نقد و بررسی قرآنپژوهی مستشرقين/9
نسبت دادن نظر يك فرد به كل غربيان از اشكالات مطالعات مستشرقين است
گروه انديشه: يكی از اشتباهات روششناختی كه درباره مطالعات مربوط به خاورشناسان انجام میشود، اين است كه برخی از نويسندگان نظر يك فرد را به مجموعه دانشمندان غربی نسبت میدهند كه اين امر كه يكی از ضعفهای عمده در شناخت مطالعات مربوط به خاورشناسان به اسلام است، بايد برطرف شود.
محمدكاظم شاكر، عضو هيئت علمی دانشگاه قم در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا) ضمن اشاره به روششناسی آثار مسلمانان در مطالعات مستشرقين، عنوان كرد: در مورد مطالعات مستشرقين در ايران اصولاً كار عمدهای صورت نگرفته كه بخواهيم روششناسی بكنيم، هرچند كارهای جزئی انجام شده است كه میشود در خصوص آن به قضاوت پرداخت.
وی افزود: در جهان عرب شاهد مجموعه مطالعاتی مرتبط با مستشرقان هستيم كه در مجموع میشود گفت اگر كارهای مستشرقان در زمينه قرآن، اسلام، سيره دارای ضعفهايی باشد، مطالعاتی كه درباره كارهای مستشرقان انجام شده، دارای ضعفهای مضاعفی است. اين به اين معناست كه مطالعات روشمند و دقيقی در زمينه كارهای مستشرقان توسط مسلمانان و مخصوصاً در ايران انجام نشده و كارهايی كه صورت گرفته، چندان قوی نيست.
عضو هيئت علمی دانشگاه قم در ادامه گفت: برخی كارهايی كه انجام شده و قضاوتها و داوریهايی درباره مستشرقان صورت گرفته، اصولاً از روی ترجمههای برخی از آثاری بوده كه از مستشرقان چاپ شده؛ به عنوان مثال كتابی در زمينه قرآن و مستشرقان در ايران چندين سال است كه چاپ شده و حتی در برخی مراكز حوزوی و دانشگاهی تدريس میشود و نويسنده آن كتاب اساساً نتوانسته هيچ كدام از كتابهای خاورشناسان را مستقيماً مطالعه كند؛ يعنی خود نويسنده آشنا به زبانهای اروپايی نبوده است.
اين مدرس گروه علوم قرآن و حديث دانشگاه قم گفت: بر اين اساس، مولف اين كتاب فقط با نقل قولهايی سر و كار داشته كه به زبان فارسی يا عربی به صورت پراكنده در برخی كتابها انجام شده است. بنابراين مشكلی كه ما با آن مواجه هستيم، آن است كه هنوز مطالعات جدی در زمينه مستشرقان صورت نگرفته است به دليل اينكه اصولاً نويسندگانی كه در اين زمينه قلم زدهاند يا محققانی كه تحقيق كردهاند، عمدتاً با زبانهای اروپايی آشنايی آنچنانی نداشتند.
شاكر افزود: بنابراين تنها راهی كه برای ما باقی میماند كه بتوانيم درباره كارهای مستشرقان قضاوت بكنيم، اولاً اين است كه آثار قابل توجهی از خاورشناسان به زبان فارسی يا زبان عربی ترجمه شود تا بتوانيم درباره آن افراد نظر بدهيم. يكی از كارهايی كه دارد الان ترجمه میشود «دايرة المعارف قرآن» چاپ لايدن است كه يك جلد از آن اخيرا توسط انتشارات حكمت چاپ شده كه میتواند در معرض ديد محققان و پژوهشگران اسلامی قرار بگيرد و درباره مطالب آن در واقع به داوری بنشينند.
وی افزود: نكته ديگری كه در ارتباط روششناسی مطالعات خاورشناسان میشود گفت، اين است كه از اظهارنظرهايی كه درباره كارهای خاورشناسان انجام میشود، اظهارنظرهای روشمندی نيست به اين معنا كه مثلاً شخصی در آمريكا، انگلستان يا در آلمان در كتابی مطلبی را نوشته و ما نمیتوانيم اين را به يك جمعی نسبت بدهيم و اين را ديدگاه غربيان راجع به اسلام بدانيم يا ديدگاه غربيان راجع به قرآن بدانيم.
اين پژوهشگر در عرصه علوم قرآن و حديث اظهار كرد: بنابراين يكی از اشتباهات روش شناختی كه درباره مطالعات مربوط به خاور شناسان انجام میشود اين است كه برخی از نويسندگان، نظر يك شخصی را درباره يك موضوعی به مجموعه دانشمندان غربی يا غربيان نسبت میدهند. اين يكی از ضعفهای عمدهای است كه در مطالعات مربوط به خاورشناسان يا دانشمندان غربی نسبت به اسلام وجود دارد كه بايد برطرف شود.
