توسعه در اسلام نه تنها جايز و مطلوب، بلكه واجب است
گروه اقتصاد: در دين اسلام ضمن تأكيد بر فراوانی نعمات الهی، توسعهای كه با استفاده از اين نعمتها به پيشرفت علم و فناوری كمك كند و باعث توزيع مناسب درآمد و بالارفتن سطح رفاه و آسايش جامعه شود، مطلوب است و از اين رو توسعه در اسلام نه تنها جايز و مطلوب، بلكه واجب است.
حجتالاسلام والمسلمين سيدرضا حسينی، عضو هيئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا) درباره رابطه اقتصاد اسلامی و توسعه اقتصادی گفت: مفهوم توسعه مبحث نسبتا جديدی در علم اقتصاد است و اگر بخواهيم موضع اقتصاد اسلامی و قرآن و حديث را در رابطه با توسعه مطرح كنيم، چند نكته بايد مورد اشاره قرار گيرد. نكته اول اين است كه معنی و مفهوم توسعه را دريابيم و بدانيم كه منظور از توسعه چيست. توسعه ابعاد گوناگونی از جمله سياسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و... دارد و توسعه اقتصادی يك بعد از ابعاد مختلف توسعه است.
وی افزود: چند مفهوم كليدی در تعريف توسعه وجود دارد، يكی از آنها رشد مستمر توليد ناخالص ملی است كه نتيجه آن فراوانی كالاها و خدمات و در واقع مصرف فراگير است. البته اين رشد مستمر توليد بايد مبتنی بر تحولات و تغييراتی در شيوه توليد باشد و هر نوع رشد اقتصادی، توسعه محسوب نمیشود. به عنوان مثال رشدی را كه صرفا مبتنی بر فروش و درآمد نفت باشد، نمیتوان توسعه ناميد، بلكه توسعه اقتصادی رشد علم و تكنولوژی را نيز به همراه دارد.
اين محقق و پژوهشگر اقتصاد اسلامی در ادامه بيان كرد: ابتدا تصور میشد رشد اقتصادی مساوی با توسعه اقتصادی است، اما بعدها زمانی كه نتايج رشد اقتصادی كه بدون درنظر گرفتن توزيع مناسب درآمد صورت گرفته بود مشخص شد، اين باور شكل گرفت كه رشد اقتصادی به تنهايی نمیتواند توسعه مطلوب باشد و توسعه علاوه بر رشد نيازمند توزيع مناسب درآمد است. در سالهای آينده مفهوم ديگری علاوه بر رشد وتوزيع با عنوان ملاحظات زيستمحيطی مطرح شد كه نوع جديدی از توسعه با عنوان توسعه پايدار را ارائه داد.
حجتالاسلام حسينی در پاسخ به اينكه با توجه به نكوهش مصرفزدگی و ثروتاندوزی در اسلام، آيا توسعه اقتصادی به اين معنا از ديدگاه اقتصاد اسلامی و قرآن و حديث میتواند مطلوب باشد، گفت: در اين زمينه كه افزايش رفاه و بهرهمندی از نعمات الهی مثل كالاها و خدمات، مطلوب خداوند است هيچ شكی نيست و اسلام درصدد راحتی، گشايش امور اقتصادی انسان است و خداوند در قرآن كريم میفرمايد: «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِیَ أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَیِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَیَّامٍ أُخَرَ یُرِيدُ اللّهُ بِكُمُ الْیُسْرَ وَلاَ یُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُواْ الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُواْ اللّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ» (بقره/185) كه در قسمتی از اين آيه آمده است خدا براى شما (بندگان) آسانى مىخواهد و دشوارى نمىخواهد.
وی اظهار داشت: در دين اسلام فقر مورد نكوهش قرار گرفته و همرديف كفر دانسته شده است. در آيه 32 سوره اعراف آمده است:« قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا خَالِصَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآیَاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ» (اعراف/32) مضمون آيه مذكور اين است كه خداوند زينتها و روزیهای پاكيزه را برای بندگان خوب خودش و مؤمنين خلق كرده و آنها سزاوارند در گشايش و راحتی زندگی كنند.
