آیه «الَّذِينَ یَستَمِعُونَ القَول َفیَتَّبِعُونَ اَحسَنَهَ»؛ منبع تشکیل نظریه رسانهای اسلام
گروه انديشه: رئيس مركز تحقيقات اسلامی مجلس شورای اسلامی تأكيد كرد: آيات 17 و 18 زمر؛ «...فَبَشِّرْ عِبَادِ ﴿۱۷﴾ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ...﴿۱۸﴾»، محور بسيار مناسبی برای استخراج نظريه رسانهای اسلام است.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) شعبه قم، حجتالاسلام والمسلمين احمد مبلغی، رئيس مركز تحقيقات اسلامی مجلس شورای اسلامی 20 مهرماه در نشست تخصصی فقه رسانه در قم با اشاره به آيات 17 و 18 زمر؛ «...فَبَشِّرْ عِبَادِ ﴿۱۷﴾ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ...﴿۱۸﴾؛ ... پس بشارت ده به آن بندگان من كه (۱۷) به سخن گوش فرامىدهند و بهترين آن را پيروى مىكنند ... ﴿۱۸﴾»، گفت: تفسير اين آيه را بايد بهصورت آزاد و با دقت فراوان انجام دهيم تا فرصت كافی برای اظهارنظر و اتخاذ موضع از خاستگاه دين نسبت به يكی از حساسترين مقولههای جهان بشری يعنی رسانه فراهم آيد.
وی افزود: فقدان وسعت ديد در منابع دينی از جمله اين آيه و نبود دقت نسبت به اين منابع و آيه مزبور به بازتكرار مطالب تكراری و كمتر درگير با وضعيتهای پيچيده رسانه و بيشتر مرتبط به اخلاق عمومی و حاشيهای منجر میشود.
رئيس مركز تحقيقات اسلامی مجلس يادآوری كرد: بايد عمق رسانه را موضوع بحث قرار دهيم؛ لذا برای نظريهپردازی نسبت به رسانه راه سختی در پيش است.
وی به يكی از تفاسير محتمل نسبت به آيات 17 و 18 زمر اشاره كرد و گفت: اين آيه هنگامی كه سخن از سه مقوله ارائه قول، استماع قول و سپس اتباع قول احسن را مطرح میكند، نگاه به جامعه دارد.
رئيس دانشگاه مذاهب اسلامی ادامه داد: به اين معنا كه الگو و شيوهای كه به ارتقای جامعه بهعنوان محل حضور و اجتماع انسانها بيانجامد شيوهای است كه بر تحقق اين سه مقوله تمركز داشته باشد.
وی در توضيح مدعای خود با اشاره به اينكه قالب بيانی اين آيه بهگونهای است كه آن را در رده آيات ناظر به جامعه انسانی قرار میدهد، تصريح كرد: به ذهن چنين تداعی میشود كه آيه، گويای يك مقوله كششپذير و تطبيقپذير نسبت به هر جامعهای است؛ منتهی در هر جامعهای نوع تطبيق آن تفاوت میيابد.
وی بيان كرد: وقتی قول و استماع قول بايد صورت گيرد در جامعه اسلامی بهصورت طبيعی اين دو در زمینهای از پيشرفت و تكامل فكری و اعتقادی ناشی از دين صورت میگيرند و به تعبير ديگر فرصت بهرهمند شدن از استانداردهای انديشه فكر اسلامی و فرصت رجوع به منابع اسلامی را با خود همراه دارند.
رئيس مركز تحقيقات اسلامی مجلس ادامه داد: بر همين اساس، اين قول جهت تقوازدايی شكل نمیگيرد؛ بلكه بهرهگيری از وحی بر آن سايه میگسترد؛ ولی اين دو وقتی در جامعه انسانی كه هنوز اسلام را نپذيرفتهاند، صورت میگيرند به فراخور وضعيت آنها تحقق میيابد به شرط آن كه از مدار فطرت كه معيار حسنشناسی و احسنشناسی است خارج نگردند. آنجا هم قول و استماع قول است.
