ضرورت الگوپردازی و نمادسازی رفتارها به جای افراد/ الگوی مشخصی از شادی ارائه شود
گروه اجتماعی: موالیزاده با بیان اینکه یکی از بزرگترین اشکالات تربیتی ما این است که آنقدر که نهی از منکر کردیم، امر به معروف نکردهایم، افزود: ما در هیچ یک از ابعاد بشارت و انذار نه بشارت واقعی داریم نه الگوپردازیهای درست کردیم.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، میزگرد «نقش تعالیم دینی در ایجاد نشاط در جامعه» با محوریت تربیت اسلامی و با حضور الهه موالیزاده، مدیرکل امور بانوان و خانواده استانداری خوزستان و عضو هیئت علمی دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز و منصور سودانی، عضو هیئت علمی دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز در تحریریه ایکنای خوزستان برگزار شد.
در ابتدای این نشست سودانی به ارائه تعریفی از نشاط پرداخت و گفت: نشاط از دیدگاه روانشناختی یکی از هیجانات است که ترکیبی از عواطف مثبت همچون خوشحالی، برانگیختگی و کاهش عواطف منفی است. نشاط یکی از موضوعات مهم در روانشناسی مثبت است که در سالهای اخیر غربیها به آن بسیار توجه کردهاند. هر چند خودِ مثبتاندیشی و مثبتنگری یک آموزه دینی است که دانشمندان غربی اخیراً به آن پرداختهاند در حالیکه ما از دیرباز آن را در آموزههای دینی خود داشتیم.
اوج مثبتاندیشی در آموزههای اسلام
این مدرس دانشگاه با اشاره به مصادیقی از مثبتاندیشی در دستورات اسلام اظهار کرد: آنجا که اسلام میگوید اگر نسبت به فردی سوءظنی داری، اگر یک لحظه آن فرد از دیدگان تو پنهان شد و بار دیگر آمد باید آن سوءظن از وی برداشته شود. این اوج مثبتاندیشی اسلامی را نشان میدهد.
وی با بیان اینکه توجه به این موضوع اثرات فوقالعاده مهم و حیاتی در سلامت روان افراد و جامعه دارد، افزود: از لحاظ جغرافیایی اگر بخواهیم نگاه کنیم این نشاط در برخی از نقاط که فضا و آب و هوی مساعد به آن کمک میکند، به راحتی وجود دارد؛ اما در منطقهای مثل استان ما که نیمه خشک است ضرورت توجه به نشاط افراد صدچندان است.
موالیزاده در ادامه گفت: ما در دیدگاه دینی خود سه نوع ارتباط داریم؛ ارتباط فرد با خود، ارتباط فرد با خدا و ارتباط فرد با دیگران. هر آنچه تحت عنوان ثواب، عاقبت به خیری و رضایتمندی فرد از خود و رضایت خدا از فرد باید به دست آورده شود، حاصل رفتار ما با دیگران است.
وی اظهار کرد: در نتیجه ارتباط با دیگران یک زمینه و بستر مناسبی است که دو قسمت ارتباط فرد با خود و ارتباط فرد با خدا از آن تأثیر میگیرد. طبیعی است که در این ارتباط یکسری دستورالعملهای مشخص داریم. شاید بتوانیم ادعا کنیم در دین اسلام که معتقدیم کاملترین دین است این تکامل در همه ابعاد دستورات دینی لحاظ شده و یکی از دلایل این تکامل همین است که در جزئیترین ارتباطات دستوراتی از قرآن و احادیث بسیار زیبا داریم که آگاهی نسبت به آنها یکی از راههای حصول رضایتمندی است.
در ادامه سودانی درخصوص تأکید دین به نشاط و پرهیز از یأس گفت: ناامیدی یکی از موضوعاتی است که خط قرمز کاملاً صریح در آیات قرآن داریم پیرامون آن کشیده شده است: «وَلاَ تَیْأَسُواْ مِن رَّوْحِ اللّهِ إِنَّهُ لاَ یَیْأَسُ مِن رَّوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکَافِرُونَ؛ از رحمت خدا نومید مباشید زیرا جز گروه کافران کسى از رحمت خدا نومید نمىشود»؛ (یوسف، 87). در تعالیم دینی هم گفتند اگر امام جماعتی مأیوس باشد نماز و اقتدا به وی باطل است. پس ما حق یأس نداریم؛ یعنی نه من مأیوس شوم و نه دیگران را مأیوس کنم.
