اربعین؛ تجدید حماسه عاشورا/ اربعین ریشه در اعتقاد و مذهب شیعیان دارد

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، اربعین امام حسین(ع‌) از قدیم‌الایام میان شیعیان و در تقویم تاریخی‌ وفاداران به امام حسین(ع‌) شناخته شده بوده است‌.

شیخ طوسی‌، عالم فرهیخته و معتبر و معقول شیعه در قرن‌پنجم درباره اربعین آورده است‌: روز 20 صفر یعنی اربعین ـ زمانی است که حرم امام حسین(ع‌) یعنی کاروان‌اسرا، از شام به مدینه مراجعت کردند. و روزی است که جابربن عبدالله بن‌حرام انصاری‌، صحابی رسول خدا(ص‌)، از مدینه به کربلا رسید تا به زیارت‌ قبر امام حسین(ع‌) بشتابد و او نخستین کسی است از مردمان که قبر آن‌حضرت را زیارت کرد.

در روز اربعین زیارت امام حسین(ع‌) مستحب است واین زیارت‌، همانا خواندن زیارت اربعین است که از امام عسکری(ع‌) روایت ‌شده که فرمود: علامات مؤمن پنج تاست‌: خواندن 51 رکعت نماز در شبانه‌روز، نمازهای واجب و نافله و نماز و شب، به دست کردن انگشتری در دست راست‌، برآمدن پیشانی از سجده‌، و بلند خواندن بسم الله الرحمن‌الرحیم در نماز.

شیخ طوسی سپس متن زیارت اربعین را با سند به نقل از حضرت صادق(ع) آورده است‌: «السلام علی ولی الله و حبیبه‌، السلام علی خلیل الله ونجیبه‌، السلام علی صفی الله و ابن صفیه‌...»

بر اساس اعتباری که روز اربعین میان ‌شیعیان داشته است‌، از همان آغاز که تاریخش معلوم نیست‌، شیعیان به حرمت‌ آن‌، زیارت اربعین می‌خوانده‌اند و اگر می‌توانسته‌اند مانند جابر بر مزار امام ‌حسین(ع‌) گرد آمده و آن امام را زیارت می‌کردند. این سنت تا به امروز درعراق با قوت برپاست‌ و شاهدیم که میلیون‌ها شیعه عراقی و غیر عراقی در این روز بر مزار امام حسین (ع) جمع می‌شوند.

عدد «اربعین‌» در متون دینی‌
یکی از تعبیرهای رایج عددی‌، تعبیر اربعین است که در بسیاری از موارد به‌کار رفته است‌. یک نمونه آن که سن‌ رسول خدا(ص‌) در زمان مبعوث شدن‌، چهل بوده است‌. گفته شده که عدد چهل در سن انسان‌ها، نشانه بلوغ و رشد فکری است‌.

از ابن‌عباس(گویا به نقل از پیامبر‌(ص‌)) نقل شده که اگر کسی چهل ساله شد و خیرش بر شرش غلبه نکرد، آماده رفتن به جهنم باشد. در نقلی آمده است‌ که‌، مردمان طالب دنیایند تا چهل سالشان شود. پس از آن در پی آخرت خواهند رفت‌.‌(مجموعه ورام‌، ص 35)

در قرآن آمده است «میقات‌» موسی با پروردگارش در طی چهل روز حاصل‌ شده است‌. در نقل است که‌، حضرت آدم چهل شبانه روز بر روی کوه صفا درحال سجده بود. 

در نقلی آمده است که اگر کسی چهل روز خالص برای خدا باشد، خداوند او را در دنیا زاهد کرده و راه و چاه زندگی را به او می‌آموزد و حکمت ‌را در قلب و زبانش جاری می‌کند. بدین مضمون روایات فراوانی وجود دارد. چله‌نشینی صوفیان هم درست یا غلط‌، از همین بابت بوده است‌.علامه مجلسی در کتاب بحارالانوار در این باره که برگرفتن چهل‌نشینی از حدیث مزبور نادرست است‌، به تفصیل سخن گفته است‌.

