استفاده از آیات محکم برای فهم متشابهات؛ مهمترین راه برای تفسیر قرآن
گروه قعاليتهای قرآنی: یكى از راههاى صحيح تفسير قرآن استفاده از آيات محكم براى فهم متشابهات آن است؛ چنانكه خود قرآن آياتش را بر دو قسم نموده: يكى محكمات و ديگرى متشابهات که محكمات براى متشابهات مرجعيت دارد و مفاهیم آیات متشابه را روشن مىسازد.
عبدالمحمود جهانگيری، كارشناس ارشد تفسير مركز تخصصی تفسير حوزه علميه قم در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) شعبه قم، گفت: از آنجايی كه خودِ قرآن كريم كتاب هدايت است و پايدارترين راه هدايت انسان را بيان كرده و هدف خداوند نيز در اين كتاب، هدايت، تربيت و سعادت ابدى انسان است، اهل بيت(ع) كوشيدهاند تا هدف الهى را تأمين كرده و انسانها را از بحرانها و دردهاى معنوى برهانند.
وی افزود: امام باقر(ع) در این زمینه مىفرمايد که «فانّما على الناس ان يقرؤ و القرآن كما أنزل فاذا احتاجوا الى تفسيره فالاهتداء بنا و الينا» وظيفه مردم است كه قرآن را طبق آنچه نازل شده قرائت كنند ولى اگر به تفسير آن نياز داشتند، هدايت به تفسير قرآن بر عهده ما و به سوى ماست.
جهانگیری ابراز کرد: سيره ائمه اطهار(ع) همواره بر تربيت چنين عالمانى بوده است، آنان براى درك و فهم قرآن و نيز استنباط احكام شرعى شاگردانى تربيت كرده و به آنان اجازه مىدادند تا از آيات و روايات، احكام را استنباط كنند چنانكه ابن عباس، تربيت شده مكتب على(ع) بود و امام باقر و امام صادق(ع) شاگردان ويژهاى مانند زرارة بن اعين، يونس بن عبدالرحمن، مؤمن طاق و... تربيت كردند.
وی بیان کرد: مبانى و اصول راهبردى، به قواعد و اصولى مىگويند كه راهنماى علمى و عملى آگاهان قرار گيرد و نقش تعيينكنندهاى در فهم متن دينى داشته باشد؛ لذا يكى از نقشهاى مهم ائمه معصوم(ع) ارائه مبانى و اصول راهبردى است، آنان همواره در سخنان و آموزههاى تفسيرى خود بدان اشاره كردهاند.
جهانگیری ادامه داد: اين مبانى نقش تعيينكنندهاى در فهم و برداشتهاى قرآنى داشته و كليدى راهگشا براى معلمان و مفسران است و بر اساس آن مىتوان مفاهيم آيات را كشف كرد.
وی افزود: تفسير كردن قرآن با ظن و گمان شخصی، نهی شده است و آن را تفسير به رأی ناميدهاند، خود قران از سخن گفتن بدون علم نهی كرده و عنوان کرده است که « وَ لاَ تَقْفُ مَا لَیْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ...» و در روايتى امام صادق(ع) از پدرانش از رسول خدا(ص) نقل مىكند كه آن حضرت فرمود از ظن دورى كن؛ چرا كه اعتماد بر گمان، اعتماد بر دروغترين دروغها است.
این پژوهشگر قرآنی اظهار کرد: قرآن كريم آخرين كتاب آسمانى براى هدايت بشر است؛ از اين رو بايد قوانين آن به گونهاى باشد كه تا روز قيامت بتواند نقش هدايتگرى براى فرد و جامعه ايفا كند و لازمه اين مبنا برخوردار بودن قرآن كريم از احكام جاودانه و انطباق با زمانهاى حال و آينده و نيز برخوردارى از باطنى عميق است.
