توصيههايی از اميرمؤمنان علی(ع) به كارمندان
روز كارمند، تجليل از انسانهای شايستهای است كه هدفشان خدمت به مردم و كسب رضای پروردگار است. آنان كه همه همت و تلاششان، گشايش گرههای زندگی انسانها، رفع مشكلات و ايجاد آرامش در جامعه است، به همين منظور توصيههايی از امام علی(ع) به اين قشر زحمتكش را آوردهايم.
كار و فعاليت كارمندان، به عنوان عضو فعال جامعه و خدمتگزار ملت، شايسته تقدير و بيان است. از اين رو، سزاوار است امروز را قدر بدانيم و در بزرگداشت مقام ارزشمند و والای كارمندان كشور بكوشيم.
شايسته است كاركنان نظام اسلامی، به زيور تقوا آراسته باشند. به تعبير اميرمؤمنان علی(ع)، «تقوا چونان مركبهای فرمانبرداری است كه سواران خود را عنان بر دست، وارد بهشت جاويدان میكند. آن چه بر اساس تقوا پايهگذاری شود، نابود نشود و كشت زاری كه با تقوا آبياری شود، تشنگی ندارد». كارمندان نيز با داشتن تقوا می توانند خود را از ارتكاب هرگونه نافرمانی، سستی و تنبلی، اسرافكاری، حيف و ميل بيتالمال، و از بين بردن حق ديگران مصون نگاه دارند.
كاركنان و مديران، در ميدان كار و تلاش و ميدانهای ديگر زندگی دنيا با انواع گرفتاریها و تنگناها رو به رو هستند. كاركنان موفق كسانی هستند كه راه خروج از تنگناها را بشناسند و در برابر سختیها مقاومت داشته باشند. يكی از ميوههای شيرين تقوا، رها شدن از سختیها و آسان شدن كارهاست.
قرآن میفرمايد «كسی كه تقوای الهی پيشه كند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم میكند». حضرت علی(ع) نيز در اينباره میفرمايد «كسی كه تقوا را انتخاب كند، سختیها از او دور میشوند. تلخیهايش، شيرين و فشار مشكلات و ناراحتیهای زندگی او برطرف خواهد شد. مشكلات پياپی و خسته كننده برايش آسان شده و مجد و بزرگیِ از دست رفته، چونان قطرات باران بر او فرو میبارند. رحمت بازداشته حق باز میشود و نعمتهای الهی پس از فرونشستن، به جوشش میآيد و بركاتِ تقليل يافته فزونی میگيرد».
كسانی كه از لحاظ علمی شايستگی اداره امور را ندارند، نبايد مسئوليتی را بپذيرند. اگر كسی مهارت لازم را نداشته باشد و با اين حال مسئوليت قبول كند، موجب تباهی و ضايع شدن كارها میشود. از اين رو، در واگذاری كارها، افزون بر تعهد، دانش و تخصص نيز شرط است. پيامبر گرامی اسلام فرمودند «كسی كه بر مسلمانان پيشی گيرد، در حالی كه در ميان آنان كسی شايستهتر از او وجود دارد، به خدا، پيامبر و مسلمانان خيانت كرده است».
به اين دليل كه كارمندان، هر روز با تعداد بسياری ارباب رجوع، با افكار و انديشههای متفاوت و سليقههای گوناگون برخورد میكنند، به سعه صدر و حوصله فراوانی نياز دارند. مقاومت در برابر تهديدها و تطميعها، تحمل همكارانی با روحيات و رفتارهای متفاوت و نيز ساير فشارهای روحی، نيازمند داشتن حوصله فراوانی است. بنابراين، بدون داشتن شرح صدر و تحمل ديگران، نه میتوان در كاری دوام آورد و نه پيشرفت داشت و ديگران را تحمل كرد.
از ويژگیهای بارز كاركنان مديران دولت اسلامی، مردم دوستی آنان است. تا زمانی كه كسی مردم را از خود نداند و دوستی آنان در دلش راه ندهد، اگر به پست و مقامی نيز برسد، شوق خدمت به مردم را نداشته و بلكه به شدت از آنان گريزان است و زير بار انجام بهتر مسئوليت نمیرود. حضرت علی(ع) در فرمانش به مالك اشتر مینويسد «مهربانی با مردم را پوشش دل خويش قرار ده، با همه دوست و مهربان باش. مبادا هرگز چونان حيوان شكاری باشی كه خوردن آنان را غنيمت دانی، زيرا مردم دو دستهاند، دستهای برادر دينی تو و دسته ديگر همانند تو در آفرينش هستند».