اعتبار حفظ چهل حدیث که در روایات ‌فراوان دیگر آمده‌، سبب تألیف صدها اثر با عنوان اربعین در انتخاب چهل ‌حدیث و شرح و بسط آن‌ها شده است‌. در این نقل‌ها آمده است که اگر کسی ازامت من‌، چهل حدیث حفظ کند که در امر دینش از آنها بهره برد، خداوند در روز قیامت او را فقیه و عالم محشور خواهد کرد. در نقل دیگری آمده است: که ‌امیرمؤمنان(ع‌) فرمودند: اگر چهل مرد با من بیعت می‌کردند، برابر دشمنانم می‌ایستادم‌.‌(الاحتجاج‌، ص 84).

درباره نطفه هم تصور بر این بوده که بعد از چهل‌ روز عَلَقه می‌شود. همین عدد در تحولات بعدی علقه به مُضْغه تا تولد در نقله‌ای کهن به‌کار رفته است‌، گویی که عدد چهل مبدأ یک تحول دانسته شده‌ است‌.

در روایت است که کسی‌که شرابخواری کند، نمازش تا چهل روز قبول‌ نمی‌شود. و نیز در روایت است که کسی‌که چهل روز گوشت نخورد، خُلقش‌ تند می‌شود. نیز در روایت است که کسی‌که چهل روز طعام حلال بخورد، خداوند قبلش را نورانی می‌کند. نیز رسول خدا(ص) فرمود: کسی‌که لقمه حرامی‌ بخورد، تا چهل روز دعایش مستجاب نمی‌شود.‌(مستدرک وسائل‌، ج 5، ص 217)

اربعین امام حسین(ع‌)
باید دید در کهن‌ترین متون مذهبی ما، از «اربعین‌» چگونه یاد شده است‌. به عبارت ‌دیگر دلیل بزرگداشت اربعین چیست‌؟ چنان که در آغاز گذشت‌، مهمترین نکته درباره اربعین‌، روایت امام عسکری(ع‌) است‌. حضرت در روایتی که در منابع ‌مختلف از ایشان نقل شده فرموده‌اند: نشانه‌های مؤمن پنج چیز است‌: خواندن پنجاه و یک رکعت نماز، زیارت اربعین، انگشتری در دست راست، وجود آثار سجده ‌بر پیشانی، بلند خواندن بسم‌الله در نماز.

این حدیث تنها مدرک معتبری است که جدای از خود زیارت اربعین که در منابع دعایی آمده‌، به اربعین امام حسین(ع‌) و بزرگداشت آن روز تصریح کرده ‌است‌.اما این‌که منشأ اربعین چیست‌، باید گفت‌، در منابع به این روز «اربعین» به دو اعتبار نگریسته شده است‌.نخست اربعین است که روزی که اسرای کربلا از شام به مدینه مراجعت کردند و دوم اربعین روزی است که جابر‌بن عبدالله انصاری‌، صحابی پیامبر خدا‌(ص‌) از مدینه به ‌کربلا وارد شد تا قبر حضرت اباعبدالله الحسین(ع‌) را زیارت کند.

شیخ مفید‌(م 413) در «مسار الشیعه» که در ایام موالید و وفیات ائمه اطهار(ع) است‌، اشاره به روز اربعین‌ کرده و نوشته است‌: اربعین روزی است که حرم امام حسین(ع‌)، از شام به‌سوی مدینه مراجعت کردند. همچنین اربعین روزی است که جابر بن عبدالله برای زیارت امام ‌حسین(ع‌) وارد کربلا شد.