کسالت و ناامیدی مغایر آموزههای قرآنی است
این مدرس دانشگاه ایجاد نشاط را وظیفه همه نهادها دانست و گفت: خانواده یکی از نهادهای اجتماعی است. وقتی خداوند تبارک و تعالی توصیه میکند: «وَأَعِدُّواْ لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ وَمِن رِّبَاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدْوَّ اللّهِ وَعَدُوَّکُمْ؛ هر چه در توان دارید از نیرو و اسبهاى آماده بسیج کنید تا با این [تدارکات] دشمن خدا و دشمن خودتان را بترسانید»(انفال، 60) رباط الخیل در آن دوره یعنی سپاه و نظام. اما این بخش هم باید مورد توجه باشد یعنی فرزندان، همسران و خود شما، امید، افکار، اهداف و حرکات و ظاهر شما باید حالت سپاهی و رزمی داشته باشد. بینشاطی، کسالت، رخوت و ناامیدی مغایر این آموزه قرآنی است.
سودانی خاطرنشان کرد: بدین معنا همه نهادها مسئول هستند. به نظر میآید این دیدگاه که همیشه همه تقصیرها را متوجه خانواده میدانیم به نوعی باید تغییر کند و همه نهادهای اجتماعی، دستاندرکار باشند.
موالیزاده نیز با اشاره به نقش مؤثر پدر و مادر در شکلگیری شخصیت فرزندان گفت: تربیت کودک از زمانیکه مرد و زنی تصمیم میگیرند چگونه کودکی داشته باشند، آغاز میشود. به همین دلیل ما در بحث انتخاب همسر احادیث و دستورات مؤکدی داریم. تعلیم و تربیت در دستورات دینی ما در لحظه انتخاب همسر اتفاق میافتد.
مدیر امور بانوان و خانواده استانداری خوزستان به برخی از دستوارت تربیتی اسلامی در برخورداری از فرزندان سالم و صالح در مراحل مختلف تولد فرزند اشاره کرد و افزود: خانواده با توجه به سازوکارهایی که بیان شد قدم به قدم در شکلگیری شخصیت فرزندان مؤثر است. طبیعتاً خانواده که ابتداییترین نهاد اجتماعی در جامعه بشری است و اولین پایههای تربیتی در خانواده گذاشته میشود، نقش بسیار مهمی دارد. با این وجود ما نباید از شرح وظایف ذاتی نهادهای دیگری که تأثیر بسیار مستقیم در شکلگیری تربیت کودکان دارند، غافل شویم.
عدم هماهنگی در کارکرد نهادهای اجتماعی؛ یکی از مشکلات جامعه جوان
وی گفت: هر چه انسجام، هماهنگی و اعتقادات نهادهای شکلدهنده در ساماندهی مسائل اجتماعی از جمله تربیت کودکان با هم همگنتر و همراهتر باشند، طبیعتاً تعارض در تربیت بچهها کمتر اتفاق میافتد. شاید یکی از مشکلات جدی که ما در تربیت اجتماعی کودکان خود داریم، تعارض بین گفتههای صدا و سیما، تعارض بین گفتههای خانواده به معنای عام نه تنها پدر و مادر بلکه والدین و اقوام و خویشان و تفاوت گفتههایی که در نهاد آموزش و پرورش از مهدکودک تا بالاترین نهاد آموزشی اتفاق میافتد.
موالیزاده تصریح کرد: شاید یکی از مشکلاتی که جامعه جوان و کودک ما با آن مواجه است همین عدم هماهنگی و یکسان بودن در کارکردهای نهادهای اجتماعی است که طبعاً تأثیر منفی خواهد داشت.
مدیر امور بانوان و خانواده استانداری خوزستان تأکید کرد: خانواده بهعنوان اولین نهاد حضور یک کودک طبیعتاً این وظیفه را برای تکتک والدین ایجاد میکند که علم و دانش خود را نسبت به تربیت کودک که جزء وظایف اصلی خانواده حساب میشود، تکمیل کند و آموزش ببیند تا امانتی را که در دست دارد بتواند به بهترین نحو به جامعه و نهاد بعدی که مهدکودک است، دبستان است یا ... تحویل بدهد. ضمن اینکه خود نهادها در تربیت این خانوادهها نقش مؤثر دارند مثل انجمن اولیاء و مربیان در همه مقاطع.
سودانی در ادامه گفت: پس از تعیین اولویتها و هنگامی که تشخیص دادیم هم خانواده و هم نهادهای دیگر این وظایف را بر عهده دارند، مرحله بعد استخراج مفاهیم دینی از متون است که حال باید چه چیزی را بگوییم و چه چیزی را نگوییم تا بین آنچه رسانه ملی به طور مثال در معرض دید عموم میگذارد با آنچه در خانوادهها و مدارس خواسته خواهد شد، تناقضی پیش نیاید.