زمانی كه انسان به مسند رياست و مقامی تكيه زد، نبايد غرور و عجب وجودش را فراگيرد و وظايفی را كه در قبال مردم دارد، فراموش كند؛ بلكه سزاوار است چنين كسی خود را در برابر مردم خاضع احساس كند و رفتار و كرداش را با فروتنی زينت بخشد. تواضع، نعمت بزرگی است كه به انسان، ارجمندی و والامقامی را هديه كرده و از كبر و غرور دور میسازد.
خداوند متعال به پيامبرش دستور میدهد كه رفتارش را با فروتنی بيارايد «بال و پر خود را برای مؤمنانی كه از تو پيروی میكنند، بگستر». حضرت علی(ع) نيز به يكی از كارگزاران خود نوشت «پر و بال خودت را در برابر مردم بگستران و با آنان گشاده رويی كن و فروتن باش».
مهربانی و نرم خويی با مردم و تحمل رفتارهای بد، از ويژگیهای ممتاز يك كارمند نمونه است. رواست مسئولان و كارمندان دولت بكوشند وجود خود را به چنين صفاتی زينت بخشند. رسول خدا(ص) فرمود «سازگاری و مدارا با مردم، نصف ايمان، و نرمی و مهربانی با آنان، نصف زندگی است». حضرت علی(ع) نيز خطاب به مالك اشتر فرمود «درشتی و سخنان ناهموار مردم را بر خود هموار كن و تنگ خويی و خودبزرگ بينی را از خود دور ساز، تا خدا درهای رحمت خودرا به روی تو بگشايد و پاداش اطاعت ببخشايدت. آن چه به مردم میبخشی، به تو گوارار باشد. اگر چيزی را از كسی باز میداری آن را با مهربانی و پوزش خواهی همراه كن».
ويژگی مهم ديگری كه برای كاركنان و كارگزاران جامعه لازم است، داشتن خلق نيك و خوش رفتاری با مردم است. گشادهرويی و برخورد نيكو، باعث جذب مردم شده و آنان را به حكومت و كارگزاران آن اميدوار میكند.
در نتيجه، چنين نظامی از حمايت و پشتوانه قوی مردمی برخوردار خواهد شد. از سويی نيز سخنان و گفتار نيكو و خوش رفتاری، تأثيری مثبت در روح و جان افراد دارد. پيامبر اكرم(ص) در ارزش و فضيلت اخلاق نيكو فرمود «محبوبترين شما و نزديكترين تان به من در روز قيامت، خوش خلقترين و متواضع رين شماست». حضرت علی(ع) نيز در نامه خود به «حُذَيفة بن يمان» دستور میدهد «و امر میكنم تا آن جا كه میتوانی، روش نيكو داشته باشی. به درستی كه خداوند به نيكوكاران اجر و پاداش میدهد».
جامعه اسلامی، همانند يك جسم است و هرگاه عضوی از آن آسيب ببيند، ديگر اندام را آرامش و راحتی نخواهد بود. درك اين واقعيت از سوی كاركنان و كارمندان كه پيكر جامعه اسلامی واحد و يگانه است، آنان را در خدمت هرچه بيشتر به مردم مشتاقتر میكند. از سويی نيز خدمت به مردم و تلاش در راه رفع نيازمندیهای آنان، از اموری است كه در آموزههای اسلامی اهميت فراوانی به آن داده شده است.
بهتر است كارگزاران و كارمندان دولت اسلامی، همواره در برآوردن خواستههای مردم و حل مشكلات آنان، سعی و كوشش كنند. مسئولان و كاركنان بايد به اين حقيقت آگاه باشند كه زمانی كار آنان با ارزش خواهد بود كه ابزاری برای خدمت به مردم باشد. رسول خدا(ص) فرمودهاند «هركس در راه برآوردن نياز مسلمانی برای خاطر خدا تلاش و كوشش كند، خداوند برای او هزار نيكی مینويسد».
سرعت عمل و برطرف ساختن مشكلات مردم در اسرع وقت، يكی از موارد تحقق خدمت به مردم است. شايسته است در نظام اسلامی، جريان امور به صورتی باشد كه از هرگونه اتلاف وقت مردم و ايجاد سرگردانی و سردرگمی به دور باشد و كارهای مردم در اولين زمان ممكن انجام گيرد.
تحقق بخشيدن به اين توصيه، هم نقش فراوانی در موفقيت و پيشرفت كارهای كاركنان و مديران دارد و از انباشته شدن كارها جلوگيری میكند و هم مانع از دلسرد شدن و نارضايتی و نااميدی مردم میشود.