مبلغی گفت: اگر كسی مسلمان نبود و در يك جامعه انسانی زيست میكرد آيا قول و استماع قول ندارد؟! طبعاً او هم بايد بگويد و بايد گوش دهد، چرا ما همه فرصتها را بهصورت حد اكثری میبينيم و فكر میكنيم فقط بايد يك وضعيت باشد.
رئيس مركز تحقيقات اسلامی مجلس برای اثبات مدعای خود به چند نكته مبنايی اشاره و عنوان كرد: اگر اين نكتهها را كنار هم بگذاريم و بعد به اين آيه برگرديم هضم اين تفسير راحتتر خواهد بود.
وی گفت: يكی از اين نكات اين است كه آيات متوجه به جامعه در قرآن به چند دسته تقسيم میشوند، كه عبارتند از ِآيات ناظر به جامعه انسانی، آيات ناظر به جامعه دينی به معنای اعم (يعنی همه اديان سماوی) و آيات ناظر به جامعه اسلامی.
وی آيه 251 سوره بقره «لَوْلاَ دَفْعُ اللّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَّفَسَدَتِ الأَرْضُ؛ و اگر خداوند برخى از مردم را به وسيله برخى ديگر دفع نمىكرد قطعا زمين تباه مىگرديد» را يكی از آيات ناظر به جامعه انسانی دانست و اظهار كرد: همانطور كه علامه در الميزان گفته است اين آيه در مقام اشاره به حقيقتی است كه جامعه انسانی بر آن قوام يافته و آن تنازع در بقاء و انتخاب وضع طبيعی است كه از اين رهگذر آبادانی زمين و مصونيت از فساد صورت میگيرد.
مبلغی آيه 40 سوره حج «وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَّهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا؛ و اگر خدا بعضى از مردم را با بعض ديگر دفع نمىكرد صومعهها و كليساها و كنيسهها و مساجدى كه نام خدا در آنها بسيار برده مىشود سخت ويران مىشد» را آيهای ناظر به جامعه اديانی معرفی كرد و گفت: عبادتگاههای سه دين سماوی در اين آيه كنار هم قرار گرفتهاند و مطلوبيت حفظ آنها از آيه به وضوح بهدست میآيد البته اين به معنای آن نيست كه اگر كسی بداند كه اديان قبل از اسلام نسخ شده است در عين حال باز هم به اسلام گرايش نيابد از او قبول میشود به هر حال آيه ناظر به جامعه اديانی دارد.
مبلغی تصريح كرد: وقتی قرآن برای جذب كفار میگويد: افلا تعقلون، معلوم میشود در غير مسلمان عقلی وجود دارد، و اين عقل است كه به دين گرايش میيابد و عقل سرمايه كمی نيست قرآن بهخوبی صراحت دارد كه نزد انسان هر چند غيرمسلمان عقل وجود دارد و گرنه دعوت آنها به تعقل بیمعنا بود؛ بنابراين بپذيريم اين عقل است كه قول ارائه میكند و عقل است كه میشنود، و اين عقل است كه احسن را انتخاب میكند.
استاد حوزه علمیه با اشاره به مبنای سوم اظهار کرد: حسن حتی در مرتبه پايين، از نظر اسلام مطلوبيت دارد، اسلام برای خير و حسن، هر اندازه هم كم باشد، ارزش قائل است و چنان نيست كه خير كه بايد به يك حد كمال برسد تا مقبول شود؛ طبق آنچه گذشت اين آيه با توجه به اينكه انسان دارای عقل است و گفتن و شنيدن و پيروی كردن هر سه بر اساس عقل انجام میگيرد و هميشه حسن در هر شرائط و هر جامعه شناخت آن خوب و كمالبخش است.
