راهكارهای احيای فرهنگ ماه رمضان/(17)
آئينهای ويژه مردم كاشمر در ماه مبارك رمضان
گروه اجتماعی: مردم روستاهای شهرستان كاشمر و به ويژه افراد قديمیتر چند روز مانده به آغاز ماه مبارك، به پيشواز ماه رمضان میروند یعنی از حدود ۱۰ روز مانده به فرا رسيدن ماه رمضان، خانمها معمولا خانه تكانی مختصری انجام میدهند تا در طول ماه مبارك مجبور به رفت و روب خانه نشوند.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) شعبه خراسان رضوی، ماه مبارك رمضان ماه مهمانی خدا است. مطابق معمول، رفتن به ميهمانی آدابی دارد و اگر اين ميهمان ميزبانش خدای عزوجل باشد اين آداب شيرينیها و ظرافتهای خاصی دارد.
در كاشمر نيز همچون ساير مناطق كشورمان با آغاز ماه رمضان شور و حال خاصی در شهر و بین مردم ايجاد ميشود. در روستاهای شهرستان كاشمر و به ويژه بين افراد قديمیتر چند روز مانده به آغاز ماه مبارك، مردم به پيشواز ماه رمضان میروند یعنی از حدود ۱۰ روز مانده به فرا رسيدن ماه رمضان، خانمها معمولا خانه تكانی مختصری انجام میدهند تا در طول ماه مبارك مجبور به رفت و روب خانه نشوند.
در همين خصوص محمد كريمی فروتقه، يك پژوهشگر فرهنگ بومی در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ايكنا) شعبه خراسان رضوی، نمايندگی كاشمر، گفت: در قديم ماه رمضان به شهر حال و هوای خاصی میداد، بسياری از خانوادههای روستايی و برخی خانوادههای شهری قبل از ماه رمضان گندم به آسياب میبردند و سپس در دو مرحله به پخت نان محلی میپرداختند؛ در مرحله اول كه قبل از ماه رمضان بود، به اندازه مصرف ۱۰ تا ۱۵ روز نان میپختند تا در طول ماه مبارك كمتر مجبور شوند سر تنور گرم بروند و مرحله دوم در روزهای ۱۵ يا ۱۶ ماه مبارك اقدام به پخت نان میكردند و بقيه نان مورد نياز خود را تا پايان ماه میپختند.
وی ادامه داد: در اين مرحله كه در آستانه ايام شهادت حضرت امير المومنين(ع) بود، علاوه بر نان محلی، نان جو يا تفتان جو هم میپختند به طوری كه در شبهای قدر در بسياری از خانهها نان جو وجود داشت و با توجه به اين كه امام علی(ع) نان جو استفاده میكردهاند، در شب شهادت ايشان مردم در سفرههای افطار خود نان جو همراه با ماست میخوردند.
کریمی اظهار كرد: امروز نانوايیها از اين تكاپوی مردم برای پختن نان كاستهاند اما توزيع نان جو نذری در شبهای ضربت خوردن حضرت علی(ع) و شهادت ايشان هنوز هم در اين شهر انجام میشود.
وی افزود: در سحرهای ماه مبارك در گذشته كه وسايل ارتباط جمعی كم بود، به ويژه در روستاهای كاشمر معمولا ۳ مرحله شبخوانی وجود داشت؛ مرحله اول با دهل و شيپور بود و يك ساعت و نيم مانده به اذان صبح، آهنگی معروف به آهنگ ابوعطا نواخته میشد و مردم كه آهنگ ابوعطا را میشنيدند میفهميدند كه شبخوانی اول است و يك ساعت و نيم تا اذان صبح مانده نيم ساعت بعد هم با آهنگی معروف به آهنگ حجاز، شبخوانی صورت میگرفت و مردم متوجه میشدند كه يك ساعت به اذان مانده است و آخرين شبخوانی هم از يك ربع به اذان با قرائت دعای سحر آغاز میشد و موذنها برای شبخوانی و گفتن اذان به بلندترين نقطه مسجد، تكيه و يا آب انبار میرفتند و علاوه بر قرائت دعا، اشعاری میخواندند.