حضرت علی(ع) در فرمان تاريخی خود به مالك اشتر میفرمايد «برآوردن نياز مردم در همان روزی كه به تو عرضه میشود، از وظايف اختصاصی توست و كار هر روز را در همان روز انجام ده؛ زيرا هر روزی كاری مخصوص به خود دارد».
يكی از ارزشهای اخلاقی در نظام اسلامی اين است كه كارگزاران و مسئولان و كارمندان آن، با خوش رويی و گشادهرويی با مردم برخورد كند و آن چنان رفتار كنند كه به جای نفرت و انزجار، جذاب و گيرا به نظر آيند.
طبيعی است كه مسئولان و كاركنان يك سازمان و اداره، در هر شرايطی قادر به حل مشكلات مراجعه كنندگان نيستد، ولی میتوانند با گشادهرويی و چهره بشاش با آنان روبه رو شوند تا به اين وسيله، اندكی از دردهای آنان بكاهند و خاطره خوشی از خودبه يادگار بگذارند. حضرت علی(ع) در اين باره میفرمايد «با مردم، فروتن، نرم خو، مهربان، گشاده رو و خندان باش».
در مكتب اسلام، انسان شرافت و كرامتی داردكه از طرف خداوند به او داده شده است. بر همگان، به ويژه مسؤولان و كارمندان لازم است حافظ حرمت و منزلت انسانی باشند. آن چه مورد نظر اسلام است، حفظ احترام و عزت مردم توسط رهبران، زمامداران و كاركنان است، به نحوی كه از هرگونه تحقير و اهانت به مردم بپرهيزند و با مراجعان، از هر طبقه و صنفی باشند؛ كوچك يا بزرگ، باسواد يا بیسواد، شهری يا روستايی و … محترمانه رفتار كنند.
عدل و دادگری، از اساسیترين ويژگیهای كارگزاران و كاركنان دولت اسلامی است. كاركنان ادارات تا آن جا كه میتوانند، بايد در هر زمينهای و هر زمانی با عدل و انصاف با مردم برخورد كنند و از اين كه عدهای را بر ديگری يا فردی را بر فرد دومی برتر بدانند و ترجيح دهند، به شدت بپرهيزند و همه مردم را با يك چشم بنگرند.
آنان بايد در اجرای قانون، استفاده از امكانات و مواهب عمومی جامعه، برخورداری از حقوق اجتماعی و تقسيم بيت المال در مورد طبقات مختلف جامعه، با عدل و انصاف رفتار كنند و از هرگونه اعمال تبعيضی و نابرابری به دور باشند. حضرت علی(ع) به يكی از كارگزاران خود میفرمايد «در نگاه، اشاره چشم، سلام كردن و اشاره كردن، با همگان يكسان باش تا زورمداران در ستم توطمع نكنند و ناتوانان از عدالت تو مأيوس نباشند».
كارگزاران و كاركنان نظام اسلامی در ادارات و ساير بخشها، همواره كاری را كه انجام میدهند، نوعی وظيفه و مسئوليت میدانند و به كاری كه برای مردم انجام می دهند، منتیبر آنان نمیگذارند و مورد توهين و اهانتشان قرار نمیدهند.
حضرت علی(ع) در توصيههای خود به مالك اشتر میفرمايد «مبادا با خدمتهايی كه انجام دادی، بر مردم منتگذاری يا آن چه را انجام دادهای، بزرگ بشماری. منت نهادن، پاداش نيكوكاری را از بين میبرد و كاری را بزرگ شمردن، نور حق را خاموش میسازد».
سزاوار است كارگزاران و كارمندان نظام اسلامی، هر كدام در محدوده سازمان و اداره خود و در چارچوب مقررات و قوانين مربوط، از مسئول بالا دست خود اطاعت كند و اين پيروی، اگر آگاهانه و در يك محيط صميمی صورت پذيرد، موفقيت و پيشرفت آن مجموعه را در پی خواهد داشت.
ولی اگر در نظام حكومتی و در سلسله مراتب مسئوليتها، اطاعت و پيروی از مسئول بالاتر نباشد و زيردستان از گردن نهادن به دستورات مقام بالاتر امتناع ورزند، آن نظام و حكومت به هم میريزد و رشته امور از هم می پاشد. حضرت علی(ع) میفرمايد «از مافوق و بالادست خود پيروی و اطاعت كن، تا زيردستانت از تو اطاعت كنند».
از عواملی كه نقش به سزايی در پيشرفت امور يك مجموعه تشكيلاتی دارد، برادری، صميميت و همدلی بين مديران و كاركنان آن است. كارمندان نظام اسلامی میتوانند در محيط كار با ساير همكاران رابطه صميمی و دوستانه داشته باشند و با رعايت حقوق برادری و روحيه تعاون و همكاری، يكرنگی و يك دلی را در محيط اداری حاكم سازند؛ زيرا وحدت و همدلی كاركنان، انرژیهای مادی و معنوی حوزه مديريت را در راه دستيابی به اهداف متمركز میسازد.