این فعال قرآنی تصریح کرد: بدين روى، امام باقر(ع) در روايتى مىفرمايد: «اگر اين طور باشد كه وقتى آيهاى درباره قومى نازل شد، پس از آنكه آن قوم مردند، آيه نيز بميرد، چيزى از قرآن باقى نمىماند؛ ولى قرآن كريم تا آسمان و زمين هست، جارى است.
وی بیان کرد: يكى از راههاى صحيح تفسير قرآن كريم، استفاده از آيات محكم براى فهم متشابهات آن است؛ چنان كه خود قرآن آياتش را بر دو قسم كرده است: يكى محكمات كه آنها اصل و مادر هستند، و ديگرى متشابهات «مِنْهُ ءَایَـتٌ مُّحْكَمَـتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَـبِ وَأُخَرُ مُتَشَـبِهَـتٌ» مفهوم واصل بودن(هنّ ام الكتاب) مرجعيت محكمات براى متشابهات را روشن مىسازد.
جهانگیری اظهار کرد: اين اصل از يك طرف به ما مىفهماند كه اولاً قرآن با قرآن قابل تفسير است؛ ثانياً به نوعى استقلال فهم قرآن را براى ما بيان مىكند كه اگر جایى از قرآن(مانند متشابهات) براى انسان قابل فهم نبود، در جاى ديگر بايد به سراغ آن رفت.
وی گفت: قرآن كريم براى فهم متشابهات اصل ديگرى را مطرح مىكند و مىفرمايد تأويل و علم به متشابهات، نزد راسخان در علم است، در روايات فراوانى، ائمه(ع) خود را راسخان در علم معرفى كردهاند.
وی بیان کرد: اهل بيت(ع) همواره قرآن را محور و معيار فهم دين معرفى كرده و سفارش نمودهاند كه در تمام مسائل به قرآن مراجعه كنيد، اين تأكيد، فضاى مهمى را در حوزه دين ايجاد كرد تا آنجا كه افزون بر روش تفسير قرآن به قرآن، محك ارزشيابى روايات را نيز قرآن دانستند.
جهانگیری در پایان ابراز کرد: يكى از شيوههاى مهم اهل بيت(ع) در ارائه فرهنگ صحيح اسلام و گسترش معارف قرآن، برخورد با آراى انحرافى است. برخى از اين آرا، به صورت يك مكتب در جامعه نفوذ و گسترش يافته بود و ايشان در ضمن ارائه مبانى و اصول صحيح تفسير قرآن و تفكر دينى، با آرا و ديدگاههاى گمراهكننده برخورد كرده و به اصحاب و مردم هشدار مىدادند.
وی افزود: امام باقر(ع) در این زمینه مىفرمايد که «فانّما على الناس ان يقرؤ و القرآن كما أنزل فاذا احتاجوا الى تفسيره فالاهتداء بنا و الينا» وظيفه مردم است كه قرآن را طبق آنچه نازل شده قرائت كنند ولى اگر به تفسير آن نياز داشتند، هدايت به تفسير قرآن بر عهده ما و به سوى ماست.
جهانگیری ابراز کرد: سيره ائمه اطهار(ع) همواره بر تربيت چنين عالمانى بوده است، آنان براى درك و فهم قرآن و نيز استنباط احكام شرعى شاگردانى تربيت كرده و به آنان اجازه مىدادند تا از آيات و روايات، احكام را استنباط كنند چنانكه ابن عباس، تربيت شده مكتب على(ع) بود و امام باقر و امام صادق(ع) شاگردان ويژهاى مانند زرارة بن اعين، يونس بن عبدالرحمن، مؤمن طاق و... تربيت كردند.
وی بیان کرد: مبانى و اصول راهبردى، به قواعد و اصولى مىگويند كه راهنماى علمى و عملى آگاهان قرار گيرد و نقش تعيينكنندهاى در فهم متن دينى داشته باشد؛ لذا يكى از نقشهاى مهم ائمه معصوم(ع) ارائه مبانى و اصول راهبردى است، آنان همواره در سخنان و آموزههاى تفسيرى خود بدان اشاره كردهاند.