این عضو هیئت علمی دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه شهید چمران اهواز اظهار کرد: در متون دینی وقتی نگاه کنیم، خواهیم دید برای رفتارهای فردی و اجتماعی در جزئیترین موارد نکاتی وجود دارد؛ مثلاً ما بخشی داریم به نام آداب السرور که شرط شادی و سرور را رعایهالحق میداند.
موالیزاده گفت: یکی از وظایف نهادهای ستادی ساماندهی آن اصلی است که به عنوان آموزش به گروههای مختلف باید داده شود تا ما به این نقطه برسیم که ما آموزشهای لازم را دادهایم و گفتهها را گفتیم. بسیاری از اوقات هر آنچه بشر انجام میدهد به دلیل ندانستن است؛ وظیفه ما در نهادهای ستادی رساندن این پیامها است.
وی ادامه داد: ما بهعنوان ادارهکل خانواده این مسئله را این گونه طراحی کردیم که در راستای داشتن خانواده سالم و راضی، از اساتید دانشگاه در گروههای مختلف دعوت کردیم و آنها را در هشت کارگروه تقسیم کردیم. جامعه هدف خود را سه گروه مشخص کردیم؛ یک قشر دانشآموزی، والدین و کارکنان. برای تکتک این گروهها سرفصلها و عناوینی را با اهداف 6 ماهه تعیین کردیم که در کل استان اجرا شود.
موالیزاده با اشاره به سخنی از مقام معظم رهبری مبنی بر اینکه «من به مردم سفارش میکنم مسائل خود را به مشاورین ارجاع دهند و مشاورین را سفارش میکنم علوم خود را به روز کنند» ادامه داد: یکی از مهمترین راهکارهایی که امروز میتوانیم رفتارهای اجتماعی افراد را هدایت کنیم از طریق مشاوران است. ما یکی از اهداف اصلی گروه خانواده را به آموزش یا بازآموزی مشاورین در هر سطحی اختصاص دادیم. به طور مثال مشاور آموزش و پرورش شاید بیشترین مراجع را در طول روز داشته باشد ولی چقدر این مشاورین به روز شدهاند؟ ممکن است من 10 سال پیش مشاور شده باشم، الان صدها هزار نظریه جدید آمده است و تجارب فراوانی در گذر نسلها کسب کردیم. دانشآموز 10 ساله ده سال پیش با کودک 10 سال امروز بسیار تفاوت دارد. در نتیجه ما بحثی را برای به روزآوری مشاورین چه در آموزش و پرورش، ادارات، بهزیستی، بنیاد شهید، کمیته امداد و حتی مشاورین خانواده دادگاهها و قضات ویژه خانوادهها اختصاص دادیم.
وی با بیان اینکه امیدواریم در چارچوب خانواده بتوانیم قدم به قدم در ارتقاء سطح فرهنگ و توانمندسازی خانوادهها نقش مؤثری داشته باشیم، افزود: گروههای دیگری مثل روحانیت هم هستند که با این گروه نیز وارد مذاکره خواهیم شد تا یک حرکت هماهنگ صورت گیرد و بتوانیم تعارضات را در جامعه کمتر کنیم.
سودانی گفت: خداوند در قرآن کریم فرموده است: «إِنَّا أَرْسَلْنَاکَ بِالْحَقِّ بَشِیرًا وَنَذِیرًا»(فاطر، 24). پیامبر(ص) براساس این آیه، اول وظیفه بشارت و بعد از آن انذار را بر عهده داشتند. خداوند در جایی دیگر میفرماید: «رسُلًا مُّبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ لِئَلاَّ یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ؛ پیامبرانى که بشارتگر و هشداردهنده بودند تا براى مردم پس از [فرستادن] پیامبران در مقابل خدا [بهانه و] حجتى نباشد»(نساء، 165). در ادعیه در دعای جوشن کبیر میخوانیم: «یا من سبقت رحمته غضبه» یعنی ای خدایی که رحمت و بخشایش و مهربانی او بر غضب و خشمش سبقت گرفته است.
این مدرس دانشگاه ادامه داد: وقتی بناست انسان خلیفه خدا روی زمین شود رفتارش باید خدایی باشد؛ چنانکه رحمت خداوند بیشتر از غضب اوست؛ انسان نیز باید چنین باشد. وقتی نگاه میکنیم میبینیم در تعالیم خود ما عمدتاً بچهها را بیشتر میترسانیم؛ آویزانی از مو، نوشیدنیها و خوراکهای تلخ جهنم و... این تصاویر در ذهن بچهها شکل گرفته است.