اربعین روز بازگشت اسیران به مدینه یا کربلا
شیخ طوسی‌، بیستم صفر یا اربعین را، زمان بازگشت اسرای‌ کربلا از شام به مدینه دانسته است‌. نقلی دیگر هم هست که اربعین، بازگشت اسرا از شام را به «کربلا» تعیین کرده است‌. با این حال‌، در متون بالنسبه قدیمی‌، مانند «لهوف» و «مثیرالاحزان» آمده است که اربعین‌، مربوط ‌به زمان بازگشت اسرا، از شام به کربلاست‌. اسیران‌، از راهنمایان خواستند تا آنها را از کربلا عبور دهند.

اربعین امام حسین(ع)؛ تجدید حماسه عاشورا
حجت‌الاسلام علی‌رضا هراتی‌مطلق، امام جمعه ازنا در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا، در بیان فلسفه اربعین گفت: تنها امامی که برای وی اربعین و مراسم چهلم لحاظ شده است امام حسین(ع) است و فلسفه اربعین امام حسین(ع) به‌نوعی تجدید حماسه عاشوراست.

وی اضافه کرد: پیاده‌روی‌ها و دسته‌روی‌هایی که در قالب کاروان‌های عزاداری در اربعین به کربلا و زیارت قبر امام حسین(ع) مشرف می‌شوند و همچنین زیارت مخصوصه‌ای که در اربعین برای امام حسین(ع) صورت می‌گیرد برای این است که خاطره حماسه و قیام عاشورا تجدید خاطر شود و از دل و ذهن مردم بیرون نرود.

امام جمعه ازنا با بیان این‌که پیام اربعین به شیعیان و آزادی‌خواهان جهان این است که همیشه باید یاد و خاطره امام حسین(ع) را در ذهن داشته باشند، اظهار کرد: آنچه از زیارت اربعین برمی‌آید و در زیارت اربعین نیز متبلور است این است که امام حسین(ع) قیام کرد تا مردم را از جهالت و گمراهی نجات دهد.

وی در پاسخ به سؤالی با این مضمون که جمله «محرم و صفر است که اسلام را زنده نگه داشته است» از نظر شما چه تأثیری می‌تواند در جامعه داشته باشد، گفت: اگر منبر حضرت سیدالشهدا(ع) و عزاداری‌هایی که در دهه مختلف از جمله دهه اول و دوم محرم، دهه آخر صفر برگزار می‌شود وجود نداشت اسلام این چنین پابرجا و پویا باقی نمی‌ماند، در این مراسم‌ عزاداری محرم و صفر است که آگاهی‌بخشی و بصیرت‌بخشی به مردم انجام می پذیرد.

حجت‌الاسلام علی‌رضا هراتی‌مطلق در معرفی ظرفیت‌های اربعین با بیان این‌که ظرفیت اربعین یک ظرفیت خاص است، افزود: می‌طلبد در قالب برگزاری این قبیل مراسم‌ عزاداری از ظرفیت اربعین در جهت نشر فرهنگ شیعه و فرهنگ حسینی استفاده و بهره لازم را برد.

لزوم استفاده از ظرفیت اربعین برای معرفی قیام عاشورا
وی گفت: این‌که مردم در اربعین حسینی با پای پیاده به زیارت قبر امام حسین(ع) در کربلا می‌روند بیان‌گر این است که باید فرهنگ حسینی در جامعه نهادینه شود و از ظرفیت اربعین در جهت معرفی قیام عاشورا به دنیا بهره برد.

حجت‌الاسلام سعید مهدوی‌امین، مدیرکل تبلیغات اسلامی استان لرستان نیز در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا پیرامون فلسفه اربعین امام حسین(ع) گفت: در خصوص اربعین امام حسین(ع) چند روایت وجود دارد از جمله این‌که اهل‌ بیت امام حسین(ع) در چهلمین روز پس از شهادت امام حسین(ع) به زیارت قبر مطهر ایشان نایل آمدند و این به‌عنوان یک مبدا تاریخی شد و به‌عنوان روز زیارت امام حسین(ع) بین شیعیان مطرح شد.

