داوطلبانه بودن ماليات در اسلام؛ گامی در جهت تربيت اخلاقی جامعه
گروه اقتصاد: داوطلبانه بودن مالياتها در اسلام از ويژگیهای خاص ماليات اسلامی است و انفاق در اسلام عملی است كه افراد به صورت داوطلبانه انجام میدهند و مسلمانان در طول تاريخ اسلام، انفاقهای واجب مانند زكات را با كمال اشتياق میپرداختهاند.
ترجيح منافع شخصی بر منافع اجتماعی، بیاعتقادی به نظام مالياتی، ضعف اخلاقی مالياتدهندگان و نداشتن بينش كافی درباره پرداخت ماليات، از آسيبهای جدی مربوط به پرداختكنندگان ماليات است. اين عوامل، سبب عقبماندن فرهنگ مالياتی كشور شده است؛ زيرا اگر پرداختكنندگان، بينش كافی و اعتقاد به نظام مالياتی داشته باشند، طبعا نهاد دريافت كننده ماليات در كشور با مشكل عدم پرداخت از سوی جامعه روبرو نخواهد بود. اين امر درحالی است كه همين مردم در رابطه با مالياتهای اسلامی با علاقه و صداقت بيشتری به پرداخت ماليات اقدام مینمايند. با توجه به مشكل مطرح شده نوشتار حاضر قصد دارد تا به صورت مجمل ويژگیهای مالياتهای اسلامی را تحت بررسی قرار دهد.
ماليات، واژه ای عربی است كه در زبان فارسی به معانی باج، خراج، ارتفاع، حاصل و محصول به كار می رود. اين واژه جمع ماليه به معنای چيزی است كه به دارايی و اموال تعلق دارد. ماليات در اصطلاح، سهمی است كه به موجب اصل تعاون ملی و بر اساس مقررات، شهروندان موظفند از ثروت و درآمد خود، به منظور تأمين هزينه های عمومی و حفظ منافع اقتصادی يا سياسی و اجتماعی كشور، به قدر و توانايی خود به دولت بدهند تا دولت در هر موردی كه مصلحت بداند، مصرف كند.
در رابطه با انواع ماليات بايد گفت كه ماليات به طور كلی بر دو نوع است كه شامل مالياتهای ثابت و ماليات متغير میشود. ماليات ثابت مالياتی است كه نسبت، مقدار، مورد وضع يا مجموع آنها را دين اسلام مشخص شده است؛ مانند خمس، زكات، جزيه اما ماليات های ثانوی يا متغير آن دسته از دريافتهايی است كه حاكم اسلامی، بر اساس مصلحت مسلمانان، در شرايط خاصی به طور موقت وضع میكند. اين گونه مالياتها میتوانند يا به طور مستقيم مانند ماليات بر حقوق كارمندان دولت يا به طور غيرمستقيم مانند افزايش قيمت كالا باشد.
با توجه به اهداف متنوع اقتصاد اسلامی در مقايسه با مكتبهای ديگر، دولت برای تأمين مخارج مالی خود، به درآمدهای گوناگونی نياز دارد. از اين رو ماليات به عنوان يكی از مهم ترين راههای درآمد دولت، در رسيدن به اين اهداف اهميت خاصی دارد. يكی از اهداف دريافت ماليات در جامعه اسلامی، تأمين مالی مخارج معیّن حكومت و جامعه اسلامی است. نظام مالياتی اقتصاد اسلامی، از اين نظر شبيه به عوارض عمل میكند. با اين تفاوت كه ماليات، به طور كلی به خزانهداری دولت واريز میشود و دولت مخارج مختلف خود را با آن تأمين میكند، ولی عوارض گردآوری شده، تنها بايد در موارد و مكانهای معیّن مصرف شود.
از ديگر اهداف پرداخت ماليات در جامعه اسلامی را میتوان حرگت در جهت تحقق عدالت اجتماعی عنوان كرد. هر شهروندی در جامعه اسلامی به نسبت بهرهای كه از امكانات جامعه و كشوری میبرد، بايد در تأمين مخارج و هزينهها سهيم باشد. همچنين اجرای سياستهای اقتصادی را میتوان از ديگر اهداف دريافت ماليات عنوان كرد، در اين راستا به هر ميزان كه بيشتر ماليات گرفته شود، هزينه ماليات دهنده، افزايش و در نتيجه، سود وی كاهش میيابد. دولت با افزايش ماليات در برخی بخشها میتواند از گسترش غيرضروری آنها جلوگيری كند يا با كاهش ماليات و در نظر گرفتن انواع معافيتها و تخفيفها، بخشهای ديگری را رونق بخشد.