وی با بیان اینکه این جرایم و این نوع کیفرها از دیدگاه روانشناختی در افراد اضطراب و نگرانی ایجاد میکند، افزود: وقتی این نگرانی ایجاد شد، افراد به دنبال این هستند که این استرس و نگرانی را در خود کاهش دهند لذا با این انگیزه نماز میخواند، روزه میگیرد؛ اما انجام این اعمال ممکن است نگرانی و استرس او را موقتاً کاهش دهد ولی در درازمدت مفید نیست و میشویم مصداق درجه سوم عبادتکنندگان خداوند از دیدگاه حضرت امیر(ع) که عبادت این افراد مانند عبادت بردگان است در حالی که عبادت واقعی، عبادت احرار یا آزادگان است؛ فرد جز خداوند را لایق عبادت نمیداند و برای همین او را عبادت میکند.
عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز اظهار کرد: این نوع ترسها و دلهرهها چه بسا فرد را به انجام برخی اعمال دینی سوق دهد اما این اعمال منجر به نشاط در فرد نخواهد شد چون به جهت ترس عمل میکنند.
وی درخصوص آثار آموزههای دینی در نشاط افراد به بیان مثالهایی پرداخت و گفت: خواندن نماز اول وقت برای فردی که نمازهای خود را بهطور معمول با تأخیر میخواند، نشاطبخش است. نماز به موقع خود باعث گشایشهای بعدی خواهد شد. اشتیاق زمان افطار که در احادیث نیز مطرح شده، کمک به نیازمندان گرچه در ظاهر دارایی انسان را کم میکند ولی فرد با انجام آن احساس میکند این کمک مقام او را بالاتر برده است.
سودانی ادامه داد: یکی دیگر از آموزههای دینی ما نماز جماعت است که ضمن آنکه فرد را از انزوا و تنهایی که یکی از عوامل مهم در ایجاد بینشاطی است، دور میکند باعث میشود مقبولیت عمل ما نزد خداوند میشود.
این مدرس دانشگاه تأکید کرد: دین و آموزههای دینی جزئیات را در حوزههای مختلف رفتاری به ما یادآور شده است اما در کاربرد آنها دچار اشتباه شدیم و آنها را خوب منتقل نکردیم.
آنقدر که نهی از منکر کردیم، امر به معروف نکردیم
موالیزاده در ادامه تصریح کرد: شاید یکی از بزرگترین اشکالات تربیتی ما این است آنقدر که نهی از منکر کردیم، امر به معروف نکردیم. الگوپردازیهای صحیح انجام ندادیم؛ هم در دریافت مطلب ضعیف برخورد کردیم و هم در پردازش الگوها مسیر را صحیح نیافتیم.
وی افزود: ولی هنوز که هنوز است یک الگوی شادی مشخص نتوانستیم ارائه دهیم. هنوز در بحث سرور دچار تعارض هستیم که نه حد و حدودش را میدانیم و نه بستر آن را میشناسیم. در برخی آموزههای دینی باب رحمت خداوند را بستیم و در یک جهنم را باز کردیم؛ اینها از نظر تربیتی سوء است.
موالیزاده ادامه داد: شاید ما اینها را میدانیم اما نمیتوانیم خود آنها را بیان کینم. ما باید بیانگرانی داشته باشیم که در هدایت رفتاری جامعه واقعا تأثیر بگذارند. طبعا در بحث اجرا ما به دنبال همین هستیم که چه کنیم. تا بتوانیم همه این علوم زیبا را با بیان زیبا برابر سطح دانش جامعه هدف منتقل کنیم.
وی افزود: تا زمانی که این سیستمهای ارتباطی را هدفمند، موضوعدار و سلسله موضوعی دنبال نکینم، باز در جامعه همین مسائل را میبینیم که ما به عنوان معلم نگرانیم، به عنوان والدین نگرانیم و در بحث نسل حقیقتا باید یک تجدید کارکرد و برنامه و تجدید هدایت جدی داشته باشیم.
مدیر امور بانوان و خانواده استانداری خوزستان گفت: در هیچ یک از ابعاد مبشراً و نذیراً نه واقعا بشارت واقعی داریم نه الگوپردازیهای درست کردیم یا الگوهای خودمان را آنقدر دور بردیم که مثلا وقتی در وصف حضرت علی(ع) صحبت میکنیم میگوییم ایشان علی(ع) بود. یا وقتی از حضرت زهرا(س) صحبت میکنیم میگوییم ایشان دختر پیامبر(ص) بود.