وی اضافه کرد: روایت دیگر در این خصوص این است که جابر در چهلمین روز پس از شهادت امام حسین(ع) به زیارت قبر امام حسین(ع) در کربلا آمد و از آن زمان به بعد اربعین یک مبدأ تاریخی شد.

حجت‌الاسلام مهدوی با بیان این‌که اربعین ریشه در تاریخ و اعتقاد و مذهب شیعیان دارد، ادامه داد: سیره علما و بزرگان دین ما این بوده در اربعین امام حسین(ع) مراسم عزاداری می‌گرفتند و این مراسم‌ها در تاریخ شیعه نهادینه شد.

مدیرکل تبلیغات اسلامی لرستان در بیان پیام‌های اربعین نیز اظهار کرد: اربعین به‌نوعی تجدید پیمان با اهداف امام حسین(ع) و تاسی از قیام و حماسه امام حسین(ع) است و ما با این قبیل برنامه‌ها و مراسم‌ها اعلام می‌کنیم اگر آن‌ روز ما در کربلا نبودیم تا یاری‌رسان امام حسین(ع) باشیم امروز در راستای اهداف ایشان آماده هستیم.

حجت‌الاسلام مهدوی با اشاره به این فرموده بنیان‌گذار انقلاب اسلامی با این مضمون که محرم و صفر است که اسلام را زنده نگه داشته است، تصریح کرد: این جمله تداعی‌گری روحیه ایثار و شهادت‌طلبی، شهامت و زیربار ظلم و ستم نرفتن است اگر این روحیه ‌بین شیعیان و مسلمانان تقویت شود اسلام و مسائل ارزشی ما حفظ می‌شود و بی‌شک اگر حماسه و قیام امام حسین(ع) که همان محرم و صفر است زنده نگه داشته شود اسلام نیز زنده و پابرجا می‌ماند.

وی در معرفی ظرفیت‌های اربعین نیز گفت: اربعین در راستای همان تاسوعا و عاشوراست عزاداری‌های ما در دهه اول محرم و تاسوعا و عاشورا باید نتیجه گیری‌اش در اربعین باشد پس می‌توان گفت اربعین حسینی تجدید پیمان با امام حسین(ع) است و اینکه ما بر آن عهدی که با امام خویش بسته‌ایم همچنان پایدار هستیم.

اربعین یادگار قافله جهاد و مقاومت است
حجت‌الاسلام والمسلمین سیداحمد میرعمادی، نماینده ولی‌ فقیه در استان و امام جمعه خرم‌آباد نیز در این رابطه به خبرنگار ایکنا گفت: فلسفه اربعین زنده نگه داشتن یاد امام حسین(ع) است و ما باید اربعین را بزرگ بشماریم و مراسم اربعین را باشکوه برگزار کنیم.

وی با بیان این‌که قیام عاشورا خون تازه‌ای در رگ‌های مکتب تشیع تزریق کرد، ادامه داد: بعد از واقعه عاشورا آسمان و زمین و ملائکه 40 شبانه روز بر مصیبت امام حسین(ع) گریه کردند، فلسفه اربعین بیعت مجدد با امام حسین(ع) و آرمان‌ها و اندیشه‌های این امام بزرگوار است.

زیارت اربعین از اعمال سفارش شده در اربعین
امام جمعه خرم‌آباد زیارت اربعین را از جمله اعمال سفارش شده در این روز و از نشانه‌های مؤمنان خواند و تصریح کرد: تجدید بیعت با ولایت از پیام‌ها و فلسفه‌های اربعین حسینی(ع) و یکی از نمادهای استمرار راه امام حسین(ع) تجدید پیمان با ولی فقیه است.

وی با بیان این‌که یکی از راه‌های مؤثر برای استمرار راه سیدالشهدا(ع) راهپیمایی توسط شیعیان از نجف اشرف به سمت کربلاست، خاطرنشان کرد: کنگره عظیم مردمی در اربعین حسینی و راهپیمایی باشکوه عزاداران از نجف تا کربلا بسیار اثرگذار، سازنده و عمیق است.

