برخورد شعاری با «جهاد اقتصادی»؛ عامل بیرغبتی نخبگان در تحليل آن
گروه اقتصاد: متاسفانه بعضا با موضوع جهاد اقتصادی، برخورد شعاری و نگاه غيرمبنايی صورت میگيرد و به همين دليل است كه جهاد اقتصادی در دانشگاهها و كلاسهای اقتصاد گاه با بیرغبتی و حتی با عدم باور نخبگان ما روبرو میشود و آنها نمیتوانند ضرورت جهاد اقتصادی را تحليل كنند.
محمد عابدی، عضو هيئتعلمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی، در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا)، به بحث درباره جهاد اقتصادی پرداخت و گفت: منظور از جهاد مبارزه با دشمن است و به تناسب ميدانها، میتواند شامل جهاد نظامی، اقتصادی، سياسی، علمی، فرهنگی و... باشد. اين تنوع، در قرآن كريم هم قابل توجه است و مفسران هم به آن توجه كردهاند. اصل جهاد، چگونگی سوگيری و حركت و نوع جهاد، صبغه و رويكرد را معرفی میكند.
وی ادامه داد: لذا جهاد در قرآن، يك راهكار مديريتی برای رسيدن به اهداف ويژه و متعالی است و اين اهداف در جهاد فیسبيلالله قابل جمع هستند. جهاد راهی برای گشودن بندگی و دفع موانع است. مهم اين است كه هيچ نوعی از جهاد نبايد از هدف و محور الهی خارج شود. برای دستيابی به فهم درست از جهاد اقتصادی بايد تعريف دقيقی از اقتصاد به دست بياوريم و نشان دهيم كه تعريف مذكور بر چه مبنايی استوار است و برپايه آن مبنا، اهداف و انتظارات خود را سامان دهيم و روشن كنيم كه آيا از اقتصاد میتوان تامين اهدافی در قالب جهاد اقتصادی را انتظار داشت.
عابدی افزود: جهاد اقتصادی، بر مبانی اسلامی استوار است و اهداف اسلامی را دنبال میكند و حداقل چهار مبنا دارد كه همگی برخلاف مبناهای اقتصاد سرمايهداری هستند. تفاوت در مبنا موجب تفاوت در اهداف اقتصادی خواهد شد و چون رسيدن كامل به اهداف، معنای سعادت كامل در هر نظامی است، معنای سعادت از جمله در بعد اقتصادی در هر دو نظام متفاوت است. لذا نظام اقتصادی اسلام، دستيابی به سه هدف كلان امنيت اقتصادی، عدالت اقتصادی و رشد اقتصادی را برای رسيدن به هدف نهايی يعنی كمال انسان، عبوديت و قرب الهی، لازم میداند.
نويسنده كتاب «جهاد اقتصادی از منظر قرآن» تأكيد كرد: اين سه هدف كلان فقط در مسير اهداف غايی بايد دنبال بشوند. به همين خاطر است كه نظام اخلاقی و تربيتی اسلامی هميشه میخواهد نظام اقتصادی در خدمت آن باشد؛ در حالیكه در اقتصاد غربی هدف نهايی صرفاً توسعه اقتصادی است و همه ديگر نظامات در خدمت نظام اقتصادی هستند. نظام اقتصادی اسلامی برخلاف نظام اقتصادی غربی دارای اهداف و كاركردهای غيراقتصادی يعنی تكامل معنوی نيز هست و صرفاً دارای اهداف اقتصادی نيست، اما نظام اقتصادی سرمايهداری در مقابل هر هدف غيراقتصادی كاركردگرا است، يعنی در صورتی آن هدف غيراقتصادی را میپذيرد كه منافع مادی را در پی داشته باشد.
عضو هيئتعلمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی، خاطرنشان كرد: نظام سرمايهداری، از لحاظ تأمين عدالت و امنيت هم در پی افزايش سرجمع لذت است، حتی اگر عده اندكی بخش اعظم لذت را به خود اختصاص دهند. ولی نظام اقتصادی اسلامی به رفاه متوازن همگانی، آنهم به صورت مادی و معنوی میانديشد. با توجه به اين مبانی و اهداف میتوان از نظام اقتصادی اسلامی، انتظار وصول به اهداف و مطالبات الهی را داشت و اينجاست كه انتظار جهاد فی سبيلالله در عرصه اقتصاد معنا پيدا میكند.
وی افزود: جهاد اقتصادی اساساً ريشه قرآنی دارد و طرح كمتر آن در قرآن به دليل ابتلای كمتر جامعه عصر نزول به تهديدها و خطرهای اقتصادی است؛ در عين حال مبانی و ريشههای آن در قرآن وجود دارد. خلاصهكلام اين است كه جهاد اقتصادی راهكار رسيدن به اهداف اسلامی و ابزار مديريتی نظام اسلامی جهت تأمين هدفهای اقتصادی و مقابله با دشمنیهاست؛ در بخش اهداف، تابع مفهوم سعادت و انگيزههای اسلامی از اقتصاد است و در بخش مبانی، مجموعه مبانی قرآنی جهاد و اقتصاد اسلامی، پشتوانه آن هستند.