نويسنده كتاب «الگوی تخصيص درآمد و رفتار مصرفكننده مسلمان» ضمن بيان عدم مخالفت اسلام با توسعه و پيشرفت افزود: بنابراين در دين اسلام ضمن تأكيد بر فراوانی نعمات الهی، توسعهای كه با استفاده از اين نعمتها به پيشرفت علم و فناوری كمك كند و باعث توزيع مناسب درآمد و بالارفتن سطح رفاه و آسايش جامعه شود، مطلوب است. حتی آيتالله جوادی آملی عقيده دارد توسعه در اسلام نه تنها جايز و مطلوب، بلكه واجب است.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در ادامه بيان كرد: همچنين در سوره مباركه هود آمده است: «وَإِلَىٰ ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا ۚ قَالَ یَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَٰهٍ غَیْرُهُ ۖ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ ۚ إِنَّ رَبِّی قَرِيبٌ مُجِيبٌ؛ و به سوى (قوم) ثمود برادرشان صالح را (فرستاديم) گفت اى قوم من خدا را بپرستيد براى شما هيچ معبودى جز او نيست او شما را از زمين پديد آورد و در آن شما را استقرار داد پس از او آمرزش بخواهيد آنگاه به درگاه او توبه كنيد كه پروردگارم نزديك (و) اجابتكننده است» (هود/61). بر طبق مضمون اين آيه، اقدام به عمران و آبادانی زمين از مأموريتهای مهم انسان است.
وی همچنين در پاسخ به اين پرسش كه آيا توسعه به اين معنا با توجه به مفاهيم و ارزشهای الهی مطرح شده در اسلام، امكان پذير است يا اينكه برای رسيدن به توسعه، ناگزير به ناديده انگاشتن برخی ارزشها هستيم گفت: نهتنها توسعه بر اساس ارزشهای اسلامی امكانپذير است بلكه نتيجه طبيعی تقيد و پايبندی به ارزشهای اسلامی اصيل و به دور از انحراف و كجفهمی، چيزی جز گشايش و راحتی در زندگی انسانها نخواهد بود.
حجتالاسلام حسينی در پايان افزود: در اسلام مسائلی چون كار، پرهيز از اسراف و اتلاف مال، سرمايهگذاری و علم آموزی مورد تأكيد قرار گرفته كه همين موارد از اركان اصلی توسعه هستند و حتی مباحثی چون زهد و قناعت نيز اگر درست تفسير شوند، هيچ منافاتی با كار و تلاش و به تبع آن توسعه ندارند. بايد بدانيم جهتگيری مجموعه ارزشهای اسلامی چه در مورد كار و توليد و چه در جهت مصرف، فراهمآوردن پيشرفت و آبادانی به همراه توزيع عادلانه و پايداری توزيع است.
وی افزود: چند مفهوم كليدی در تعريف توسعه وجود دارد، يكی از آنها رشد مستمر توليد ناخالص ملی است كه نتيجه آن فراوانی كالاها و خدمات و در واقع مصرف فراگير است. البته اين رشد مستمر توليد بايد مبتنی بر تحولات و تغييراتی در شيوه توليد باشد و هر نوع رشد اقتصادی، توسعه محسوب نمیشود. به عنوان مثال رشدی را كه صرفا مبتنی بر فروش و درآمد نفت باشد، نمیتوان توسعه ناميد، بلكه توسعه اقتصادی رشد علم و تكنولوژی را نيز به همراه دارد.
اين محقق و پژوهشگر اقتصاد اسلامی در ادامه بيان كرد: ابتدا تصور میشد رشد اقتصادی مساوی با توسعه اقتصادی است، اما بعدها زمانی كه نتايج رشد اقتصادی كه بدون درنظر گرفتن توزيع مناسب درآمد صورت گرفته بود مشخص شد، اين باور شكل گرفت كه رشد اقتصادی به تنهايی نمیتواند توسعه مطلوب باشد و توسعه علاوه بر رشد نيازمند توزيع مناسب درآمد است. در سالهای آينده مفهوم ديگری علاوه بر رشد وتوزيع با عنوان ملاحظات زيستمحيطی مطرح شد كه نوع جديدی از توسعه با عنوان توسعه پايدار را ارائه داد.