مالياتها در اسلام ويژگیهای متعددی دارند كه به طور كلی میتوان به چهار ويژگی كلی مالياتهای اسلامی اشاره كرد. اولا ماليات در اسلام جنبه عبادت و به نوعی عمل دينی محسوب میشود. عبادی بودن ماليات به اين ترتيب است كه برخی از مالياتهای اسلامی مانند خمس و زكات بايد با قصد قربت انجام شود، ولی در مكتبهای ديگر، ماليات با عنوان عبادت پرداخت نمیشود.
ويژگی بعدی ماليات در اسلام را میتوان معیّن بودن موارد مصرف هر ماليات دانست. هر يك از مالياتها، مورد مصرف معیّنی دارند. برای مثال، پرداخت كنندگان خمس و زكات میدانند مال خود را با چه هدفی و برای انجام چه مقاصدی، میپردازند. سومين ويژگی مالياتهای اسلامی مردمی و اخلاقی بودن آن است، برخی مالياتهای اسلامی مانند زكات فطره را خود افراد در موارد تعيين شده هزينه میكنند. اين ويژگی سبب آشنايی بيشتر پرداخت كنندگان ماليات با مستمندان جامعه و موجب افزايش روح برادری نزد آنان میشود.
داوطلبانه بودن مالياتها در اسلام چهارمين ويژگی ماليات اسلامی است، از نظر اسلام، انفاق، عملی است كه افراد به صورت داوطلبانه انجام میدهند و مسلمانان در طول تاريخ اسلام، انفاقهای واجب مانند زكات را با كمال اشتياق میپرداختهاند. اين نشان میدهد كه دين مقدس اسلام توانسته است به تربيت اخلاقی مردم بپردازد و بيشترين اثر را در رفتار مسلمانان بر جای گذارد.
برای وضع ماليات، معيارها و شرايطی بايد تعيين گردد تا ماليات بر اساس آنها گرفته شود. برخی از اين معيارها بدين قرار است كه اولا در بحث دريافت ماليات بايد اصل عدالت رعايت شود و تناسب ماليات با توانايی پرداخت ماليات دهندگان مورد توجه قرار گيرد. بحث بعدی سهولت دريافت ماليات است كه گرفتن ماليات در مناسبترين زمان، بهترين شرايط و با ايجاد كمترين ميزان ناراحتی و مزاحمت برای مؤدّيان مالياتی را در دستور كار قرار میدهد. موضوعاتی نظير قابل پيشبينی بودن و همين طور پائين بودن هزينه وصول ماليات از ديگر شرايطی است كه بايد در بحث دريافت ماليات منظور شود.
ماليات، واژه ای عربی است كه در زبان فارسی به معانی باج، خراج، ارتفاع، حاصل و محصول به كار می رود. اين واژه جمع ماليه به معنای چيزی است كه به دارايی و اموال تعلق دارد. ماليات در اصطلاح، سهمی است كه به موجب اصل تعاون ملی و بر اساس مقررات، شهروندان موظفند از ثروت و درآمد خود، به منظور تأمين هزينه های عمومی و حفظ منافع اقتصادی يا سياسی و اجتماعی كشور، به قدر و توانايی خود به دولت بدهند تا دولت در هر موردی كه مصلحت بداند، مصرف كند.
در رابطه با انواع ماليات بايد گفت كه ماليات به طور كلی بر دو نوع است كه شامل مالياتهای ثابت و ماليات متغير میشود. ماليات ثابت مالياتی است كه نسبت، مقدار، مورد وضع يا مجموع آنها را دين اسلام مشخص شده است؛ مانند خمس، زكات، جزيه اما ماليات های ثانوی يا متغير آن دسته از دريافتهايی است كه حاكم اسلامی، بر اساس مصلحت مسلمانان، در شرايط خاصی به طور موقت وضع میكند. اين گونه مالياتها میتوانند يا به طور مستقيم مانند ماليات بر حقوق كارمندان دولت يا به طور غيرمستقيم مانند افزايش قيمت كالا باشد.