جهانگیری ادامه داد: اين مبانى نقش تعيينكنندهاى در فهم و برداشتهاى قرآنى داشته و كليدى راهگشا براى معلمان و مفسران است و بر اساس آن مىتوان مفاهيم آيات را كشف كرد.
وی افزود: تفسير كردن قرآن با ظن و گمان شخصی، نهی شده است و آن را تفسير به رأی ناميدهاند، خود قران از سخن گفتن بدون علم نهی كرده و عنوان کرده است که « وَ لاَ تَقْفُ مَا لَیْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ...» و در روايتى امام صادق(ع) از پدرانش از رسول خدا(ص) نقل مىكند كه آن حضرت فرمود از ظن دورى كن؛ چرا كه اعتماد بر گمان، اعتماد بر دروغترين دروغها است.
این پژوهشگر قرآنی اظهار کرد: قرآن كريم آخرين كتاب آسمانى براى هدايت بشر است؛ از اين رو بايد قوانين آن به گونهاى باشد كه تا روز قيامت بتواند نقش هدايتگرى براى فرد و جامعه ايفا كند و لازمه اين مبنا برخوردار بودن قرآن كريم از احكام جاودانه و انطباق با زمانهاى حال و آينده و نيز برخوردارى از باطنى عميق است.
این فعال قرآنی تصریح کرد: بدين روى، امام باقر(ع) در روايتى مىفرمايد: «اگر اين طور باشد كه وقتى آيهاى درباره قومى نازل شد، پس از آنكه آن قوم مردند، آيه نيز بميرد، چيزى از قرآن باقى نمىماند؛ ولى قرآن كريم تا آسمان و زمين هست، جارى است.
وی بیان کرد: يكى از راههاى صحيح تفسير قرآن كريم، استفاده از آيات محكم براى فهم متشابهات آن است؛ چنان كه خود قرآن آياتش را بر دو قسم كرده است: يكى محكمات كه آنها اصل و مادر هستند، و ديگرى متشابهات «مِنْهُ ءَایَـتٌ مُّحْكَمَـتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَـبِ وَأُخَرُ مُتَشَـبِهَـتٌ» مفهوم واصل بودن(هنّ ام الكتاب) مرجعيت محكمات براى متشابهات را روشن مىسازد.
جهانگیری اظهار کرد: اين اصل از يك طرف به ما مىفهماند كه اولاً قرآن با قرآن قابل تفسير است؛ ثانياً به نوعى استقلال فهم قرآن را براى ما بيان مىكند كه اگر جایى از قرآن(مانند متشابهات) براى انسان قابل فهم نبود، در جاى ديگر بايد به سراغ آن رفت.
وی گفت: قرآن كريم براى فهم متشابهات اصل ديگرى را مطرح مىكند و مىفرمايد تأويل و علم به متشابهات، نزد راسخان در علم است، در روايات فراوانى، ائمه(ع) خود را راسخان در علم معرفى كردهاند.
وی بیان کرد: اهل بيت(ع) همواره قرآن را محور و معيار فهم دين معرفى كرده و سفارش نمودهاند كه در تمام مسائل به قرآن مراجعه كنيد، اين تأكيد، فضاى مهمى را در حوزه دين ايجاد كرد تا آنجا كه افزون بر روش تفسير قرآن به قرآن، محك ارزشيابى روايات را نيز قرآن دانستند.
جهانگیری در پایان ابراز کرد: يكى از شيوههاى مهم اهل بيت(ع) در ارائه فرهنگ صحيح اسلام و گسترش معارف قرآن، برخورد با آراى انحرافى است. برخى از اين آرا، به صورت يك مكتب در جامعه نفوذ و گسترش يافته بود و ايشان در ضمن ارائه مبانى و اصول صحيح تفسير قرآن و تفكر دينى، با آرا و ديدگاههاى گمراهكننده برخورد كرده و به اصحاب و مردم هشدار مىدادند.