رئيس مركز تحقيقات اسلامی مجلس یادآوری كرد: اسلام با اين آيه قاعدهای كلی را ارائه كرده است كه در هر جامعه تا مادام كه افراد آن جامعه از مدار وضعيت فطری ـ انسانی خود كه قدرت شناخت حسن و احسن را دارند خارج نشده باشند، بايد روندی فراهم آيد كه بر پايه امكان بلكه تضمين تحقق سه مقوله ارائه قول، استماع قول و اتباع قول شكل گيرد؛ بنابراين اين نگاه بايد مبنای تشكيل رسانه قرار گيرد.
وی گفت: اين آيه با جامعه انسانی ـ فطری حرف میزند كه جامعه اسلامی مصداق اكمل آن است. از اين رو آنچه سرمايهگذاری بر دروغ، تزوير و فريب است از موضوع آيه خارج است؛ زيرا آن مصداق قول حسن نيست و بداخلاقی است.
وی افزود: فقدان وسعت ديد در منابع دينی از جمله اين آيه و نبود دقت نسبت به اين منابع و آيه مزبور به بازتكرار مطالب تكراری و كمتر درگير با وضعيتهای پيچيده رسانه و بيشتر مرتبط به اخلاق عمومی و حاشيهای منجر میشود.
رئيس مركز تحقيقات اسلامی مجلس يادآوری كرد: بايد عمق رسانه را موضوع بحث قرار دهيم؛ لذا برای نظريهپردازی نسبت به رسانه راه سختی در پيش است.
وی به يكی از تفاسير محتمل نسبت به آيات 17 و 18 زمر اشاره كرد و گفت: اين آيه هنگامی كه سخن از سه مقوله ارائه قول، استماع قول و سپس اتباع قول احسن را مطرح میكند، نگاه به جامعه دارد.
رئيس دانشگاه مذاهب اسلامی ادامه داد: به اين معنا كه الگو و شيوهای كه به ارتقای جامعه بهعنوان محل حضور و اجتماع انسانها بيانجامد شيوهای است كه بر تحقق اين سه مقوله تمركز داشته باشد.
وی در توضيح مدعای خود با اشاره به اينكه قالب بيانی اين آيه بهگونهای است كه آن را در رده آيات ناظر به جامعه انسانی قرار میدهد، تصريح كرد: به ذهن چنين تداعی میشود كه آيه، گويای يك مقوله كششپذير و تطبيقپذير نسبت به هر جامعهای است؛ منتهی در هر جامعهای نوع تطبيق آن تفاوت میيابد.
وی بيان كرد: وقتی قول و استماع قول بايد صورت گيرد در جامعه اسلامی بهصورت طبيعی اين دو در زمینهای از پيشرفت و تكامل فكری و اعتقادی ناشی از دين صورت میگيرند و به تعبير ديگر فرصت بهرهمند شدن از استانداردهای انديشه فكر اسلامی و فرصت رجوع به منابع اسلامی را با خود همراه دارند.
رئيس مركز تحقيقات اسلامی مجلس ادامه داد: بر همين اساس، اين قول جهت تقوازدايی شكل نمیگيرد؛ بلكه بهرهگيری از وحی بر آن سايه میگسترد؛ ولی اين دو وقتی در جامعه انسانی كه هنوز اسلام را نپذيرفتهاند، صورت میگيرند به فراخور وضعيت آنها تحقق میيابد به شرط آن كه از مدار فطرت كه معيار حسنشناسی و احسنشناسی است خارج نگردند. آنجا هم قول و استماع قول است.
مبلغی گفت: اگر كسی مسلمان نبود و در يك جامعه انسانی زيست میكرد آيا قول و استماع قول ندارد؟! طبعاً او هم بايد بگويد و بايد گوش دهد، چرا ما همه فرصتها را بهصورت حد اكثری میبينيم و فكر میكنيم فقط بايد يك وضعيت باشد.
رئيس مركز تحقيقات اسلامی مجلس برای اثبات مدعای خود به چند نكته مبنايی اشاره و عنوان كرد: اگر اين نكتهها را كنار هم بگذاريم و بعد به اين آيه برگرديم هضم اين تفسير راحتتر خواهد بود.
