روششناسی در بررسی مسئله مهدويت و شبههافكنی منكران
گروه بينالملل: امروزه موضوع مهدويت از مهمترين مسائلی است كه پژوهشگران اسلامی را به خود مشغول ساخته و اين امر ناشی از چندگانگی روشی و معياری در بررسی مسئله مهدويت است كه در اين مقاله به برخی از شيوههای علمی در بررسی دكترين مهدويت پرداخته میشود.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا)، «سيداحمد الأشكوری»، پژوهشگر عراقی و استاد حوزه علميه نجف اشرف در مقالهای تحت عنوان «المناهج المعرفية فی قراءة القضية المهدوية وشبهات المنكرين»(روششناسی در بررسی مهدويت و شبهافكنی منكران) به بررسی مهمترين روشهای مهدويتشناسی پرداخته كه در زير ترجمهای از اين مقاله ارائه شده است.
الأشكوری مینويسد: هيچ علم و دانشی وجود ندارد مگر آنكه معيارهای شناختی و روشهای انديشهای مخصوص به خود را داشته باشد و نمیتوان معيار و ابزار واحدی را يافت كه با آن بتوان همه انواع دانش را سنجيد.
وی میافزايد: ابزار سنجش در علوم انسانی با علوم تجربی متفاوت است، همچنان كه با ابزار سنجش در علوم سمعی، نقلی و عقلی متفاوت است و در علوم لسانی ناچار بايد در ميان منابع، دلالتها و جهتگيریها كاوش كرد.
دايرةالمعارف مهدويت منظومه تكامل يافته فكری است كه بر روايتهای عقايدی، آرشيو تاريخی، روششناسی استقرايی و پايههای اعتقادی شكل گرفته و تكيه دارد كه در زير به دو نمونه از آنها اشاره میكنيم:
نخستين نمونه، روش روايی است كه در اين باره «ثامر العميدی» در كتاب «دفاع عن الكافی» (دفاع از كافی) موضوع را به تفصيل بحث و برای اثبات مهدويت بيش از 58 سند دال بر صحت احاديث مهدويت ذكر كرده است و سپس دلايلی را برای اثبات متولد شدن امام زمان(عج) خطاب به كسانی كه آن را منكر شدهاند، آورده و به برخی از دلايل كه اهل تسنن نيز به آنها اذعان دارند، اشاره كرده است.
دومين نمونه، روش عقلی است كه به آيتالله العظمی شهيد سيدمحمدباقر صدر(ره) نسبت داده میشود. در اين روش تنها به بررسی كتب تفسيری و يافتن دلايل روايی اكتفا نشده است، بلكه پرسشها و مسائلی را كه درباره مسئله مهدويت گفته شده و يا گفته میشود، مطرح ساخته و سپس با دلايل عقلی آنها را مورد بحث قرار داده است كه در پايين به بخشی از اين استدلالها اشاره میشود.
سيدمحمد باقر صدر در استلالهای خود اين مسئله را اثبات میكند كه امام مهدی(عج) تنها يك تصور متعلق به ميراث دينی، انسانی و اسلامی نبوده و تنها انديشهای كه احساسها را تحريك كند، نيست بلكه امام مهدی(عج) يك انسان معين در ميان مردم است و با آنان در همّ و غم و دردها شريك و همانند آنان در انتظار روز موعود نشسته است.
مسئله ديگری كه سيدمحمدباقر صدر(ره) مطرح میكند، مرتبط به عمر طولانی امام زمان(عج) است و به آن با دلايل و استدلالهای برجستهای اشاره و به قوانين طبيعت كه بر اساس آنها هر انسانی بايد از مراحل مختلف سنی بگذرد و به پيری برسد؛ با تكيه بر دلايل عملی، علمی، منطقی و فلسفی بيان میكند.
شهيد سيدمحمدباقر صدر(ره) در ادامه مینويسد: اگر فرض كنيم كه عمر طولانی بر خلاف قوانين طبيعت و قاعده استقراء است؛ آنگاه چه پاسخی برای اين موضوع وجود خواهد داشت؟ و در پاسخ مینويسد: اگر چنين باشد بايد عمر طولانی مهدی موعود(عج) را در مفهوم معجزه جستجو كرد، مفهومی كه اكنون در علم امروزی قابل فهمتر مینمايد.
