اعتدال در مصرف؛ از شاخصههای اقتصاد اسلامی برای جلوگيری از مصرفگرايی
گروه اقتصاد: اين استاد دانشگاه اعتدال را شاخصه مصرف در اقتصاد اسلامی دانست و تصريح كرد: با توجه به اينكه در اسلام اعتدال در همه ابعاد زندگی و از جمله مصرف مورد توجه قرار گرفته است، مصرفكننده مسلمان بايد با رعايت اصول اخلاقی در مصرف، زمينه استفاده ديگران و كسانی را كه با سختی معيشت مواجهند، فراهم كند.
مرتضی عزتی، عضو هيئت علمی دانشگاه تربيت مدرس، در گفتوگو با خبرگزاری بين المللی قرآن (ايكنا) ضمن اشاره به تعاليم اسلام درباره مصرف گفت: اسلام مجموعه توصيههايی برای زندگی بهتر دارد كه اين توصيهها باعث میشود انسانها آخرت بهتری نيز داشته باشند، ضمن اينكه اين توصيهها باعث بهتر شدن زندگی دنيوی نيز میشود.
وی ادامه داد: بخش قابل توجهی از توصيههای اسلام معطوف به آخرت است. از نظر اسلام دنيا مسيری است كه انسانها بر اساس علم و دانش عينيشان خيلی از واقعيتهايش را كشف میكنند و بنابراين بر استفاده از علم تأكيد دارد كه يكی از اين علوم، علم اقتصاد است. اما در عين حال بر رعايت اصول اخلاقی در ابعاد مختلف زندگی سفارش اكيد شده است، پس میتوان گفت آموزههای اسلامی تلفيقی از علم و اخلاق برای داشتن دنيا و آخرتی بهتر است.
وی افزود: دو توصيهای كه در زمينه زندگی اقتصادی در اسلام بر آن تأكيد فراوان شده است، قناعت و كفاف به داشتهها است. يعنی در عين توجه و رعايت نبودها و كمبودها، بهترين انتخاب را داشته باشيم و اين باعث میشود تا انسانها زندگی شرافتمندانهای داشته باشند و عزت نفسشان حفظ شود. وقتی كه برای خدا زندگی كنيم، میدانيم كه او دوست ندارد بندهاش خود را به خاطر معاش زندگی خار و خفيف كند و بايد در عين تلاش خود برای كسب حلال، برای عنايت روزی به او توكل داشته باشد.
عزتی تصريح كرد: آموزههای اسلام منحصر به زمان و مكان خاصی نيست و تقريبا قريب به اتفاق دستورات اقتصادی اسلام در زمينه فردی است و انسانها بايد مسير زندگيشان را متناسب با داشتههايشان تنظيم كنند. كفاف يعنی مصرف كردن به اندازهای كه زندگی را كفايت كند و قناعت يعنی مصرف كردن به اندازه داشتهها، بنابراين برای رفع كمبود بهتر است ابتدا از پتانسيل ها و آنچه كه داريم استفاده كنيم و نيازمان را بدون احتياج به كمك ديگران برطرف كنيم.
وی اظهار كرد: مسئله ديگری كه اسلام در زمينه اقتصادی مورد توجه خاص قرار داده است، دوری از اسراف و اتلاف در مصرف است. اين دوری از اسراف به ويژه در زمانی كه جامعه با كمبود منابع يا برخی كالاها روبرو است بسيار كاربرد دارد، رعايت اين اصل به نوعی احترام به ديگران و حق آنها در مصرف اقلام و كالاها است. قطعا اينكه مسلمانی بخواهد با خودخواهی فقط نياز خود را ببيند و برای ديگران حقی در نظر نگيرد، با اصول اخلاقی اسلامی مغايرت دارد.
اين استاد دانشگاه اعتدال را شاخصه مصرف در اقتصاد اسلامی دانست و تصريح كرد: بنابراين با توجه به اينكه در اسلام اعتدال در همه ابعاد زندگی و از جمله مصرف مورد توجه قرار گرفته است، مصرفكننده مسلمان بايد با رعايت اصول اخلاقی در مصرف، زمينه استفاده ديگران و كسانی را كه با سختی معيشت مواجهند، فراهم كند. به طور مثال در هشت سال جنگ تحميلی نمونه بسيار خوبی را در كشورمان شاهد بوديم كه مردم علیرغم تمامی كمبودها و محدوديتهای اقتصادی و حتی در كالاهای اساسی، با رعايت اعتدال و قناعت و پرهيز از اسراف، به نزديكان و همسايگانی كه در معيشت مشكل داشتند، نيز كمك میكردند.
