچنين واژههای مترادف و ارجاعی آن و ساختار معنايی ميان واژگان اين بحث را به درستی درمیيابد. اصطلاحنامه قادر است برای هرگونه اطلاعات در هر حجم و هر قالب اطلاعاتی، نقش مديريت (يعنی گردآوری، سازماندهی و اشاعه و بازيابی) ايفا كند كه در عصر ارتباطات و تكنولوژی يكی از دغدغههای اصلی دانشمندان است.
وی افزود: با بهرهمندی از اصطلاحنامه به عنوان زيرساخت اساسی در مديريت اطلاعات میتوان علاوهبر مجموعهسازی و گردآوری اطلاعات، به سازماندهی آنها پرداخت و برای عرضه و ارائه آن به مخاطبان مختلف در سطح ملی و جهانی برنامهريزی كرد و با تحقق اين فرايند به مديريت دانشها نيز دست يافت. يكی از دغدغههای بزرگ مطالعات اسلامی، طبقهبندی علوم است كه در گذشته تمدن اسلامی بسياری از دانشمندان مسلمان، طبقهبندیهای منظم و جا افتادهای ارائه كردهاند كه گاه دانشمندان غربی نيز از آنها اقتباس كردند، مانند احصاء علومالدين فارابی. پس از تحولات علوم و گسترش شاخههای علمی، قهراً تحولاتی در نظام طبقهبندی دانشها به وجود آمده است و بايد آن نظام، شناسايی و ترسيم شد.
وی ادامه داد: اصطلاحنامههای علوم اسلامی به دليل اين كه از منطق سلسله مراتبی تبعيت میكنند، ارتباطات درون علمی را نشان میدهند و اين قابليت را نيز دارند كه ارتباطات ميان رشتهای و بسامد وامگيری علوم از يكديگر را به درستی ارائه كنند و در طبقهبندی علوم نقشی كليدی و زيرساختی ايفا كند. اصطلاحنامه بازنمود رشته تخصصی موضوع خود است. بنابراين هر تحولی كه در رشته مربوطه رخ دهد در اصطلاحنامهها بازتاب خواهد شد. برای همين است كه در رشتههای پويا، الزاماً در هر دورهای بايد اصطلاحنامه آن ويرايش مجدد شود تا بروزرسانی شده و انعكاسی از وضعيت آن رشته باشد. با مقايسه دو يا چند ويرايش در چند بازه زمانی، تغيير و تحولات، موضوعات جديد و مباحث متورم شده و ... بدرستی نشان داده میشود.
وی عنوان كرد: به دليل برقراری رابطههای سببی و نسبی(شجرهای) در اصطلاحنامهها، امكان اين تحليل وجود دارد كه رشتههای علوم چه تعداد مباحث هسته انحصاری دارند و چه بخش مباحث مرتبط و وابسته دارند كه از جاها و دانشهای ديگر، وام گرفتهاند يعنی وجود رابطههای سببی بيشتر حكايت از وابسته بودن يك شاخه علمی میكند، همانطور كه رابطه شجرهای(نسبی) و سلسله مراتبی حكايت از رابطه معنايی و هرمی و ساخت يافته يك رشته علمی خواهد كرد.
وی در پايان يادآور شد: يكی از مباحث مهم در تحولات علوم، تفكرات و استدلالهای استعاری است كه هر علمی برای سرپا كردن خود چقدر از علوم ديگر بهره برده است. يعنی چه مفاهيمی از يك رشته عاريه گرفته شده و با كاربردی ديگر در علم جديد استقرار يافته است. اصطلاحاتی كه در اصطلاحنامهها قرار میگيرد هركدام نماينده طيفی از منابع است، با مطالعه اصطلاحنامه و بررسی روابط وابسته ميان اصطلاحات(نه سلسله مراتبی – كه شجره يك دانش را ترسيم میكند) به روشنی میتوان ميان رشتهای بودنِ يك دانش را از غير آن بازشناخت.