این پژوهشگر با بیان اینکه بخشی از اشعار این سحرخوانان، «شبخيز كه عاشقان به شب راز كنند، گرد در و بام دوست پرواز كنند، هر جا كه دری بود به شب میبندند، الا در دوست را كه شب باز كنند»، بود، گفت: البته حس ياريگری در مردم به حدی بود كه اگر چراغ خانهای در سحر خاموش بود با زدن به ديوار خانه و یا به صدا در آوردن كوبه در اجازه نمیدادند همسايهها خواب بمانند اما امروزه با وجود ساعتهای زنگ دار و تلفنهای همراه و به بركت وجود تكنولوژی از شيوههای قديمی در بيدار شدن هنگام سحر استفاده نمیشود و اگر كسی بخواهد روزه بگيرد سحر خواب نمیماند.
كريمی خاطر نشان كرد: در ايام ماه رمضان كه بهار قرآن است، برپايی جلسات قرآنی در كاشمر رونق خاصی دارد به طوری كه در هر كوچه و محلهای كه ۴۰ يا ۵۰ خانوار باشند، حداقل ۲۰ يا ۳۰ زن در يك ساعت مشخصی و هر روز در منزل يكی از همسايهها جمع میشوند و يك جزء قرآن تلاوت میكنند و در روز آخر ماه هر يك مقداری آجيل و شيرينی و سكه با خود میبرند و اينها را روی هم میريزند و سپس هر كدام يك سوره از جزء سیام قرآن را میخوانند و آرزو دارند كه سوره توحيد به آنها برسد. در نهايت آن خانمی كه قرائت سوره توحيد به او میرسد بايد بعد از ماه مبارك رمضان الباقی خانمها را به صرف آشی با عنوان «آش قل هو الله» دعوت كند.
وی ادامه داد: همچنين در پايان اين جلسه هر يك مقداری از آجيلها را به عنوان تبرك با عنوان «آجيل سر قرآن» و سكه را هم با عنوان «پول بركتی» بر میدارند كه در جيب يا كيف پول خود نگهداری میكنند، مردها هم در بيشتر مساجد و تكايا دوره قرآن دارند كه البته بيشتر شبها و بعد از افطار برگزار میشود.
این پژوهشگر تصریح کرد: از ديگر برنامههای ايام ماه رمضان از گذشته تا حال تعزيهخوانی در شب قدر و عزاداری شهادت حضرت علی(ع) در روزها و شبهای ۱۹ تا ۲۱ ماه رمضان است؛ معمولا در روستاها تعزيهخوانی با موضوع شهادت امام علی(ع) انجام میشود.
كريمی افزود: مردم كاشمر در اين سه شب بر اساس يك سنت ديرينه اقدام به پخت نان جو كرده و با تاسی به مولای خود در افطاری خود از نان جو استفاده میكنند، عدهای نيز ميزان بيشتری نان جو تهيه و در بين نمازگزاران مساجد توزيع میكنند.
وی با اشاره به اينكه در شبهای احيا در مساجد و تكايای كاشمر شاهد حضور گسترده مردم و مومنان برای برپايی مراسم ويژه اين شبها هستيم، گفت: در روز بيست و يكم ماه مبارك رمضان و سالروز شهادت امام اول شيعيان نیز مراسم ويژهای در كاشمر برپا میشود، به اين ترتيب كه جمعيت انبوهی ظهر اين روز در نماز جماعت ظهر و عصر مسجد جامع حاضر میشوند و هم زمان جمعيت چشمگيری نيز در حسينيه حيدری تجمع میكنند و در قالب چند دسته بزرگ عزاداری از محل حسينيه حيدری در سطح خيابانهای شهر به سمت مسجد جامع حركت میكنند و آنجا مورد استقبال نمازگزاران و مسئولان شهرستان از جمله امام جمعه كاشمر قرار میگيرند.
کریمی اضافه کرد: نمازگزاران حاضر در مسجد جامع هم فضا را برای هيئت حيدری آماده میكنند و پس از ورود آنها به مسجد، برنامهها را در اختيار مداحان و عزاداران هيئت حيدری قرار میدهند و اين عزاداران نيز با سوز و حال خاصی به اقامه عزای اميرالمومنين علی(ع) میپردازند و مراسم تعزيه با عنوان «قنبرخوانی» آغاز میشود.
اين پژوهشگر با بيان اينكه مردم شبهای قدر را تا سحر احيا میکنند و به قرائت قرآن و نماز و دعای جوشن كبير میپردازند و اغلب مقيد به افطاری دادن در اين شبها هستند، اظهار كرد: در بين مردم اين ديار در گذشتهها مرسوم بود كه پس از صرف سحری روز بيست و يكم ماه رمضان روضهداران پای پياده به زيارت امامزاده سيد مرتضی(ع) ـ برادر امام رضا(ع) ـ كه در كاشمر مدفون است، میرفتند.