وی درمورد رابطه جهاد اقتصادی و توليد ملی گفت: از آنجا كه جهاد اقتصادی، با توجه به مبانی اسلامی خود هدف تعالی جامعه اسلامی را دنبال میكند، همه ابزارهايی كه موجب تعالی جامعه اسلامی میشود را در نظر میگيرد. توليد ملی عزت و اقتدار ملی را در پی دارد و موجب كمال مادی و معنوی جامعه اسلامی میشود، لذا از اين منظر، توليد ملی يكی از ابزارهای جهاد اقتصادی است و اگر ما بخواهيم جهاد اقتصادی را محقق كنيم، يكی از مهمترين ابزارهای اين امر، توليد ملی است.
نويسنده كتاب «جهاد اقتصادی ازمنظر قرآن» در ادامه در رابطه با ضرورتهای جهاد اقتصادی گفت: جهاد اقتصادی، برای رويارويی با موانع بيرونی و درونی گسترش دين و اخلاق، ضروری است. ضعف اقتصادی از دلايل مهم ناپايداری دين در جامعه است و لذا ما بايد برای دفاع از كيان دين اين حربه را از دست معارضان دين بگيريم. اينجاست كه جهاد اقتصادی معنی پيدا میكند.
وی خاطرنشان كرد: دليل عمده تعارضها با نظام قرآنی در عرصه اقتصاد اين است كه اسلام، نگاه ابزاری به اقتصاد دارد و آن را در خدمت دين میخواهد، ولی نظامهای ديگر، همه چيز را در خدمت اقتصاد میخواهند. اسلام بر لزوم مبارزه با اين رويكرد تأكيد دارد و جهاد برای قطع وابستگی و رسيدن به استقلال اقتصادی را توصيه میكند. ما با جهاد اقتصادی میتوانيم به استقلال اقتصادی، قطع وابستگی و مبارزه با موانع بيرونی و درونی گسترش دين و اخلاق، دست پيدا كنيم و افزايش توليد ملی وحماسه اقتصادی را محقق كنيم.
وی همچنين در رابطه با راههای مبارزه با موانع تحقق جهاد اقتصادی گفت: راه مبارزه با موانع تحقق جهاد اقتصادی استفاده از ظرفيتی است كه در اقتصاد هست؛ و پيشفرض اقتصاد از نگاه اسلام، ابزار بودن تأمين اهداف اسلامی است. متأسفانه در دانشگاهها و كلاسهای اقتصاد يا به اين موضوع توجهی نمیشود يا با آن، برخورد شعاری و نگاه غير مبنايی صورت میگيرد و به همين دليل است كه جهاد اقتصادی گاه با بیرغبتی و حتی با عدم باور نخبگان ما روبرو میشود و نخبگان، نمیتوانند تحليل كنند به چه دليل جهاد اقتصادی ضرورت پيدا میكند.
ادامه دارد...
وی ادامه داد: لذا جهاد در قرآن، يك راهكار مديريتی برای رسيدن به اهداف ويژه و متعالی است و اين اهداف در جهاد فیسبيلالله قابل جمع هستند. جهاد راهی برای گشودن بندگی و دفع موانع است. مهم اين است كه هيچ نوعی از جهاد نبايد از هدف و محور الهی خارج شود. برای دستيابی به فهم درست از جهاد اقتصادی بايد تعريف دقيقی از اقتصاد به دست بياوريم و نشان دهيم كه تعريف مذكور بر چه مبنايی استوار است و برپايه آن مبنا، اهداف و انتظارات خود را سامان دهيم و روشن كنيم كه آيا از اقتصاد میتوان تامين اهدافی در قالب جهاد اقتصادی را انتظار داشت.
عابدی افزود: جهاد اقتصادی، بر مبانی اسلامی استوار است و اهداف اسلامی را دنبال میكند و حداقل چهار مبنا دارد كه همگی برخلاف مبناهای اقتصاد سرمايهداری هستند. تفاوت در مبنا موجب تفاوت در اهداف اقتصادی خواهد شد و چون رسيدن كامل به اهداف، معنای سعادت كامل در هر نظامی است، معنای سعادت از جمله در بعد اقتصادی در هر دو نظام متفاوت است. لذا نظام اقتصادی اسلام، دستيابی به سه هدف كلان امنيت اقتصادی، عدالت اقتصادی و رشد اقتصادی را برای رسيدن به هدف نهايی يعنی كمال انسان، عبوديت و قرب الهی، لازم میداند.
