چرا در اسلام از جستجوی عیب‌های دیگران نهی شده‌ایم

به گزارش ایکنا، کتاب «کران بی‌کران» اثر سیده‌زینب شیرازی، شرحی روان و کاربردی بر حکمت‌های نهج‌البلاغه است که بر پایه آموزه‌های تربیتی و اخلاقیِ محیط خانوادگی نویسنده شکل گرفته است. این اثر که حاصلِ گردآوری درس‌های روزانه است، می‌کوشد تا پیام‌های حکیمانه امیرالمؤمنین(ع) را با زبانی ساده برای زندگی امروز بازخوانی کند. با فرارسیدن ایام ذی‌الحجه و در آستانه عید سعید غدیر، ایکنا بر آن است گزیده‌ای از این حکمت‌ها را برای مخاطبان خود منتشر کند. 

محور اصلی این بحث، حکمتِ شریفِ علوی است که می‌فرماید: «المُسالَمَةُ خِباءُ العُیوبِ وَ مَن رَضِیَ عَن نَفسِهِ کَثُرَ السّاخِطونَ عَلَیهِ» صلح و مسالمت‌جویی، ابزار پوشاندن عیوب است و هر کس از خود راضی باشد، خشمگینان بر او زیاد خواهند بود.

دین اسلام به شدت از جست و جوی نقص‌ها و لغزش‌های دیگران نهی کرده است. بنا به فرموده پیامبر اکرم(ص): «در جستجوی اشتباهات دیگران نباشید، زیرا شخصی که در جست و جوی عیب دیگران است، خدا دنبال اشتباهات او خواهد بود و هر آن که خدا در پی اشتباهاتش باشد، رسوا خواهد شد، حتی اگر در خانه‌اش باشد». 

همچنین بیان نقاط ضعف و کاستی‌های دیگران در صورت وجود عیب و نقص، مصداق غیبت و در شماره گناهان کبیره و در صورت عدم وجود آن عیب و نقص، بازگویی آن مصداق تهمت است که گناهش بسی سنگین‌تر از غیبت است. 

امیر مؤمنان در بیان این حکمت «المسالمة» (مسالمت‌جویی) را همچون «خباء» (خیمه) می‌داند؛ همان‌طور که خیمه چیزی را در خود پنهان می‌کند، صلح و سازش نیز پوششی بر عیوب و کاستی‌های دیگران است. طبق این حکمت، آنچه جوامع را به ورطه نزاع و دشمنی می‌کشاند، کنکاش در لغزش‌های یکدیگر است. بر پایه آموزه‌های دینی و روایات نقل شده در این اثر، اسلام به شدت از عیب‌جویی نهی کرده است، چرا که پرده‌دری نسبت به دیگران، بازتابی به همراه دارد که در نهایت، خودِ شخصِ عیب‌جو را نزد خداوند رسوا می‌سازد.

بخش دوم این حکمت بر پیامدهای مخربِ رضایتِ بی‌جا از خویشتن تأکید دارد. کسی که دچار خودپسندی شود، ناخودآگاه زمینه‌ساز خشم و انزجار دیگران نسبت به خود شده و «ساخطون»(خشمگینان) بر او فزونی می‌یابند.

نویسنده در تبیین ابعاد مختلف این حکمت، مسالمت‌جویی را صرفاً دوری از درگیری‌های فیزیکی نمی‌داند، بلکه آن را دارای سه ساحتِ بر می‌شمارد:

۱. رفتار و گفتار: پرهیز از تندی، تحقیر، توهین و آزار کلامی دیگران.

۲. قلب: پالایش درون از کینه و لغزش‌های دیگران در حافظه، پیش از آنکه دیگران را بیازارد، سلامت روح و روانِ خودِ فرد را فرسوده می‌کند.

۳. اندیشه: نهادینه‌سازی چارچوب فکری بر اساس مدارا، گذشت و بخشش، که جلوه‌ای از سیره کریمانه و آموزه‌های قرآنی است.

اما در این باره یک استثنای اخلاقی وجود دارد که اگرچه نهی از کنکاش در عیوب دیگران یک اصل کلی است، اما در موارد خاصی مانند «افشای کاستی‌های حاکمان ظالم»، این رویه می‌تواند جهت اصلاح جامعه مورد توجه قرار گیرد.