عزتی گفت: در حالی كه كشور با انواع تحريمهای اقتصادی مواجه است و با كمبود برخی منابع و كالاها مواجه هستيم، شايسته است كه حتیالمقدور در عين رعايت قناعت و دوری از هرگونه اسراف، از كالاهايی كه مشابهش در داخل كشور توليد میشود، استفاده كنيم تا كشور دچار هزينه بيشتری نشود. در شرايط كنونی كشور، خط معيار اسراف و اتلاف پايينتر آمده است و بايد با درك شرايط موجود به حفظ انسجام و صلابت اقتصادی كشور را فراهم كنيم اما متأسفانه بالعكس مصرفگرايی در جامعه روزبهروز بيشتر رواج پيدا میكند.
وی در پاسخ به اين پرسش كه مهمترين دلايل رواج اين مصرفگرايی چيست، اظهار كرد: عوامل بسياری در اين مسئله دخيل هستند كه شايد مهمترين آنها بیتوجهی به عوامل فرهنگی است. سبك و شيوه زندگی مردم از باورهايشان نشأت میگيرد و متأسفانه در زمينه فرهنگسازی برای باورهای اقتصادی مردم كار خاص و قابل توجهی صورت نگرفته است. وقتی شخصی بداند رفتار اقتصادی او میتواند به ديگران نيز كمك و منفعت برساند و برای دنيا و آخرت او بهتر است چرا اين كار را نكند؟
اين پژوهشگر اقتصادی عنوان كرد: متأسفانه بعد از جنگ تحميلی در كشور فرهنگ مصرفگرايی بدون توجه به داشتهها باب شد و ارزشهای اخلاقی مثل قناعت و دوری از اسراف كمرنگ شد. اين مصرفگرايی با شعارهای عوامفريبانهای مانند اينكه چرا فقرا نبايد مصرف كنند؟ انجام میشود و اين يعنی تشويق ديگران به مصرف بيش از دارايی يا در نظر نگرفتن كفاف در معيشت و دوری از قناعت. يكی از مقصرترين نهادها در اين زمينه صدا و سيما است كه با تبليغات لجامگسيخته به اين فرهنگ غلط دامن میزند.
عزتی در پايان با تأكيد بر تشويق جامعه به توليد به جای مصرف بيشتر، افزود: به جای رواج ضدارزشی با عنوان مصرفگرايی بايد اين تبليغات در جهت توليد بيشتر باشد و آن شخص كمدرآمد هم ترغيب و ياری شود تا با كار و تلاش بيشتر درآمد بيشتری كسب كند. اگر رفتار اقتصادی جامعه به همين صورت فعلی ادامه يابد، نمیتوان نقطه روشن و مطلوبی برای جامعه تصور كرد.
وی ادامه داد: بخش قابل توجهی از توصيههای اسلام معطوف به آخرت است. از نظر اسلام دنيا مسيری است كه انسانها بر اساس علم و دانش عينيشان خيلی از واقعيتهايش را كشف میكنند و بنابراين بر استفاده از علم تأكيد دارد كه يكی از اين علوم، علم اقتصاد است. اما در عين حال بر رعايت اصول اخلاقی در ابعاد مختلف زندگی سفارش اكيد شده است، پس میتوان گفت آموزههای اسلامی تلفيقی از علم و اخلاق برای داشتن دنيا و آخرتی بهتر است.
وی افزود: دو توصيهای كه در زمينه زندگی اقتصادی در اسلام بر آن تأكيد فراوان شده است، قناعت و كفاف به داشتهها است. يعنی در عين توجه و رعايت نبودها و كمبودها، بهترين انتخاب را داشته باشيم و اين باعث میشود تا انسانها زندگی شرافتمندانهای داشته باشند و عزت نفسشان حفظ شود. وقتی كه برای خدا زندگی كنيم، میدانيم كه او دوست ندارد بندهاش خود را به خاطر معاش زندگی خار و خفيف كند و بايد در عين تلاش خود برای كسب حلال، برای عنايت روزی به او توكل داشته باشد.
عزتی تصريح كرد: آموزههای اسلام منحصر به زمان و مكان خاصی نيست و تقريبا قريب به اتفاق دستورات اقتصادی اسلام در زمينه فردی است و انسانها بايد مسير زندگيشان را متناسب با داشتههايشان تنظيم كنند. كفاف يعنی مصرف كردن به اندازهای كه زندگی را كفايت كند و قناعت يعنی مصرف كردن به اندازه داشتهها، بنابراين برای رفع كمبود بهتر است ابتدا از پتانسيل ها و آنچه كه داريم استفاده كنيم و نيازمان را بدون احتياج به كمك ديگران برطرف كنيم.