ايجاد محيط مشاوره، از اصول مديريت اسلامی است كه به كارگزاران هم رده اختصاص ندارد، بلكه عموم مديران و كارگزاران، اعم از بالادست، هم سطح و زيردست را در بر میگيرد؛ يعنی هم مسئول بالاتر با زيردستان خود به مشاوره برخيزد و برای نظرات و افكار آنان ارزش قائل شود و هم خود نيروها با يكديگر تبادل نظر و مشورت داشته باشند.
خداوند متعال به نبی اكرم(ص) دستور می دهد كه در امور جامعه با مؤمنان مشورت كند: «و در كارها با آنان مشورت كن، اما هنگامی كه تصميم گرفتی (قاطع باش و) بر خدا توكل كن؛ زيرا خداوند متوكلان را دوست دارد».
همه قشرهای مردم، در پيروزی انقلاب اسلامی نقش فعالی داشتند، ولی در اين ميان، فعاليتهای انقلابی برخی از قشرها، از اهميت خاصی برخوردار بود، به طوری كه رژيم پهلوی را فلج ساخت. كارمندان دولت، از شمار گروه هايی بودند كه با اعتصاب های گسترده در حمايت از حضرت امام(ره)، ضربه مهلكی به نظام شاهنشاهی زدند و مقدمات پيروزی انقلاب را فراهم ساختند.
حضرت امام(ره) در پيامهای قبل از انقلاب خود، ضمن تشكر از اعتصاب كارمندان فرمودند «نهضت، با شيوههای گوناگون، مخصوصاً اعتصابات در همه ادارات و دستگاههای دولتی بايد ادامه داشته باشد. من از جميع كارمندان محترم دولت و ساير مؤسسات كه با اعتصاب خود، پشتيبانی از برادران و خواهران خود كردهاند، تشكر میكنم. اين يك وظيفه اسلامی و لازم الاجراست».
حضرت امام(ره) همچنين در پيامهايی، ديگر اقشار مردم را به پشتيبانی از اعتصاب كارمندان، به خصوص كارگران و كارمندان شركت نفت فراخواندند.
امام خمينی(ره) به قشر كارمند اهميت فراوانی میداد و به مناسبتهای مختلف، از اين قشر زحمتكش قدردانی كرده؛ همواره در پی برطرف كردن مشكلات آنان بود. ايشان در بخشی از سخنانش میفرمود «البته من از مشكلات دولت، مشكلات كارمندان دولت، از مشكلات همه قشرهايی كه در بين دولت كار میكند، آگاهم و میدانم در عين حالی كه محرومترين قشرها هستد، با اخلاصترين قشرها هم هستند».
مقام معظم رهبری، درباره ارزش كار كارمندان و خدمتگزاران كشور، خطاب به آنان فرمودند «هر كاری كه شما برای مردم انجام میدهيد. در هر پست و سمتی كه باشيد، يك حسنه است و علاوهبر اين كه به نفع مردم است، چنان چه كار ماندگار و اصيل و ريشهدار هم باشد، يك صدقه جاريه است و در دستگاه عظيم الهی، اين كارهای شما خواهد ماند و آثار نيك خود را خواهد بخشيد و ثمرات آن را خواهيد ديد، هم در دنيا و هم در عالم آخرت؛ همان روزی كه هر انسان محتاج حسنه و صدقهای است كه از پيش فرستاده است». ايشان در جای ديگر میفرمايد «هيچ صدقهای بالاتر از اين نيست كه انسان اين مردم را خوشحال كند».
از آن جا كه بعضی از كارهای اداری، دشواریهايی دارد و در مدت زمان كمی قابل حل نيست، ممكن است ناراحتی ارباب رجوع را به همراه داشته باشد. بسيار پسنديده است كارمندان محترم، در چنين زمانهايی با مهربانی و گشادهرويی جواب مراجعهكنندگان را بدهند.
مقام معظم رهبری در بيانات خويش خطاب به كارمندان محترم فرمودند «ممكن است يك نفر به شما مراجعه كند، اما شما نتوانيد گرهی از كار او باز كنيد. اگر نمیتوانيد گره او را باز كنيد، اقلاً با گره افزونی خودتان، گرهی بر كار او اضافه نكند. اگر نمیتوانيد كاری برايش انجام دهيد، لااقل گشادهرو باشيد و با خنده و تبسم و ملاطفت با او برخورد كنيد. اگر مشكلش حل نمیشود لااقل دليل آن را برايش تبيين كنيد.» همانطور كه صائب تبريزی ميسرايد، چو وا نمیكنی گرهی خود گره مشو/ ابرو گشاده باش، چو دستت گشاده نيست.