با توجه به اهداف متنوع اقتصاد اسلامی در مقايسه با مكتبهای ديگر، دولت برای تأمين مخارج مالی خود، به درآمدهای گوناگونی نياز دارد. از اين رو ماليات به عنوان يكی از مهم ترين راههای درآمد دولت، در رسيدن به اين اهداف اهميت خاصی دارد. يكی از اهداف دريافت ماليات در جامعه اسلامی، تأمين مالی مخارج معیّن حكومت و جامعه اسلامی است. نظام مالياتی اقتصاد اسلامی، از اين نظر شبيه به عوارض عمل میكند. با اين تفاوت كه ماليات، به طور كلی به خزانهداری دولت واريز میشود و دولت مخارج مختلف خود را با آن تأمين میكند، ولی عوارض گردآوری شده، تنها بايد در موارد و مكانهای معیّن مصرف شود.
از ديگر اهداف پرداخت ماليات در جامعه اسلامی را میتوان حرگت در جهت تحقق عدالت اجتماعی عنوان كرد. هر شهروندی در جامعه اسلامی به نسبت بهرهای كه از امكانات جامعه و كشوری میبرد، بايد در تأمين مخارج و هزينهها سهيم باشد. همچنين اجرای سياستهای اقتصادی را میتوان از ديگر اهداف دريافت ماليات عنوان كرد، در اين راستا به هر ميزان كه بيشتر ماليات گرفته شود، هزينه ماليات دهنده، افزايش و در نتيجه، سود وی كاهش میيابد. دولت با افزايش ماليات در برخی بخشها میتواند از گسترش غيرضروری آنها جلوگيری كند يا با كاهش ماليات و در نظر گرفتن انواع معافيتها و تخفيفها، بخشهای ديگری را رونق بخشد.
مالياتها در اسلام ويژگیهای متعددی دارند كه به طور كلی میتوان به چهار ويژگی كلی مالياتهای اسلامی اشاره كرد. اولا ماليات در اسلام جنبه عبادت و به نوعی عمل دينی محسوب میشود. عبادی بودن ماليات به اين ترتيب است كه برخی از مالياتهای اسلامی مانند خمس و زكات بايد با قصد قربت انجام شود، ولی در مكتبهای ديگر، ماليات با عنوان عبادت پرداخت نمیشود.
ويژگی بعدی ماليات در اسلام را میتوان معیّن بودن موارد مصرف هر ماليات دانست. هر يك از مالياتها، مورد مصرف معیّنی دارند. برای مثال، پرداخت كنندگان خمس و زكات میدانند مال خود را با چه هدفی و برای انجام چه مقاصدی، میپردازند. سومين ويژگی مالياتهای اسلامی مردمی و اخلاقی بودن آن است، برخی مالياتهای اسلامی مانند زكات فطره را خود افراد در موارد تعيين شده هزينه میكنند. اين ويژگی سبب آشنايی بيشتر پرداخت كنندگان ماليات با مستمندان جامعه و موجب افزايش روح برادری نزد آنان میشود.
داوطلبانه بودن مالياتها در اسلام چهارمين ويژگی ماليات اسلامی است، از نظر اسلام، انفاق، عملی است كه افراد به صورت داوطلبانه انجام میدهند و مسلمانان در طول تاريخ اسلام، انفاقهای واجب مانند زكات را با كمال اشتياق میپرداختهاند. اين نشان میدهد كه دين مقدس اسلام توانسته است به تربيت اخلاقی مردم بپردازد و بيشترين اثر را در رفتار مسلمانان بر جای گذارد.
برای وضع ماليات، معيارها و شرايطی بايد تعيين گردد تا ماليات بر اساس آنها گرفته شود. برخی از اين معيارها بدين قرار است كه اولا در بحث دريافت ماليات بايد اصل عدالت رعايت شود و تناسب ماليات با توانايی پرداخت ماليات دهندگان مورد توجه قرار گيرد. بحث بعدی سهولت دريافت ماليات است كه گرفتن ماليات در مناسبترين زمان، بهترين شرايط و با ايجاد كمترين ميزان ناراحتی و مزاحمت برای مؤدّيان مالياتی را در دستور كار قرار میدهد. موضوعاتی نظير قابل پيشبينی بودن و همين طور پائين بودن هزينه وصول ماليات از ديگر شرايطی است كه بايد در بحث دريافت ماليات منظور شود.