وی اظهار كرد: مسئله ديگری كه اسلام در زمينه اقتصادی مورد توجه خاص قرار داده است، دوری از اسراف و اتلاف در مصرف است. اين دوری از اسراف به ويژه در زمانی كه جامعه با كمبود منابع يا برخی كالاها روبرو است بسيار كاربرد دارد، رعايت اين اصل به نوعی احترام به ديگران و حق آنها در مصرف اقلام و كالاها است. قطعا اينكه مسلمانی بخواهد با خودخواهی فقط نياز خود را ببيند و برای ديگران حقی در نظر نگيرد، با اصول اخلاقی اسلامی مغايرت دارد.
اين استاد دانشگاه اعتدال را شاخصه مصرف در اقتصاد اسلامی دانست و تصريح كرد: بنابراين با توجه به اينكه در اسلام اعتدال در همه ابعاد زندگی و از جمله مصرف مورد توجه قرار گرفته است، مصرفكننده مسلمان بايد با رعايت اصول اخلاقی در مصرف، زمينه استفاده ديگران و كسانی را كه با سختی معيشت مواجهند، فراهم كند. به طور مثال در هشت سال جنگ تحميلی نمونه بسيار خوبی را در كشورمان شاهد بوديم كه مردم علیرغم تمامی كمبودها و محدوديتهای اقتصادی و حتی در كالاهای اساسی، با رعايت اعتدال و قناعت و پرهيز از اسراف، به نزديكان و همسايگانی كه در معيشت مشكل داشتند، نيز كمك میكردند.
عزتی گفت: در حالی كه كشور با انواع تحريمهای اقتصادی مواجه است و با كمبود برخی منابع و كالاها مواجه هستيم، شايسته است كه حتیالمقدور در عين رعايت قناعت و دوری از هرگونه اسراف، از كالاهايی كه مشابهش در داخل كشور توليد میشود، استفاده كنيم تا كشور دچار هزينه بيشتری نشود. در شرايط كنونی كشور، خط معيار اسراف و اتلاف پايينتر آمده است و بايد با درك شرايط موجود به حفظ انسجام و صلابت اقتصادی كشور را فراهم كنيم اما متأسفانه بالعكس مصرفگرايی در جامعه روزبهروز بيشتر رواج پيدا میكند.
وی در پاسخ به اين پرسش كه مهمترين دلايل رواج اين مصرفگرايی چيست، اظهار كرد: عوامل بسياری در اين مسئله دخيل هستند كه شايد مهمترين آنها بیتوجهی به عوامل فرهنگی است. سبك و شيوه زندگی مردم از باورهايشان نشأت میگيرد و متأسفانه در زمينه فرهنگسازی برای باورهای اقتصادی مردم كار خاص و قابل توجهی صورت نگرفته است. وقتی شخصی بداند رفتار اقتصادی او میتواند به ديگران نيز كمك و منفعت برساند و برای دنيا و آخرت او بهتر است چرا اين كار را نكند؟
اين پژوهشگر اقتصادی عنوان كرد: متأسفانه بعد از جنگ تحميلی در كشور فرهنگ مصرفگرايی بدون توجه به داشتهها باب شد و ارزشهای اخلاقی مثل قناعت و دوری از اسراف كمرنگ شد. اين مصرفگرايی با شعارهای عوامفريبانهای مانند اينكه چرا فقرا نبايد مصرف كنند؟ انجام میشود و اين يعنی تشويق ديگران به مصرف بيش از دارايی يا در نظر نگرفتن كفاف در معيشت و دوری از قناعت. يكی از مقصرترين نهادها در اين زمينه صدا و سيما است كه با تبليغات لجامگسيخته به اين فرهنگ غلط دامن میزند.
عزتی در پايان با تأكيد بر تشويق جامعه به توليد به جای مصرف بيشتر، افزود: به جای رواج ضدارزشی با عنوان مصرفگرايی بايد اين تبليغات در جهت توليد بيشتر باشد و آن شخص كمدرآمد هم ترغيب و ياری شود تا با كار و تلاش بيشتر درآمد بيشتری كسب كند. اگر رفتار اقتصادی جامعه به همين صورت فعلی ادامه يابد، نمیتوان نقطه روشن و مطلوبی برای جامعه تصور كرد.