*به نگارش فاطمه محمدی
شايسته است كاركنان نظام اسلامی، به زيور تقوا آراسته باشند. به تعبير اميرمؤمنان علی(ع)، «تقوا چونان مركبهای فرمانبرداری است كه سواران خود را عنان بر دست، وارد بهشت جاويدان میكند. آن چه بر اساس تقوا پايهگذاری شود، نابود نشود و كشت زاری كه با تقوا آبياری شود، تشنگی ندارد». كارمندان نيز با داشتن تقوا می توانند خود را از ارتكاب هرگونه نافرمانی، سستی و تنبلی، اسرافكاری، حيف و ميل بيتالمال، و از بين بردن حق ديگران مصون نگاه دارند.
كاركنان و مديران، در ميدان كار و تلاش و ميدانهای ديگر زندگی دنيا با انواع گرفتاریها و تنگناها رو به رو هستند. كاركنان موفق كسانی هستند كه راه خروج از تنگناها را بشناسند و در برابر سختیها مقاومت داشته باشند. يكی از ميوههای شيرين تقوا، رها شدن از سختیها و آسان شدن كارهاست.
قرآن میفرمايد «كسی كه تقوای الهی پيشه كند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم میكند». حضرت علی(ع) نيز در اينباره میفرمايد «كسی كه تقوا را انتخاب كند، سختیها از او دور میشوند. تلخیهايش، شيرين و فشار مشكلات و ناراحتیهای زندگی او برطرف خواهد شد. مشكلات پياپی و خسته كننده برايش آسان شده و مجد و بزرگیِ از دست رفته، چونان قطرات باران بر او فرو میبارند. رحمت بازداشته حق باز میشود و نعمتهای الهی پس از فرونشستن، به جوشش میآيد و بركاتِ تقليل يافته فزونی میگيرد».
كسانی كه از لحاظ علمی شايستگی اداره امور را ندارند، نبايد مسئوليتی را بپذيرند. اگر كسی مهارت لازم را نداشته باشد و با اين حال مسئوليت قبول كند، موجب تباهی و ضايع شدن كارها میشود. از اين رو، در واگذاری كارها، افزون بر تعهد، دانش و تخصص نيز شرط است. پيامبر گرامی اسلام فرمودند «كسی كه بر مسلمانان پيشی گيرد، در حالی كه در ميان آنان كسی شايستهتر از او وجود دارد، به خدا، پيامبر و مسلمانان خيانت كرده است».
به اين دليل كه كارمندان، هر روز با تعداد بسياری ارباب رجوع، با افكار و انديشههای متفاوت و سليقههای گوناگون برخورد میكنند، به سعه صدر و حوصله فراوانی نياز دارند. مقاومت در برابر تهديدها و تطميعها، تحمل همكارانی با روحيات و رفتارهای متفاوت و نيز ساير فشارهای روحی، نيازمند داشتن حوصله فراوانی است. بنابراين، بدون داشتن شرح صدر و تحمل ديگران، نه میتوان در كاری دوام آورد و نه پيشرفت داشت و ديگران را تحمل كرد.
از ويژگیهای بارز كاركنان مديران دولت اسلامی، مردم دوستی آنان است. تا زمانی كه كسی مردم را از خود نداند و دوستی آنان در دلش راه ندهد، اگر به پست و مقامی نيز برسد، شوق خدمت به مردم را نداشته و بلكه به شدت از آنان گريزان است و زير بار انجام بهتر مسئوليت نمیرود. حضرت علی(ع) در فرمانش به مالك اشتر مینويسد «مهربانی با مردم را پوشش دل خويش قرار ده، با همه دوست و مهربان باش. مبادا هرگز چونان حيوان شكاری باشی كه خوردن آنان را غنيمت دانی، زيرا مردم دو دستهاند، دستهای برادر دينی تو و دسته ديگر همانند تو در آفرينش هستند».
زمانی كه انسان به مسند رياست و مقامی تكيه زد، نبايد غرور و عجب وجودش را فراگيرد و وظايفی را كه در قبال مردم دارد، فراموش كند؛ بلكه سزاوار است چنين كسی خود را در برابر مردم خاضع احساس كند و رفتار و كرداش را با فروتنی زينت بخشد. تواضع، نعمت بزرگی است كه به انسان، ارجمندی و والامقامی را هديه كرده و از كبر و غرور دور میسازد.