وی خاطر نشان كرد: در اين ايام سه مكان زيارتی مهم از جمله امام زاده سيد مرتضی(ع)، امام زاده سيد حمزه(ع) و آرامگاه آيتالله شهيد مدرس آماده زيارت، برپایی نماز جماعت و روضهخوانی و قرآنخوانی برای پذيرايی از زائران میشود.
كريمی در ادامه با بيان اينكه شب بيست و هفتم ماه رمضان در بين كاشمریها به شب قتل ابن ملجم معروف است، افزود: مردم اين ديار اين شب را عيد میدانند و در گذشته با حنابستن به سرو دست خود و شيرينی توزيع كردن از بين رفتن قاتل مولايشان را جشن میگرفتند و جوان ترها پارچههايی را از روزها قبل در نفت میخواباندند و به صورت گلولههايی در میآوردند و در اين شب در فضايی باز آنها را آتش میزدند و به شادی میپرداختند اما امروز از اين شادمانیهای جمعی خبری نيست ولي هنوز اين شب برای مردم كاشمر خوش يمن محسوب میشود.
وی با اشاره به اينكه از جمله رسمهای مردم اين ديار پختن آش توسط زنان و توزيع بين خويشان و اقوام و همسايهها در ساعاتی قبل از افطار است، اظهار كرد: عصر روز آخر ماه رمضان والدين اعم از پدر يا مادر به ازای هر يك نفر از اعضای خانواده خود يك من گندم و يا معادل آن پولش را كنار میگذارند و هنگام افطار، فطريه دست به دست بين اعضا میچرخد و با رسيدن به دست پدر او فطريه را به فردی مستحق میدهد.
كريمی ادامه داد: روز عيد فطر هم بهانه خوبی برای مردم اين ديار است تا صله رحم به جا آورند و از پدر و مادر و بزرگترهای فاميل سر بزنند.
اين پژوهشگر بومی تصريح كرد: در گذشته نماز عيد فطر در همه مساجد شهر و البته نه با شكوه امروز برگزار میشد اما طی سالهای اخير نماز عيد سعيد فطر باشكوه خاصی و با حضور دهها هزار نفر از مردمی كه يك ماه به روزهداری و عبادت پرداختهاند، در محل زيارتگاه شهيد آيتالله سيدحسن مدرس(ره) برگزار میشود که در پایان آن مردم با تقيد خاصی نسبت به فطريه دادن اقدام میكنند.
در كاشمر نيز همچون ساير مناطق كشورمان با آغاز ماه رمضان شور و حال خاصی در شهر و بین مردم ايجاد ميشود. در روستاهای شهرستان كاشمر و به ويژه بين افراد قديمیتر چند روز مانده به آغاز ماه مبارك، مردم به پيشواز ماه رمضان میروند یعنی از حدود ۱۰ روز مانده به فرا رسيدن ماه رمضان، خانمها معمولا خانه تكانی مختصری انجام میدهند تا در طول ماه مبارك مجبور به رفت و روب خانه نشوند.
در همين خصوص محمد كريمی فروتقه، يك پژوهشگر فرهنگ بومی در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ايكنا) شعبه خراسان رضوی، نمايندگی كاشمر، گفت: در قديم ماه رمضان به شهر حال و هوای خاصی میداد، بسياری از خانوادههای روستايی و برخی خانوادههای شهری قبل از ماه رمضان گندم به آسياب میبردند و سپس در دو مرحله به پخت نان محلی میپرداختند؛ در مرحله اول كه قبل از ماه رمضان بود، به اندازه مصرف ۱۰ تا ۱۵ روز نان میپختند تا در طول ماه مبارك كمتر مجبور شوند سر تنور گرم بروند و مرحله دوم در روزهای ۱۵ يا ۱۶ ماه مبارك اقدام به پخت نان میكردند و بقيه نان مورد نياز خود را تا پايان ماه میپختند.
وی ادامه داد: در اين مرحله كه در آستانه ايام شهادت حضرت امير المومنين(ع) بود، علاوه بر نان محلی، نان جو يا تفتان جو هم میپختند به طوری كه در شبهای قدر در بسياری از خانهها نان جو وجود داشت و با توجه به اين كه امام علی(ع) نان جو استفاده میكردهاند، در شب شهادت ايشان مردم در سفرههای افطار خود نان جو همراه با ماست میخوردند.
