«رازهای نهفته» شهیدی که داستان شد

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، در پنجمین نشست نقد و بررسی ادبیات داستانی دفاع مقدس کتاب «رازهای نهفته» خاطرات شهید حمید معینیان، به نویسندگی مهرنوش گرجی امروز پنج​شنبه دوم بهمن با حضور نویسندگان و منتقدان ادبی در محل بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش​های دفاع مقدس استان خوزستان نقد و بررسی شد.

در ابتدای این نشست حسین دیناروند اظهار کرد: مشکل اصلی این کتاب عدم توازن و عدم تقدم علت در کار است. نویسنده تنها جایی که در خاطرات دخالت کرده، آخر کتاب است. نتیجه​گیری​های صورت گرفته در ارتباط با داستان نیست.

وی با بیان اینکه در کتاب تدوینی صورت نگرفته است، تصریح کرد: در کتاب چینش‌های ناآگاهانه زیاد است و مکان و زمان خاطرها، مجهول هستند.

در ادامه سیده نجات سید حسینی نیز با بیان اینکه کتاب مورد بحث، اثری شایسته با نثری آسان است که پرتویی از شخصیت والای شهید بزرگوار را دارد، در بیان برخی نقاط ضعف کتاب گفت: برخی از خاطره​ها درون​مایه کافی ندارند و مانند خبری ناقص خواننده را منتظر رسیدن به نتیجه مقبول باقی می​گذارند.

وی تصریج کرد: در انتخاب کلمات و تعابیر باید دقت بیشتری صرف می​شد و نام خاطرات نیز باید با دقت بیشتری انتخاب می​شدند. برخی خاطره​ها حاوی پیام​هایی تکراری هستند که به نظر می​رسد در نگارش آنها شتاب​زده عمل شده است.

همچنین دریکوند یکی از بانوان در این عرصه، اظهار کرد: این کتاب از شخصیت شهید تعریف و تمجید کرده است و نویسنده در مقابل خاطرات روایت شده، جز بازی کردن با کلمات چاره​ای نداشته است.

حسنه عفراوی، نیز در ابتدای سخنان خود طرح روی جلد را مناسب دانست و گفت: نوشته این کتاب ساده است. نمی​توان به آن خاطره، داستان یا داستانواره گفت؛ سبک این نوشته روایی است. روایت هنری است که در نوع خود بی​نظیر است که در آن فکر نویسنده با راوی در یک سطح قرار می​گیرد و تسلط نویسنده بر راوی در آن نسبی است. زبان کتاب، ساده ، روشن و خودمانی است.

این نویسنده تصریح کرد: اسم کتاب؛ «رازهای نهفته»، عنوان مناسبی برای آن نیست چرا که ما راز نهفته​ای در این کتاب ندیدیم. روی هم رفته کتاب «رازهای نهفته» اثر خوبی است که به درد جوان امروز که به دنبال واقعیات است، می​خورد.

امینی دیگر منتقد ادبی اظهار کرد: اگر خاطرات کتاب در قالب یک داستان نوشته می​شد، بهتر بود. برخی از خاطره​ها از جمله خاطره «رسیدگی به خانواده» ارتباطی زیادی با شهید ندارد. طرح روی جلد کتاب نیز مبهم است.

سالاروند دیگر منتقد ادبی، اظهار کرد: در بحث واقعیت نظریه پردازان امروز تا جایی پیش می​روند که اظهار می​کنند واقعیات تاریخی بر اساس نظم روایت است؛ به دلیل آنکه یک روایت ریشه در زمان دارد و زمانمند است و دیگر آنکه رابطه علت و معلولی در آن دیده می​شود. در این اثر نه در کلیات و نه در جزئیات آن، این دو موضوع دیده نمی​شود و بحث زمان​مندی و علت و معلول در این کتاب مشکل دارد.