شاكر در پايان گفت: پس اولاً اينكه محققان ما بايد با زبانهای اروپايی آشنايی كامل داشته باشند تا مطالعاتشان را بتوانند به صورت مستقيم روی آثار خاورشناسان انجام بدهند و ثانياً يك مطلبی كه مربوط به يك فردی است به مجموعهای از دانشمندان غربی نسبت ندهند، بلكه مطالعات به صورت عميقتری انجام شود و معلوم شود وقتی آن مبانی و اصولی كه عمدتاً دانشمندان غربی يا شاخصهايی كه دانشمندان غربی در سدههای گذشته يا در سدههای اخير عمدتاً براساس آن معيارها و روابط و مبانی كه داوری درباره مطالب اسلامی و قرآنی نشستهاند، استخراج شود و آن وقت میشود گفت كه غرب يا مجموعه دانشمندان غربی درباره قرآن يا اسلام چگونه میانديشند.
وی افزود: در جهان عرب شاهد مجموعه مطالعاتی مرتبط با مستشرقان هستيم كه در مجموع میشود گفت اگر كارهای مستشرقان در زمينه قرآن، اسلام، سيره دارای ضعفهايی باشد، مطالعاتی كه درباره كارهای مستشرقان انجام شده، دارای ضعفهای مضاعفی است. اين به اين معناست كه مطالعات روشمند و دقيقی در زمينه كارهای مستشرقان توسط مسلمانان و مخصوصاً در ايران انجام نشده و كارهايی كه صورت گرفته، چندان قوی نيست.
عضو هيئت علمی دانشگاه قم در ادامه گفت: برخی كارهايی كه انجام شده و قضاوتها و داوریهايی درباره مستشرقان صورت گرفته، اصولاً از روی ترجمههای برخی از آثاری بوده كه از مستشرقان چاپ شده؛ به عنوان مثال كتابی در زمينه قرآن و مستشرقان در ايران چندين سال است كه چاپ شده و حتی در برخی مراكز حوزوی و دانشگاهی تدريس میشود و نويسنده آن كتاب اساساً نتوانسته هيچ كدام از كتابهای خاورشناسان را مستقيماً مطالعه كند؛ يعنی خود نويسنده آشنا به زبانهای اروپايی نبوده است.
اين مدرس گروه علوم قرآن و حديث دانشگاه قم گفت: بر اين اساس، مولف اين كتاب فقط با نقل قولهايی سر و كار داشته كه به زبان فارسی يا عربی به صورت پراكنده در برخی كتابها انجام شده است. بنابراين مشكلی كه ما با آن مواجه هستيم، آن است كه هنوز مطالعات جدی در زمينه مستشرقان صورت نگرفته است به دليل اينكه اصولاً نويسندگانی كه در اين زمينه قلم زدهاند يا محققانی كه تحقيق كردهاند، عمدتاً با زبانهای اروپايی آشنايی آنچنانی نداشتند.
شاكر افزود: بنابراين تنها راهی كه برای ما باقی میماند كه بتوانيم درباره كارهای مستشرقان قضاوت بكنيم، اولاً اين است كه آثار قابل توجهی از خاورشناسان به زبان فارسی يا زبان عربی ترجمه شود تا بتوانيم درباره آن افراد نظر بدهيم. يكی از كارهايی كه دارد الان ترجمه میشود «دايرة المعارف قرآن» چاپ لايدن است كه يك جلد از آن اخيرا توسط انتشارات حكمت چاپ شده كه میتواند در معرض ديد محققان و پژوهشگران اسلامی قرار بگيرد و درباره مطالب آن در واقع به داوری بنشينند.
وی افزود: نكته ديگری كه در ارتباط روششناسی مطالعات خاورشناسان میشود گفت، اين است كه از اظهارنظرهايی كه درباره كارهای خاورشناسان انجام میشود، اظهارنظرهای روشمندی نيست به اين معنا كه مثلاً شخصی در آمريكا، انگلستان يا در آلمان در كتابی مطلبی را نوشته و ما نمیتوانيم اين را به يك جمعی نسبت بدهيم و اين را ديدگاه غربيان راجع به اسلام بدانيم يا ديدگاه غربيان راجع به قرآن بدانيم.
اين پژوهشگر در عرصه علوم قرآن و حديث اظهار كرد: بنابراين يكی از اشتباهات روش شناختی كه درباره مطالعات مربوط به خاور شناسان انجام میشود اين است كه برخی از نويسندگان، نظر يك شخصی را درباره يك موضوعی به مجموعه دانشمندان غربی يا غربيان نسبت میدهند. اين يكی از ضعفهای عمدهای است كه در مطالعات مربوط به خاورشناسان يا دانشمندان غربی نسبت به اسلام وجود دارد كه بايد برطرف شود.
شاكر در پايان گفت: پس اولاً اينكه محققان ما بايد با زبانهای اروپايی آشنايی كامل داشته باشند تا مطالعاتشان را بتوانند به صورت مستقيم روی آثار خاورشناسان انجام بدهند و ثانياً يك مطلبی كه مربوط به يك فردی است به مجموعهای از دانشمندان غربی نسبت ندهند، بلكه مطالعات به صورت عميقتری انجام شود و معلوم شود وقتی آن مبانی و اصولی كه عمدتاً دانشمندان غربی يا شاخصهايی كه دانشمندان غربی در سدههای گذشته يا در سدههای اخير عمدتاً براساس آن معيارها و روابط و مبانی كه داوری درباره مطالب اسلامی و قرآنی نشستهاند، استخراج شود و آن وقت میشود گفت كه غرب يا مجموعه دانشمندان غربی درباره قرآن يا اسلام چگونه میانديشند.