وی گفت: يكی از اين نكات اين است كه آيات متوجه به جامعه در قرآن به چند دسته تقسيم میشوند، كه عبارتند از ِآيات ناظر به جامعه انسانی، آيات ناظر به جامعه دينی به معنای اعم (يعنی همه اديان سماوی) و آيات ناظر به جامعه اسلامی.
وی آيه 251 سوره بقره «لَوْلاَ دَفْعُ اللّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَّفَسَدَتِ الأَرْضُ؛ و اگر خداوند برخى از مردم را به وسيله برخى ديگر دفع نمىكرد قطعا زمين تباه مىگرديد» را يكی از آيات ناظر به جامعه انسانی دانست و اظهار كرد: همانطور كه علامه در الميزان گفته است اين آيه در مقام اشاره به حقيقتی است كه جامعه انسانی بر آن قوام يافته و آن تنازع در بقاء و انتخاب وضع طبيعی است كه از اين رهگذر آبادانی زمين و مصونيت از فساد صورت میگيرد.
مبلغی آيه 40 سوره حج «وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَّهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا؛ و اگر خدا بعضى از مردم را با بعض ديگر دفع نمىكرد صومعهها و كليساها و كنيسهها و مساجدى كه نام خدا در آنها بسيار برده مىشود سخت ويران مىشد» را آيهای ناظر به جامعه اديانی معرفی كرد و گفت: عبادتگاههای سه دين سماوی در اين آيه كنار هم قرار گرفتهاند و مطلوبيت حفظ آنها از آيه به وضوح بهدست میآيد البته اين به معنای آن نيست كه اگر كسی بداند كه اديان قبل از اسلام نسخ شده است در عين حال باز هم به اسلام گرايش نيابد از او قبول میشود به هر حال آيه ناظر به جامعه اديانی دارد.
مبلغی تصريح كرد: وقتی قرآن برای جذب كفار میگويد: افلا تعقلون، معلوم میشود در غير مسلمان عقلی وجود دارد، و اين عقل است كه به دين گرايش میيابد و عقل سرمايه كمی نيست قرآن بهخوبی صراحت دارد كه نزد انسان هر چند غيرمسلمان عقل وجود دارد و گرنه دعوت آنها به تعقل بیمعنا بود؛ بنابراين بپذيريم اين عقل است كه قول ارائه میكند و عقل است كه میشنود، و اين عقل است كه احسن را انتخاب میكند.
استاد حوزه علمیه با اشاره به مبنای سوم اظهار کرد: حسن حتی در مرتبه پايين، از نظر اسلام مطلوبيت دارد، اسلام برای خير و حسن، هر اندازه هم كم باشد، ارزش قائل است و چنان نيست كه خير كه بايد به يك حد كمال برسد تا مقبول شود؛ طبق آنچه گذشت اين آيه با توجه به اينكه انسان دارای عقل است و گفتن و شنيدن و پيروی كردن هر سه بر اساس عقل انجام میگيرد و هميشه حسن در هر شرائط و هر جامعه شناخت آن خوب و كمالبخش است.
رئيس مركز تحقيقات اسلامی مجلس یادآوری كرد: اسلام با اين آيه قاعدهای كلی را ارائه كرده است كه در هر جامعه تا مادام كه افراد آن جامعه از مدار وضعيت فطری ـ انسانی خود كه قدرت شناخت حسن و احسن را دارند خارج نشده باشند، بايد روندی فراهم آيد كه بر پايه امكان بلكه تضمين تحقق سه مقوله ارائه قول، استماع قول و اتباع قول شكل گيرد؛ بنابراين اين نگاه بايد مبنای تشكيل رسانه قرار گيرد.
وی گفت: اين آيه با جامعه انسانی ـ فطری حرف میزند كه جامعه اسلامی مصداق اكمل آن است. از اين رو آنچه سرمايهگذاری بر دروغ، تزوير و فريب است از موضوع آيه خارج است؛ زيرا آن مصداق قول حسن نيست و بداخلاقی است.