حجتالاسلام حسينی در پاسخ به اينكه با توجه به نكوهش مصرفزدگی و ثروتاندوزی در اسلام، آيا توسعه اقتصادی به اين معنا از ديدگاه اقتصاد اسلامی و قرآن و حديث میتواند مطلوب باشد، گفت: در اين زمينه كه افزايش رفاه و بهرهمندی از نعمات الهی مثل كالاها و خدمات، مطلوب خداوند است هيچ شكی نيست و اسلام درصدد راحتی، گشايش امور اقتصادی انسان است و خداوند در قرآن كريم میفرمايد: «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِیَ أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَیِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَیَّامٍ أُخَرَ یُرِيدُ اللّهُ بِكُمُ الْیُسْرَ وَلاَ یُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُواْ الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُواْ اللّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ» (بقره/185) كه در قسمتی از اين آيه آمده است خدا براى شما (بندگان) آسانى مىخواهد و دشوارى نمىخواهد.
وی اظهار داشت: در دين اسلام فقر مورد نكوهش قرار گرفته و همرديف كفر دانسته شده است. در آيه 32 سوره اعراف آمده است:« قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا خَالِصَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآیَاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ» (اعراف/32) مضمون آيه مذكور اين است كه خداوند زينتها و روزیهای پاكيزه را برای بندگان خوب خودش و مؤمنين خلق كرده و آنها سزاوارند در گشايش و راحتی زندگی كنند.
نويسنده كتاب «الگوی تخصيص درآمد و رفتار مصرفكننده مسلمان» ضمن بيان عدم مخالفت اسلام با توسعه و پيشرفت افزود: بنابراين در دين اسلام ضمن تأكيد بر فراوانی نعمات الهی، توسعهای كه با استفاده از اين نعمتها به پيشرفت علم و فناوری كمك كند و باعث توزيع مناسب درآمد و بالارفتن سطح رفاه و آسايش جامعه شود، مطلوب است. حتی آيتالله جوادی آملی عقيده دارد توسعه در اسلام نه تنها جايز و مطلوب، بلكه واجب است.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در ادامه بيان كرد: همچنين در سوره مباركه هود آمده است: «وَإِلَىٰ ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا ۚ قَالَ یَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَٰهٍ غَیْرُهُ ۖ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ ۚ إِنَّ رَبِّی قَرِيبٌ مُجِيبٌ؛ و به سوى (قوم) ثمود برادرشان صالح را (فرستاديم) گفت اى قوم من خدا را بپرستيد براى شما هيچ معبودى جز او نيست او شما را از زمين پديد آورد و در آن شما را استقرار داد پس از او آمرزش بخواهيد آنگاه به درگاه او توبه كنيد كه پروردگارم نزديك (و) اجابتكننده است» (هود/61). بر طبق مضمون اين آيه، اقدام به عمران و آبادانی زمين از مأموريتهای مهم انسان است.
وی همچنين در پاسخ به اين پرسش كه آيا توسعه به اين معنا با توجه به مفاهيم و ارزشهای الهی مطرح شده در اسلام، امكان پذير است يا اينكه برای رسيدن به توسعه، ناگزير به ناديده انگاشتن برخی ارزشها هستيم گفت: نهتنها توسعه بر اساس ارزشهای اسلامی امكانپذير است بلكه نتيجه طبيعی تقيد و پايبندی به ارزشهای اسلامی اصيل و به دور از انحراف و كجفهمی، چيزی جز گشايش و راحتی در زندگی انسانها نخواهد بود.
حجتالاسلام حسينی در پايان افزود: در اسلام مسائلی چون كار، پرهيز از اسراف و اتلاف مال، سرمايهگذاری و علم آموزی مورد تأكيد قرار گرفته كه همين موارد از اركان اصلی توسعه هستند و حتی مباحثی چون زهد و قناعت نيز اگر درست تفسير شوند، هيچ منافاتی با كار و تلاش و به تبع آن توسعه ندارند. بايد بدانيم جهتگيری مجموعه ارزشهای اسلامی چه در مورد كار و توليد و چه در جهت مصرف، فراهمآوردن پيشرفت و آبادانی به همراه توزيع عادلانه و پايداری توزيع است.