با توجه به اينكه مسئله مهدويت با دو روش روائی و عقلی مذكور قابل اثبات است و بزرگان پيش از اين در اين زمينه دلايل كافی را ارائه دادهاند اما همچنان برخیها شبهههايی را در اين بين میگنجانند و از مهمترين اين شبههافكنان خاورشناسان و حتی برخی از اسلامشناسان هستند.
الأشكوری مینويسد: هيچ علم و دانشی وجود ندارد مگر آنكه معيارهای شناختی و روشهای انديشهای مخصوص به خود را داشته باشد و نمیتوان معيار و ابزار واحدی را يافت كه با آن بتوان همه انواع دانش را سنجيد.
وی میافزايد: ابزار سنجش در علوم انسانی با علوم تجربی متفاوت است، همچنان كه با ابزار سنجش در علوم سمعی، نقلی و عقلی متفاوت است و در علوم لسانی ناچار بايد در ميان منابع، دلالتها و جهتگيریها كاوش كرد.
دايرةالمعارف مهدويت منظومه تكامل يافته فكری است كه بر روايتهای عقايدی، آرشيو تاريخی، روششناسی استقرايی و پايههای اعتقادی شكل گرفته و تكيه دارد كه در زير به دو نمونه از آنها اشاره میكنيم:
نخستين نمونه، روش روايی است كه در اين باره «ثامر العميدی» در كتاب «دفاع عن الكافی» (دفاع از كافی) موضوع را به تفصيل بحث و برای اثبات مهدويت بيش از 58 سند دال بر صحت احاديث مهدويت ذكر كرده است و سپس دلايلی را برای اثبات متولد شدن امام زمان(عج) خطاب به كسانی كه آن را منكر شدهاند، آورده و به برخی از دلايل كه اهل تسنن نيز به آنها اذعان دارند، اشاره كرده است.
دومين نمونه، روش عقلی است كه به آيتالله العظمی شهيد سيدمحمدباقر صدر(ره) نسبت داده میشود. در اين روش تنها به بررسی كتب تفسيری و يافتن دلايل روايی اكتفا نشده است، بلكه پرسشها و مسائلی را كه درباره مسئله مهدويت گفته شده و يا گفته میشود، مطرح ساخته و سپس با دلايل عقلی آنها را مورد بحث قرار داده است كه در پايين به بخشی از اين استدلالها اشاره میشود.
سيدمحمد باقر صدر در استلالهای خود اين مسئله را اثبات میكند كه امام مهدی(عج) تنها يك تصور متعلق به ميراث دينی، انسانی و اسلامی نبوده و تنها انديشهای كه احساسها را تحريك كند، نيست بلكه امام مهدی(عج) يك انسان معين در ميان مردم است و با آنان در همّ و غم و دردها شريك و همانند آنان در انتظار روز موعود نشسته است.
مسئله ديگری كه سيدمحمدباقر صدر(ره) مطرح میكند، مرتبط به عمر طولانی امام زمان(عج) است و به آن با دلايل و استدلالهای برجستهای اشاره و به قوانين طبيعت كه بر اساس آنها هر انسانی بايد از مراحل مختلف سنی بگذرد و به پيری برسد؛ با تكيه بر دلايل عملی، علمی، منطقی و فلسفی بيان میكند.
شهيد سيدمحمدباقر صدر(ره) در ادامه مینويسد: اگر فرض كنيم كه عمر طولانی بر خلاف قوانين طبيعت و قاعده استقراء است؛ آنگاه چه پاسخی برای اين موضوع وجود خواهد داشت؟ و در پاسخ مینويسد: اگر چنين باشد بايد عمر طولانی مهدی موعود(عج) را در مفهوم معجزه جستجو كرد، مفهومی كه اكنون در علم امروزی قابل فهمتر مینمايد.
با توجه به اينكه مسئله مهدويت با دو روش روائی و عقلی مذكور قابل اثبات است و بزرگان پيش از اين در اين زمينه دلايل كافی را ارائه دادهاند اما همچنان برخیها شبهههايی را در اين بين میگنجانند و از مهمترين اين شبههافكنان خاورشناسان و حتی برخی از اسلامشناسان هستند.