وی ادامه داد: در روایت نتیجتا باید به همسان​سازی ذهن خواننده و ذهن راوی برسیم و کار روایتگر همین است. نکته دیگر در روایت فرایند حذف است. نویسنده باید حذف کند، حفره​ای ایجاد کند تا ذهن مخاطب را درگیر سازد. روایت فرایند حذف است نه ارائه. بر همین اساس است که روایت در ذهن خواننده اتفاق می​افتد.

این منتقد ادبی گفت: نکته بسیار بسیار خوبی که این اثر داشت، نمی​گوییم که روی دیگری از شهید و شهادت را نشان داد ولی بعد زمینی آن را نشان داد. در جاهایی که دوست داریم بدانیم افرادی که برای دفاع از میهن جنگ کردند، اگر بفهمیم افرادی فرازمینی بودند و خود در انتخاب راهشان تأثیری نداشتند، دیگر ارزشی برای ما نداشت. باید نشان دهیم درایت و بزرگی این افراد در منش اسلامی آنها شکل گرفته است. حسن کتاب آن است که بعد زمینی این افراد را به ما نشان می​دهد.

فردین کوراوند نیز اظهار کرد: ما در حوزه خاطره​نویسی شاید نتوانیم دخل و تصرف تألیفی و خلاقانه داشته باشیم ولی قدرت گزینش​گری داریم و این از مهمترین عناصری است که فرد خاطره​نگار می​تواند به آن دقت کند. اینکه فکر کنیم هر آنچه گفته می​شود قابلیت تجمیع در کتاب دارد اشتباه است.

وی گفت: در این کتاب انتخاب​ها در ترتیب و چینش، طوری اتفاق نیفتاده​اند که ما با یک شاکله به اسم شهید معینیان برخورد کنیم. دیگر آنکه اتفاقات بایسته باید به شکل توضیح در متن یا پانویس ارائه می​شد.

به گفته این نویسنده زمانمند بودن از اشکالات عمده این کتاب است. عدم حضور مختصات زمانی مخاطب ناآشنا با این شخصیت و فضاها را دچار سرگردانی می​کند.

کوراوند در بخش دیگری از سخنان خود گفت: در داستان نویسی و ژانر روایی نمی​گوییم حتما باید حقیقت را بگوییم ولی آنچه گفته می​شود باید حقیقت​مانند باشد. ما نتوانستیم این حقیقت را طوری پرورش دهیم که باورمندی لازم را انتقال دهد.

در ادامه سرهنگ خلیلی پس از معرفی اجمالی شخصیت شهید حمید معینیان و برخی ویژگی​های بارز او، گفت: کار برای حمید معینیان و امثال او کردن بسیار سخت است. این کار در حد شخصیت این شهید نیست. ولی بخش خوب کتاب «رازهای نهفته» بخش خانوادگی آن بود که از این زاویه خوب معرفی شد. این شهید بسیار مهربان و دوستداشتنی بود. در این مجموعه به گونه​ای شخصیتی مرموز از او ترسیم شده است؛ شهید فردی نظامی بود و این موضوع، ویژگی​هایی خاصی می​طلبید از جمله اینکه ایشان باید تودار می​بود؛ اما کلمه مرموز عنوان مناسبی برای شخصیت او نیست.

حسین بذرافکن دیگر نویسنده دفاع مقدس خاطرنشان کرد: در خاطره​گویی اصل بر این است که رویدادی رخ داده و فردی به صورت شفاهی آن را بیان کرده، سپس نویسنده آن را به زیور طبع آراسته است. این چارچوب​ها در خاطره مرسوم است، در خاطر تخلیل راه ندارد و نویسنده فقط می​تواند حذف و اضافه کند. انتظار می​رفت دورنمایی از شهید در آغاز کتاب داشته باشیم که بدانیم این شهید کیست. غالب خاطرات از زبان خانواده شهید است و از همرزمان او تنها عده معدودی ذکر شده​اند.