حجت‌الاسلام میرعمادی با بیان این‌که این راهپیمایی باشکوه دامنه عاشورا و قیام امام حسین(ع) را گسترده‌تر کرده است، افزود: اربعین یادگار قافله جهاد و مقاومت و زینب کبری(س) و امام سجاد(ع) است لذا ضرورت دارد مراسم‌های روز اربعین باید باشکوه باشد تا قدرت اهل بیت(ع) به دنیا نشان داده شود.

حجت‌الاسلام ذبیح‌الله بیرانوند، از کارشناسان مذهبی لرستان نیز در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا در بیان فلسفه اربعین گفت: درخصوص اربعین روایت‌های فراوانی در دست داریم امام حسن عسگری(ع) وقتی علامت‌های مؤمن را بیان می‌کند از جمله صفاتی که از آن نام می‌برد، خواندن زیارت اربعین است.

وی ادامه داد: اربعین به‌معنای 40 نیز در متون دینی ما از جایگاه والایی برخوردار است، در نماز شب سفارش شده در قنوت از 40 مومن یاد شود، هرکس 40 حدیث را حفظ کند در قیامت عالم محشور می‌شود، پیامبراکرم(ص) در سن 40 سالگی به نبوت رسید، هر کس 40 هفته به زیارت مسجد جمکران مشرف شود حاجتش روا می‌شود، قرائت 40 روز دعای عهد باعث می‌شود به خدمت امام زمان(عج) نایل شود.

پیوند عاطفی و محبت بین امت و اهل‌ بیت(ع) از پیام‌های اربعین
حجت‌الاسلام بیرانوند در معرفی پیام‌های اربعین زنده نگهداشتن یاد و خاطره تاریخ باعظمت قیام امام حسین(ع)، تقویت روحیه انقلابی و مبارزه با ظلم و ستم، پیوند عاطفی و دوستی و محبت بین امت و اهل‌بیت(ع) و آشنا شدن مردم با معارف دین اسلام، وفاداری نسبت به مظلومیت و مظلومان و مخالفت با ظالمان را از جمله این پیام‌ها بیان کرد.

وی در پاسخ به سؤالی که جمله امام راحل(ره) با این مضمون که «محرم و صفر است که اسلام را زنده نگه داشته است»، بیان‌گر چیست، گفت: محرم و صفر ماه پیروزی و غلبه حق بر باطل است، شهادت امام حسین(ع) باعث شد دین اسلام زنده بماند.

حجت‌الاسلام بیرانوند با اشاره به این‌که هر پیروزی در گرو خون و جان دادن است، خاطرنشان کرد: در جریان پیروزی انقلاب اسلامی نیز اربعین شهدا نقش مهمی داشت، چهلم شهدای قیام قم منجر به قیام مردم تبریز شد و چهلم شهدای قیام تبریز منجر به قیام مردم قزوین شد.

قیام و شهادت امام حسین(ع) یک الگو برای همه بشریت
این کارشناس مذهبی با بیان این‌که قیام و شهادت امام حسین(ع) یک الگو برای همه بشریت است، در بیان ظرفیت‌های اربعین گفت: بزرگان دین از جمله شیخ مفید، عباس قمی و علامه حلی سفارش به زنده نگه داشتن اربعین داشته‌اند، امام صادق(ع) نیز در خصوص زیارت امام حسین(ع) می‌فرماید: هرکس با پای پیاده به زیارت قبر امام حسین(ع) در کربلا برود در هر قدمی که بر می‌دارد گناهان وی بخشیده می‌شود، هر قدمی یک حسنه و یک درجه به حسنات و مقام او اضافه می‌شود و خداوند در این مسیر دو فرشته را موکل وی قرار می‌دهد که هر چه از زبان وی خارج می‌شود را به‌عنوان حسنه ثبت کند.