نويسنده كتاب «جهاد اقتصادی از منظر قرآن» تأكيد كرد: اين سه هدف كلان فقط در مسير اهداف غايی بايد دنبال بشوند. به همين خاطر است كه نظام اخلاقی و تربيتی اسلامی هميشه میخواهد نظام اقتصادی در خدمت آن باشد؛ در حالیكه در اقتصاد غربی هدف نهايی صرفاً توسعه اقتصادی است و همه ديگر نظامات در خدمت نظام اقتصادی هستند. نظام اقتصادی اسلامی برخلاف نظام اقتصادی غربی دارای اهداف و كاركردهای غيراقتصادی يعنی تكامل معنوی نيز هست و صرفاً دارای اهداف اقتصادی نيست، اما نظام اقتصادی سرمايهداری در مقابل هر هدف غيراقتصادی كاركردگرا است، يعنی در صورتی آن هدف غيراقتصادی را میپذيرد كه منافع مادی را در پی داشته باشد.
عضو هيئتعلمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی، خاطرنشان كرد: نظام سرمايهداری، از لحاظ تأمين عدالت و امنيت هم در پی افزايش سرجمع لذت است، حتی اگر عده اندكی بخش اعظم لذت را به خود اختصاص دهند. ولی نظام اقتصادی اسلامی به رفاه متوازن همگانی، آنهم به صورت مادی و معنوی میانديشد. با توجه به اين مبانی و اهداف میتوان از نظام اقتصادی اسلامی، انتظار وصول به اهداف و مطالبات الهی را داشت و اينجاست كه انتظار جهاد فی سبيلالله در عرصه اقتصاد معنا پيدا میكند.
وی افزود: جهاد اقتصادی اساساً ريشه قرآنی دارد و طرح كمتر آن در قرآن به دليل ابتلای كمتر جامعه عصر نزول به تهديدها و خطرهای اقتصادی است؛ در عين حال مبانی و ريشههای آن در قرآن وجود دارد. خلاصهكلام اين است كه جهاد اقتصادی راهكار رسيدن به اهداف اسلامی و ابزار مديريتی نظام اسلامی جهت تأمين هدفهای اقتصادی و مقابله با دشمنیهاست؛ در بخش اهداف، تابع مفهوم سعادت و انگيزههای اسلامی از اقتصاد است و در بخش مبانی، مجموعه مبانی قرآنی جهاد و اقتصاد اسلامی، پشتوانه آن هستند.
وی درمورد رابطه جهاد اقتصادی و توليد ملی گفت: از آنجا كه جهاد اقتصادی، با توجه به مبانی اسلامی خود هدف تعالی جامعه اسلامی را دنبال میكند، همه ابزارهايی كه موجب تعالی جامعه اسلامی میشود را در نظر میگيرد. توليد ملی عزت و اقتدار ملی را در پی دارد و موجب كمال مادی و معنوی جامعه اسلامی میشود، لذا از اين منظر، توليد ملی يكی از ابزارهای جهاد اقتصادی است و اگر ما بخواهيم جهاد اقتصادی را محقق كنيم، يكی از مهمترين ابزارهای اين امر، توليد ملی است.
نويسنده كتاب «جهاد اقتصادی ازمنظر قرآن» در ادامه در رابطه با ضرورتهای جهاد اقتصادی گفت: جهاد اقتصادی، برای رويارويی با موانع بيرونی و درونی گسترش دين و اخلاق، ضروری است. ضعف اقتصادی از دلايل مهم ناپايداری دين در جامعه است و لذا ما بايد برای دفاع از كيان دين اين حربه را از دست معارضان دين بگيريم. اينجاست كه جهاد اقتصادی معنی پيدا میكند.
وی خاطرنشان كرد: دليل عمده تعارضها با نظام قرآنی در عرصه اقتصاد اين است كه اسلام، نگاه ابزاری به اقتصاد دارد و آن را در خدمت دين میخواهد، ولی نظامهای ديگر، همه چيز را در خدمت اقتصاد میخواهند. اسلام بر لزوم مبارزه با اين رويكرد تأكيد دارد و جهاد برای قطع وابستگی و رسيدن به استقلال اقتصادی را توصيه میكند. ما با جهاد اقتصادی میتوانيم به استقلال اقتصادی، قطع وابستگی و مبارزه با موانع بيرونی و درونی گسترش دين و اخلاق، دست پيدا كنيم و افزايش توليد ملی وحماسه اقتصادی را محقق كنيم.
وی همچنين در رابطه با راههای مبارزه با موانع تحقق جهاد اقتصادی گفت: راه مبارزه با موانع تحقق جهاد اقتصادی استفاده از ظرفيتی است كه در اقتصاد هست؛ و پيشفرض اقتصاد از نگاه اسلام، ابزار بودن تأمين اهداف اسلامی است. متأسفانه در دانشگاهها و كلاسهای اقتصاد يا به اين موضوع توجهی نمیشود يا با آن، برخورد شعاری و نگاه غير مبنايی صورت میگيرد و به همين دليل است كه جهاد اقتصادی گاه با بیرغبتی و حتی با عدم باور نخبگان ما روبرو میشود و نخبگان، نمیتوانند تحليل كنند به چه دليل جهاد اقتصادی ضرورت پيدا میكند.
ادامه دارد...
