راز تکرار نشدن «اولالمسلمین» در قرآن کریم
به قلم حجتالاسلام والمسلمین حمید احمدی، عضو گروه انقلاب اسلامی دانشگاه معارف اسلامی:
خداوند سبحان در قرآن کریم از پیامبر اعظم(ص) بهعنوان «اولالمسلمین» یاد کرده است. در آیهٔ ۶۳ سوره انعام میفرماید: «لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَٰلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ؛ او را شریکی نیست و به این [یگانهپرستی] مأمور شدهام و من نخستین مسلمانم.»
از نکات دقیق و ظریف این آیه آن است که خداوند به پیامبر خود فرمان میدهد تا رسماً اعلام کند که اول مسلمان است. این تعبیر، از چند جهت شایان تأمل است.
نخست اینکه این آیه فقط یک بار در قرآن آمده و تکرار نشده است. هرچند در سوره زمر نیز تعبیر مشابهی به کار رفته است. «وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ؛ و مأمورم که نخستین تسلیمشوندگان باشم.»
اما این آیه از حیث سیاق و ساختار با آیه انعام تفاوت دارد و معنایی دیگر از آن مستفاد میشود.
دوم اینکه این وصف منحصر به پیامبر اسلام(ص) است و برای هیچیک از پیامبران پیشین به کار نرفته است. برای نمونه، درباره حضرت ابراهیم(ع) آمده: «مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَٰكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ؛ ابراهیم نه یهودی بود و نه نصرانی، بلکه یکتاپرست و مسلم بود و از مشرکان نبود.» و در وصف حضرت نوح(ع) فرموده: «وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ؛ و مأمور شدم که از مسلمانان باشم.»
مراد از «اول مسلمان» بودن پیامبر خدا این است که نخست، مفسران در این باره وحدت نظر ندارند و دوم، ظاهر این آیه با روایتی که فریقین از پیامبر اکرم(ص) درباره امیرمؤمنان(ع) نقل کردهاند، بهظاهر ناسازگار میشود؛ آنجا که فرمود: «یا علی، أنت أول المؤمنین إیماناً، وأنت أول المسلمین إسلاماً.»
اما میتوان گفت که مراد از «أول» در آیه، اولیت زمانی یا نسبی نیست؛ زیرا اگر چنین بود، هر پیامبری نسبت به قوم خود نخستین فرد مسلمان بهشمار میآمد. همچنین سبقت زمانی نیز مدنظر نیست، چراکه پیامبران پیشین مانند حضرت ابراهیم(ع) مقدم بر پیامبر اسلام(ص) هستند. بنابراین، این «اولیت» از نوع مقامی و رتبی است و با روایت منزلت امام علی(ع) نیز سازگار خواهد بود، زیرا آیه درصدد بیان پذیرش دعوت پیامبر پس از بعثت است.
تفاوت آیه انعام با آیه زمر در این است که آیه سوره زمر که با فعل امر همراه است، بدین معنا تفسیر شده که پیامبر(ص) پیش از همه، مأمور به تسلیم در برابر اوامر الهی بوده است؛ اما در آیه سوره انعام، مراد آن است که حضرت در جایگاهی از تسلیم و اخلاص قرار دارد که بیهمتا و کاملترین مرتبه تسلیم در برابر خداوند است. ازاینروست که این آیه تنها یکبار در قرآن ذکر شده؛ چراکه اگر هر دو آیه به یک معنا بودند، تکرار بیفایده رخ میداد.
صاحب تفسیر تسنیم در اینباره میفرماید: «معلوم میشود که اول در آیه، اول زمانی نیست؛ به دو شاهد نخست اگر سخن از تاریخ و زمان باشد، همه پیامبران پیش از امت خود نخستین مسلمان بودهاند، درحالیکه این وصف درباره هیچیک از آنان نیامده است.
دوم اگر سبقت زمانی مدنظر بود، باید حضرت ابراهیم یا حضرت نوح که شیخالانبیاست، اولالمسلمین نامیده میشدند، درحالیکه درباره نوح تنها تعبیر «وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ» بهکار رفته، نه «أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ.»
پس این اول، رتبی و مقامی است. اما آنچه در سوره زمر آمده، بهدلیل همراهی با امر، ممکن است ناظر به اولیت در میان مسلمانان همعصر خود پیامبر باشد؛ البته همچنان این پرسش باقی میماند که چرا این تعبیر فقط درباره پیامبر اسلام(ص) بهکار رفته است.
حضرت خاتم(ص) به سبب اخلاص، تسلیم تام، کامل و ممتازی که نزد خداوند دارند، اول مسلم شمرده شده و در فراز همه انبیا و اولیا جای گرفتهاند. به همین دلیل خداوند به ایشان فرمان میدهد که بگوید: «قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ؛ بگو: همانا نماز و عبادت من و زندگی و مرگ من، برای خداوند پروردگار جهانیان است.»
این یعنی نهتنها عبادت، بلکه تمامی شئون حیات و ممات پیامبر(ص)، خالصانه برای خداست و هیچ لحظه و گوشهای از زندگی او به شرک یا غیر خدا آلوده نشده است. این خود گواهی الهی بر مرتبت والای پیامبر(ص) است که خداوند از ایشان خواست تا این حقیقت را آشکار سازد؛ چنانکه فرمود: «وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ؛ و اما نعمت پروردگارت را بازگو کن.»
انتهای پیام