خداوند متعال به پيامبرش دستور میدهد كه رفتارش را با فروتنی بيارايد «بال و پر خود را برای مؤمنانی كه از تو پيروی میكنند، بگستر». حضرت علی(ع) نيز به يكی از كارگزاران خود نوشت «پر و بال خودت را در برابر مردم بگستران و با آنان گشاده رويی كن و فروتن باش».
مهربانی و نرم خويی با مردم و تحمل رفتارهای بد، از ويژگیهای ممتاز يك كارمند نمونه است. رواست مسئولان و كارمندان دولت بكوشند وجود خود را به چنين صفاتی زينت بخشند. رسول خدا(ص) فرمود «سازگاری و مدارا با مردم، نصف ايمان، و نرمی و مهربانی با آنان، نصف زندگی است». حضرت علی(ع) نيز خطاب به مالك اشتر فرمود «درشتی و سخنان ناهموار مردم را بر خود هموار كن و تنگ خويی و خودبزرگ بينی را از خود دور ساز، تا خدا درهای رحمت خودرا به روی تو بگشايد و پاداش اطاعت ببخشايدت. آن چه به مردم میبخشی، به تو گوارار باشد. اگر چيزی را از كسی باز میداری آن را با مهربانی و پوزش خواهی همراه كن».
ويژگی مهم ديگری كه برای كاركنان و كارگزاران جامعه لازم است، داشتن خلق نيك و خوش رفتاری با مردم است. گشادهرويی و برخورد نيكو، باعث جذب مردم شده و آنان را به حكومت و كارگزاران آن اميدوار میكند.
در نتيجه، چنين نظامی از حمايت و پشتوانه قوی مردمی برخوردار خواهد شد. از سويی نيز سخنان و گفتار نيكو و خوش رفتاری، تأثيری مثبت در روح و جان افراد دارد. پيامبر اكرم(ص) در ارزش و فضيلت اخلاق نيكو فرمود «محبوبترين شما و نزديكترين تان به من در روز قيامت، خوش خلقترين و متواضع رين شماست». حضرت علی(ع) نيز در نامه خود به «حُذَيفة بن يمان» دستور میدهد «و امر میكنم تا آن جا كه میتوانی، روش نيكو داشته باشی. به درستی كه خداوند به نيكوكاران اجر و پاداش میدهد».
جامعه اسلامی، همانند يك جسم است و هرگاه عضوی از آن آسيب ببيند، ديگر اندام را آرامش و راحتی نخواهد بود. درك اين واقعيت از سوی كاركنان و كارمندان كه پيكر جامعه اسلامی واحد و يگانه است، آنان را در خدمت هرچه بيشتر به مردم مشتاقتر میكند. از سويی نيز خدمت به مردم و تلاش در راه رفع نيازمندیهای آنان، از اموری است كه در آموزههای اسلامی اهميت فراوانی به آن داده شده است.
بهتر است كارگزاران و كارمندان دولت اسلامی، همواره در برآوردن خواستههای مردم و حل مشكلات آنان، سعی و كوشش كنند. مسئولان و كاركنان بايد به اين حقيقت آگاه باشند كه زمانی كار آنان با ارزش خواهد بود كه ابزاری برای خدمت به مردم باشد. رسول خدا(ص) فرمودهاند «هركس در راه برآوردن نياز مسلمانی برای خاطر خدا تلاش و كوشش كند، خداوند برای او هزار نيكی مینويسد».
سرعت عمل و برطرف ساختن مشكلات مردم در اسرع وقت، يكی از موارد تحقق خدمت به مردم است. شايسته است در نظام اسلامی، جريان امور به صورتی باشد كه از هرگونه اتلاف وقت مردم و ايجاد سرگردانی و سردرگمی به دور باشد و كارهای مردم در اولين زمان ممكن انجام گيرد.
تحقق بخشيدن به اين توصيه، هم نقش فراوانی در موفقيت و پيشرفت كارهای كاركنان و مديران دارد و از انباشته شدن كارها جلوگيری میكند و هم مانع از دلسرد شدن و نارضايتی و نااميدی مردم میشود.
حضرت علی(ع) در فرمان تاريخی خود به مالك اشتر میفرمايد «برآوردن نياز مردم در همان روزی كه به تو عرضه میشود، از وظايف اختصاصی توست و كار هر روز را در همان روز انجام ده؛ زيرا هر روزی كاری مخصوص به خود دارد».