وی با بیان اینکه مشکلات مربوط به جمع​آوری ​خاطرات شهیدان را تجربه کرده است، گفت: برخی از این مشکلات مانند همکاری نکردن برخی از همرزمان باعث می​شود بسیاری از زوایای زندگی شهدا پنهان بماند.

بذرافکن ادامه داد: نثر کتاب روان و خوب بود. فقط دیالوگها گاهی محاوره​ای و گاهی کتابی است. «رازهای نهفته» عنوان مناسبی نیست زیر راز خود به خود نهفته است. همچنین طرح روی جلد نیز نیازمند دقت بیشتر در جزئیات است. یکی از ضعفهایی که ما در بسیاری کتابهای منتشره خود داریم، طرح روی جلد آن است. طرح روی جلد کار گرافیکی پیچیده​ای است که در این حوزه نیاز به کار بیشتر داریم.

در ادامه عبدالرزاق پورعاطف اظهار کرد: یکی از نقاط قوت کتاب​های از این قبیل، تمرکز بر معرفی شخصیت یک شهید است که از زوایای مختلفی به آن پرداخته می​شود.

وی با اشاره به کوتاهی خاطرات کتاب گفت: با خواندن این خاطره تا بیاییم در متن غوطه​ور شویم خاطره تمام می​شود. این موضوع به اثر ضربه زده است. در خصوص مکالمه​ها نیز برخی از آنها قابل تشخیص از متن نیستند.

ابوالفضل کردی​زاده نیز اظهار کرد: خواننده با خواندن کتاب، انگیزه​ای به ادامه دادن آن ندارد. روایت​ها منسجم نیستند و نتیجه​گیریها مناسب نیست. برخی روایت​ها نیز به شهید ارتباطی ندارد. ناقلان روایت​ها که به خانواده شهید و یکی دو نفر از همرزمان وی محدود می​شود، برای معرفی شخصیت شهید کافی نیستند و به طور کلی شهید در این کتاب معرفی نمی​شود.

وی ادامه داد: به خاطره نمی​توان زیاد نقد کرد، این داستان است که قابلیت نقد دارد؛ اما همین حذف​ها است که می​تواند به خاطره صدمه نزند. عنوان کتاب نیز گویای محتوای کتاب نیست. در انتخاب عنوان کتاب، مقدمه و طرح جلد گویا دغدغه اینکه کتاب خوانده شود، مطرح نبوده است.

در ادامه سید جلال حسینی، مدیر واحد ادبیات بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های‌ دفاع مقدس استان خوزستان با تشکر از نویسنده کتاب «رازهای نهفته» و منقتدان، با اشاره به روایتی از امام علی(ع) گفت: آنچه امام علی(ع) در آن زمان به آن تأکید داشتتد آن است که آنچه برای مردم نیاز است کیفیت است نه کمیت. بر این اساس زحماتی که کشیده می​شود اگر بر مبنای کیفیت باشد قطعا بهتر است. اما این حداقل وظایف نسبت به شهدا نیز نباید ندیده گرفته شود.

وی گفت: نویسنده این کتاب در آغاز راه است و نقدهای دلسوزانه ارائه شده را می​تواند به عنوان توصیه​ای برای ارتقای کییفیت آثار بعدی خود در نظر بگیرد.

در پایان نیز مهرنوش گرجی نویسنده کتاب «رازهای نهفته»(خاطرات شهید حمید معینیان) در پاسخ برخی نقدهای در خصوص عنوان و طرح روی جلد گفت: در این مورد صاحب​نظر نبودم. نامه​های شهید معینیان به همسرش، زندگینامه و وصیتنامه ایشان نیز بعدها حذف شد. برخی همرزمان شهید حاضر به همکاری برای معرفی شخصیت شهید نشدند. بسیاری از خاطرات نوشته شده نیز به صلاحدید خانواده شهید و برخی همرزمان وی حذف شدند.

وی در پایان گفت: مشکل این کتاب آن است که در مراحل ویراستاری و چاپ تحت نظر یک کارشناس قرار نداشت.