کریمی اظهار كرد: امروز نانوايیها از اين تكاپوی مردم برای پختن نان كاستهاند اما توزيع نان جو نذری در شبهای ضربت خوردن حضرت علی(ع) و شهادت ايشان هنوز هم در اين شهر انجام میشود.
وی افزود: در سحرهای ماه مبارك در گذشته كه وسايل ارتباط جمعی كم بود، به ويژه در روستاهای كاشمر معمولا ۳ مرحله شبخوانی وجود داشت؛ مرحله اول با دهل و شيپور بود و يك ساعت و نيم مانده به اذان صبح، آهنگی معروف به آهنگ ابوعطا نواخته میشد و مردم كه آهنگ ابوعطا را میشنيدند میفهميدند كه شبخوانی اول است و يك ساعت و نيم تا اذان صبح مانده نيم ساعت بعد هم با آهنگی معروف به آهنگ حجاز، شبخوانی صورت میگرفت و مردم متوجه میشدند كه يك ساعت به اذان مانده است و آخرين شبخوانی هم از يك ربع به اذان با قرائت دعای سحر آغاز میشد و موذنها برای شبخوانی و گفتن اذان به بلندترين نقطه مسجد، تكيه و يا آب انبار میرفتند و علاوه بر قرائت دعا، اشعاری میخواندند.
این پژوهشگر با بیان اینکه بخشی از اشعار این سحرخوانان، «شبخيز كه عاشقان به شب راز كنند، گرد در و بام دوست پرواز كنند، هر جا كه دری بود به شب میبندند، الا در دوست را كه شب باز كنند»، بود، گفت: البته حس ياريگری در مردم به حدی بود كه اگر چراغ خانهای در سحر خاموش بود با زدن به ديوار خانه و یا به صدا در آوردن كوبه در اجازه نمیدادند همسايهها خواب بمانند اما امروزه با وجود ساعتهای زنگ دار و تلفنهای همراه و به بركت وجود تكنولوژی از شيوههای قديمی در بيدار شدن هنگام سحر استفاده نمیشود و اگر كسی بخواهد روزه بگيرد سحر خواب نمیماند.
كريمی خاطر نشان كرد: در ايام ماه رمضان كه بهار قرآن است، برپايی جلسات قرآنی در كاشمر رونق خاصی دارد به طوری كه در هر كوچه و محلهای كه ۴۰ يا ۵۰ خانوار باشند، حداقل ۲۰ يا ۳۰ زن در يك ساعت مشخصی و هر روز در منزل يكی از همسايهها جمع میشوند و يك جزء قرآن تلاوت میكنند و در روز آخر ماه هر يك مقداری آجيل و شيرينی و سكه با خود میبرند و اينها را روی هم میريزند و سپس هر كدام يك سوره از جزء سیام قرآن را میخوانند و آرزو دارند كه سوره توحيد به آنها برسد. در نهايت آن خانمی كه قرائت سوره توحيد به او میرسد بايد بعد از ماه مبارك رمضان الباقی خانمها را به صرف آشی با عنوان «آش قل هو الله» دعوت كند.
وی ادامه داد: همچنين در پايان اين جلسه هر يك مقداری از آجيلها را به عنوان تبرك با عنوان «آجيل سر قرآن» و سكه را هم با عنوان «پول بركتی» بر میدارند كه در جيب يا كيف پول خود نگهداری میكنند، مردها هم در بيشتر مساجد و تكايا دوره قرآن دارند كه البته بيشتر شبها و بعد از افطار برگزار میشود.
این پژوهشگر تصریح کرد: از ديگر برنامههای ايام ماه رمضان از گذشته تا حال تعزيهخوانی در شب قدر و عزاداری شهادت حضرت علی(ع) در روزها و شبهای ۱۹ تا ۲۱ ماه رمضان است؛ معمولا در روستاها تعزيهخوانی با موضوع شهادت امام علی(ع) انجام میشود.
كريمی افزود: مردم كاشمر در اين سه شب بر اساس يك سنت ديرينه اقدام به پخت نان جو كرده و با تاسی به مولای خود در افطاری خود از نان جو استفاده میكنند، عدهای نيز ميزان بيشتری نان جو تهيه و در بين نمازگزاران مساجد توزيع میكنند.