ضرورت نمادسازی رفتارها به جای افراد
موالیزاده با بیان اینکه در بحث الگوپردازی، باید یک سری رفتارها را نهادینه کنیم، خاطرنشان کرد: در بحث تعلیم و تربیت گفته میشود وقتی کودک اشتباهی مرتکب شد، به کودک نگوییم دوستت ندارم؛ بلکه بگوییم این رفتار را دوست ندارم. یعنی وقتی میخواهیم نمادسازی کنیم تکتک رفتارها را نماد کنیم نه فرد را. اگر فردی را داریم که در همه ابعاد واقعاً نذیر است تک تک اعمالش را به تناسب زمان و مکان بیان کنیم.
وی به ارائه مثالی پرداخت و گفت: چرا در برخی موارد و در بحث حجاب مسئله داریم؟ به نظر میرسد در این میان افراد دچار تعارض شدهاند. چرا جوانان ما در بحث شیکپوشی آن چیزی را ارائه میدهند که تناسبی با دین ندارد؟ در صورتی که شیکپوشی در جامعه اسلامی تعریف شده است؛ تناسب زمان، تناسب مکان، تناسب اندام، تناسب سن و تناسب فصل. پس این تناسب بسیار مهم و موثر است.
در پردازش الگوها و داشتههای دینی خود صحیح عمل نکردهایم
موالیزاده تصریح کرد: به نظر میرسد در پردازش الگوها و داشتههای دینی خود صحیح عمل نشده است؛ یا افراط کردیم یا تفرط و اینها باید اصلاح شوند.
سودانی در ادامه به برخی برنامههای قرآنی رسانه ملی اشاره کرد و با تأکید بر اینکه پخش آیات قرآنی باید براساس مفهوم آنها و حساب شده باشد، گفت: آیاتی که شب پخش میشود باید امیدوار کننده باشد. علاوه بر اینکه آیات باید متناسب با موقعیت باشند دقت کنیم آیاتی که انتخاب میکنیم جنبه امیدواری داشته باشد.
این مدرس دانشگاه بر تغییر کاربری مساجد تأکید کرد و گفت: اقتدار از دست رفته مساجد باید بازگردد. در گذشته مسجد محوری برای حل مسائل محله بود. وقتی مسجد سنگر است چرا آن را محور برنامههای خود قرار ندهیم؟ باید به طور یکسان برای شادی و عزا، برنامهریزی شود.
وی همچنین بر رعایت اختصار در نمازهای جماعت، توجه به نحوه رفتار با کودکانی که همراه والدین خود به مسجد میآیند، کنارگذاشتن خرید و فروش هنگام اذان و نماز به عنوان نمونههایی از رفتارهای اجتماعی تأثیرگذار در حوزه دین اشاره کرد و افزود: حضرت علی (ع) میفرماید: «البشاشة حبالة المودة» وقتی بشاش باشی میتوانی افراد را به سوی خود جذب کنی.
موالی زاده گفت: در کشورهای غربی برای نیازهایی که در جامعه وجود دارد و نقشهایی که از خانواده باید به نهادهای دیگر داده شود، نهادهایی به عنوان نهادهای ثانویه در جامعه تعریف کردند مثل خانه جوان، خانه فرهنگ و اقسام ساز و کارهایی که میتواند در رفع نیازهای کل خانواده موثر باشد. یکی از بزرگترین اشتباهاتی که در کشور ما در رابطه با این مباحث فرهنگی صورت گرفت، الگوگیری از کشورهای غربی بود. در صورتی که تاریخ مسجد در کشور ما و در این اسلام، ایجاد یک مکانی برای برطرف کردن هر نیاز جامعه است؛ چه مشورت، چه نشست، چه عزاداری، چه جشن، چه تشکیلات مختلف. متاسفانه به دلیل الگوگیری غلط از کشورهای دیگر چه هزینههایی در کشور صرف شد.
مساجد، حسینیهها، فاطمیهها خانه فرهنگ هستند/بیهوده دنبال مراکز مختلف میگردیم
مدیر امور بانوان و خانواده استانداری خوزستان تصریح کرد: با وجود اینکه زمینههای لازم را داریم، متاسفانه از کشورهای بیگانه الگوگیری غلط کردیم که به آن نیاز نداشتیم. باید تغییر نگرش ایجاد کنیم، مساجد، حسینیهها، فاطمیهها که کوچه به کوچه و خیابان به خیابان وجود دارد، اینها خانه فرهنگ هستند؛ حتی برای غیر مسلمانان. چرا بیهوده دنبال مراکز مختلف میگردیم. این از آن مسائلی است که باید ساماندهی شود.