يكی از ارزشهای اخلاقی در نظام اسلامی اين است كه كارگزاران و مسئولان و كارمندان آن، با خوش رويی و گشادهرويی با مردم برخورد كند و آن چنان رفتار كنند كه به جای نفرت و انزجار، جذاب و گيرا به نظر آيند.
طبيعی است كه مسئولان و كاركنان يك سازمان و اداره، در هر شرايطی قادر به حل مشكلات مراجعه كنندگان نيستد، ولی میتوانند با گشادهرويی و چهره بشاش با آنان روبه رو شوند تا به اين وسيله، اندكی از دردهای آنان بكاهند و خاطره خوشی از خودبه يادگار بگذارند. حضرت علی(ع) در اين باره میفرمايد «با مردم، فروتن، نرم خو، مهربان، گشاده رو و خندان باش».
در مكتب اسلام، انسان شرافت و كرامتی داردكه از طرف خداوند به او داده شده است. بر همگان، به ويژه مسؤولان و كارمندان لازم است حافظ حرمت و منزلت انسانی باشند. آن چه مورد نظر اسلام است، حفظ احترام و عزت مردم توسط رهبران، زمامداران و كاركنان است، به نحوی كه از هرگونه تحقير و اهانت به مردم بپرهيزند و با مراجعان، از هر طبقه و صنفی باشند؛ كوچك يا بزرگ، باسواد يا بیسواد، شهری يا روستايی و … محترمانه رفتار كنند.
عدل و دادگری، از اساسیترين ويژگیهای كارگزاران و كاركنان دولت اسلامی است. كاركنان ادارات تا آن جا كه میتوانند، بايد در هر زمينهای و هر زمانی با عدل و انصاف با مردم برخورد كنند و از اين كه عدهای را بر ديگری يا فردی را بر فرد دومی برتر بدانند و ترجيح دهند، به شدت بپرهيزند و همه مردم را با يك چشم بنگرند.
آنان بايد در اجرای قانون، استفاده از امكانات و مواهب عمومی جامعه، برخورداری از حقوق اجتماعی و تقسيم بيت المال در مورد طبقات مختلف جامعه، با عدل و انصاف رفتار كنند و از هرگونه اعمال تبعيضی و نابرابری به دور باشند. حضرت علی(ع) به يكی از كارگزاران خود میفرمايد «در نگاه، اشاره چشم، سلام كردن و اشاره كردن، با همگان يكسان باش تا زورمداران در ستم توطمع نكنند و ناتوانان از عدالت تو مأيوس نباشند».
كارگزاران و كاركنان نظام اسلامی در ادارات و ساير بخشها، همواره كاری را كه انجام میدهند، نوعی وظيفه و مسئوليت میدانند و به كاری كه برای مردم انجام می دهند، منتیبر آنان نمیگذارند و مورد توهين و اهانتشان قرار نمیدهند.
حضرت علی(ع) در توصيههای خود به مالك اشتر میفرمايد «مبادا با خدمتهايی كه انجام دادی، بر مردم منتگذاری يا آن چه را انجام دادهای، بزرگ بشماری. منت نهادن، پاداش نيكوكاری را از بين میبرد و كاری را بزرگ شمردن، نور حق را خاموش میسازد».
سزاوار است كارگزاران و كارمندان نظام اسلامی، هر كدام در محدوده سازمان و اداره خود و در چارچوب مقررات و قوانين مربوط، از مسئول بالا دست خود اطاعت كند و اين پيروی، اگر آگاهانه و در يك محيط صميمی صورت پذيرد، موفقيت و پيشرفت آن مجموعه را در پی خواهد داشت.
ولی اگر در نظام حكومتی و در سلسله مراتب مسئوليتها، اطاعت و پيروی از مسئول بالاتر نباشد و زيردستان از گردن نهادن به دستورات مقام بالاتر امتناع ورزند، آن نظام و حكومت به هم میريزد و رشته امور از هم می پاشد. حضرت علی(ع) میفرمايد «از مافوق و بالادست خود پيروی و اطاعت كن، تا زيردستانت از تو اطاعت كنند».
از عواملی كه نقش به سزايی در پيشرفت امور يك مجموعه تشكيلاتی دارد، برادری، صميميت و همدلی بين مديران و كاركنان آن است. كارمندان نظام اسلامی میتوانند در محيط كار با ساير همكاران رابطه صميمی و دوستانه داشته باشند و با رعايت حقوق برادری و روحيه تعاون و همكاری، يكرنگی و يك دلی را در محيط اداری حاكم سازند؛ زيرا وحدت و همدلی كاركنان، انرژیهای مادی و معنوی حوزه مديريت را در راه دستيابی به اهداف متمركز میسازد.