وی با اشاره به اينكه در شبهای احيا در مساجد و تكايای كاشمر شاهد حضور گسترده مردم و مومنان برای برپايی مراسم ويژه اين شبها هستيم، گفت: در روز بيست و يكم ماه مبارك رمضان و سالروز شهادت امام اول شيعيان نیز مراسم ويژهای در كاشمر برپا میشود، به اين ترتيب كه جمعيت انبوهی ظهر اين روز در نماز جماعت ظهر و عصر مسجد جامع حاضر میشوند و هم زمان جمعيت چشمگيری نيز در حسينيه حيدری تجمع میكنند و در قالب چند دسته بزرگ عزاداری از محل حسينيه حيدری در سطح خيابانهای شهر به سمت مسجد جامع حركت میكنند و آنجا مورد استقبال نمازگزاران و مسئولان شهرستان از جمله امام جمعه كاشمر قرار میگيرند.
کریمی اضافه کرد: نمازگزاران حاضر در مسجد جامع هم فضا را برای هيئت حيدری آماده میكنند و پس از ورود آنها به مسجد، برنامهها را در اختيار مداحان و عزاداران هيئت حيدری قرار میدهند و اين عزاداران نيز با سوز و حال خاصی به اقامه عزای اميرالمومنين علی(ع) میپردازند و مراسم تعزيه با عنوان «قنبرخوانی» آغاز میشود.
اين پژوهشگر با بيان اينكه مردم شبهای قدر را تا سحر احيا میکنند و به قرائت قرآن و نماز و دعای جوشن كبير میپردازند و اغلب مقيد به افطاری دادن در اين شبها هستند، اظهار كرد: در بين مردم اين ديار در گذشتهها مرسوم بود كه پس از صرف سحری روز بيست و يكم ماه رمضان روضهداران پای پياده به زيارت امامزاده سيد مرتضی(ع) ـ برادر امام رضا(ع) ـ كه در كاشمر مدفون است، میرفتند.
وی خاطر نشان كرد: در اين ايام سه مكان زيارتی مهم از جمله امام زاده سيد مرتضی(ع)، امام زاده سيد حمزه(ع) و آرامگاه آيتالله شهيد مدرس آماده زيارت، برپایی نماز جماعت و روضهخوانی و قرآنخوانی برای پذيرايی از زائران میشود.
كريمی در ادامه با بيان اينكه شب بيست و هفتم ماه رمضان در بين كاشمریها به شب قتل ابن ملجم معروف است، افزود: مردم اين ديار اين شب را عيد میدانند و در گذشته با حنابستن به سرو دست خود و شيرينی توزيع كردن از بين رفتن قاتل مولايشان را جشن میگرفتند و جوان ترها پارچههايی را از روزها قبل در نفت میخواباندند و به صورت گلولههايی در میآوردند و در اين شب در فضايی باز آنها را آتش میزدند و به شادی میپرداختند اما امروز از اين شادمانیهای جمعی خبری نيست ولي هنوز اين شب برای مردم كاشمر خوش يمن محسوب میشود.
وی با اشاره به اينكه از جمله رسمهای مردم اين ديار پختن آش توسط زنان و توزيع بين خويشان و اقوام و همسايهها در ساعاتی قبل از افطار است، اظهار كرد: عصر روز آخر ماه رمضان والدين اعم از پدر يا مادر به ازای هر يك نفر از اعضای خانواده خود يك من گندم و يا معادل آن پولش را كنار میگذارند و هنگام افطار، فطريه دست به دست بين اعضا میچرخد و با رسيدن به دست پدر او فطريه را به فردی مستحق میدهد.
كريمی ادامه داد: روز عيد فطر هم بهانه خوبی برای مردم اين ديار است تا صله رحم به جا آورند و از پدر و مادر و بزرگترهای فاميل سر بزنند.
اين پژوهشگر بومی تصريح كرد: در گذشته نماز عيد فطر در همه مساجد شهر و البته نه با شكوه امروز برگزار میشد اما طی سالهای اخير نماز عيد سعيد فطر باشكوه خاصی و با حضور دهها هزار نفر از مردمی كه يك ماه به روزهداری و عبادت پرداختهاند، در محل زيارتگاه شهيد آيتالله سيدحسن مدرس(ره) برگزار میشود که در پایان آن مردم با تقيد خاصی نسبت به فطريه دادن اقدام میكنند.