ايجاد محيط مشاوره، از اصول مديريت اسلامی است كه به كارگزاران هم رده اختصاص ندارد، بلكه عموم مديران و كارگزاران، اعم از بالادست، هم سطح و زيردست را در بر میگيرد؛ يعنی هم مسئول بالاتر با زيردستان خود به مشاوره برخيزد و برای نظرات و افكار آنان ارزش قائل شود و هم خود نيروها با يكديگر تبادل نظر و مشورت داشته باشند.
خداوند متعال به نبی اكرم(ص) دستور می دهد كه در امور جامعه با مؤمنان مشورت كند: «و در كارها با آنان مشورت كن، اما هنگامی كه تصميم گرفتی (قاطع باش و) بر خدا توكل كن؛ زيرا خداوند متوكلان را دوست دارد».
همه قشرهای مردم، در پيروزی انقلاب اسلامی نقش فعالی داشتند، ولی در اين ميان، فعاليتهای انقلابی برخی از قشرها، از اهميت خاصی برخوردار بود، به طوری كه رژيم پهلوی را فلج ساخت. كارمندان دولت، از شمار گروه هايی بودند كه با اعتصاب های گسترده در حمايت از حضرت امام(ره)، ضربه مهلكی به نظام شاهنشاهی زدند و مقدمات پيروزی انقلاب را فراهم ساختند.
حضرت امام(ره) در پيامهای قبل از انقلاب خود، ضمن تشكر از اعتصاب كارمندان فرمودند «نهضت، با شيوههای گوناگون، مخصوصاً اعتصابات در همه ادارات و دستگاههای دولتی بايد ادامه داشته باشد. من از جميع كارمندان محترم دولت و ساير مؤسسات كه با اعتصاب خود، پشتيبانی از برادران و خواهران خود كردهاند، تشكر میكنم. اين يك وظيفه اسلامی و لازم الاجراست».
حضرت امام(ره) همچنين در پيامهايی، ديگر اقشار مردم را به پشتيبانی از اعتصاب كارمندان، به خصوص كارگران و كارمندان شركت نفت فراخواندند.
امام خمينی(ره) به قشر كارمند اهميت فراوانی میداد و به مناسبتهای مختلف، از اين قشر زحمتكش قدردانی كرده؛ همواره در پی برطرف كردن مشكلات آنان بود. ايشان در بخشی از سخنانش میفرمود «البته من از مشكلات دولت، مشكلات كارمندان دولت، از مشكلات همه قشرهايی كه در بين دولت كار میكند، آگاهم و میدانم در عين حالی كه محرومترين قشرها هستد، با اخلاصترين قشرها هم هستند».
مقام معظم رهبری، درباره ارزش كار كارمندان و خدمتگزاران كشور، خطاب به آنان فرمودند «هر كاری كه شما برای مردم انجام میدهيد. در هر پست و سمتی كه باشيد، يك حسنه است و علاوهبر اين كه به نفع مردم است، چنان چه كار ماندگار و اصيل و ريشهدار هم باشد، يك صدقه جاريه است و در دستگاه عظيم الهی، اين كارهای شما خواهد ماند و آثار نيك خود را خواهد بخشيد و ثمرات آن را خواهيد ديد، هم در دنيا و هم در عالم آخرت؛ همان روزی كه هر انسان محتاج حسنه و صدقهای است كه از پيش فرستاده است». ايشان در جای ديگر میفرمايد «هيچ صدقهای بالاتر از اين نيست كه انسان اين مردم را خوشحال كند».
از آن جا كه بعضی از كارهای اداری، دشواریهايی دارد و در مدت زمان كمی قابل حل نيست، ممكن است ناراحتی ارباب رجوع را به همراه داشته باشد. بسيار پسنديده است كارمندان محترم، در چنين زمانهايی با مهربانی و گشادهرويی جواب مراجعهكنندگان را بدهند.
مقام معظم رهبری در بيانات خويش خطاب به كارمندان محترم فرمودند «ممكن است يك نفر به شما مراجعه كند، اما شما نتوانيد گرهی از كار او باز كنيد. اگر نمیتوانيد گره او را باز كنيد، اقلاً با گره افزونی خودتان، گرهی بر كار او اضافه نكند. اگر نمیتوانيد كاری برايش انجام دهيد، لااقل گشادهرو باشيد و با خنده و تبسم و ملاطفت با او برخورد كنيد. اگر مشكلش حل نمیشود لااقل دليل آن را برايش تبيين كنيد.» همانطور كه صائب تبريزی ميسرايد، چو وا نمیكنی گرهی خود گره مشو/ ابرو گشاده باش، چو دستت گشاده نيست.
*به نگارش فاطمه محمدی
