صله رحم؛ سنتی ایرانی با زمینه سفارش خداوندی در نوروز

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِیتَاء ذِی الْقُرْبَى وَیَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنکَرِ وَالْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ؛ در حقیقت‏ خدا به دادگرى و نیکوکارى و بخشش به خویشاوندان فرمان مى‏‌دهد و از کار زشت و ناپسند و ستم باز مى‏‌دارد به شما اندرز مى‏‌دهد باشد که پند گیرید(90/ نحل).»

دین اسلام در قرآن کریم و احادیث ائمه اطهار(ع) همواره بر نیکوکاری به خویشاوندان و دستگیری از آنها سفارش کرده است و نوروز ایرانیان مسلمان نیز به جای آورنده این سفارش دینی خداوند است.

در این میان حجت‌الاسلام والمسلمین علی‌نقی فقیهی، مدیر مؤسسه مطالعات مشاوره اسلامی با اشاره به اینکه ملاک و معیار صله‌رحم خویشاوندی و یا دوست بودن نیست، اظهار کرد: مادامی که افراد عدوالله نشده‌اند ملاک صله‌رحم بر آن‌ها صدق می‌کند.

وی با بیان اینکه دو نوع رحم نزدیک و دور وجود دارد، گفت: رحم نزدیک خانواده و دوستان و آشنایان هستند و رحم دور اولیا، ائمه و پیغمبر(ص) است. یکی از ابعاد بسیار مهم در صله‌رحم بُعد روانی ـ عاطفی است که در روایات آمده صله‌رحم کنید که دل‌بستگی و محبت‌ها میانتان فزونی یابد. امام صادق(ع) نشانه‌های مؤمن را شوخ‌طبعی و زنده‌دلی‌ معرفی می‌کند که از طریق صله‌رحم این شادمانی شکوفا می‌شود.

مدیر مؤسسه مطالعات مشاوره اسلامی با اشاره به بُعد روانی ـ اجتماعی صله‌رحم اشاره کرد و افزود: تنهایی سبب رخوت، پژمردگی و افسردگی و ایجاد ارتباط با ارحام سبب زدوده‌شدن افسردگی و ایجاد نشاط و شادی خواهد شد. همچنین مراحل جامعه‌پذیری خردسالان را تسهیل کرده و خردسالان از طریق مشاهده رفتار ارحام به الگویی صحیح دست می‌یابند.

وی حمایت مؤمنین از یکدیگر در مصائب و سختی‌های زندگی را یکی دیگر از تأثیرات مهم صله‌رحم عنوان کرد و ادامه داد: آموزش اخلاق اجتماعی در روابط اجتماعی، برخورداری از روح لطافت‌مندی، برخورداری از رحمت و لطف الهی از دیگر آثار صله‌رحم برای انسان‌ها است.

فقیهی عنوان کرد: صله‌رحم، نیاز درونی انسان را که همان نیاز به احساس کرامت و ارزشمندی است را برآورده می‌کند و همچنین نیاز به محبت و آرامش‌طلبی از طریق صله‌رحم قابل حصول است. اگر صله‌رحم به سبک توصیه شده پیامبر(ص) و ائمه(ع) در روایات، اجرا نشود انسان‌دوستی و حتی خویشتن‌دوستی در افراد از بین می‌رود و این فرد مصداق آیه «أُوْلَئِکَ کَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُوْلَئِکَ هُمُ الْغَافِلُونَ؛ آنان همانند چهارپایان بلکه گمراه‏ترند [آرى] آنها همان غافل‏ماندگانند(179/اعراف)» خواهد شد.

مدیر مؤسسه مطالعات مشاوره اسلامی گفت: در برخی از روایات آمده است که انسان‌ها به گونه‌ای آفریده‌ شده‌اند که بتوانند با یکدیگر مهر و محبت داشته و در نتیجه به میزانی که مهر و محبت و انس و الفت آنها با یکدیگر زیاد باشد به همان اندازه به سلامت روحی و روانی لازم دست می‌یابند.

وی بر تأکید روایات مختلف از ائمه اطهار(ع) مبنی بر آغاز صله رحم در سنین پایین اشاره کرد و گفت: مشاهده رابطه بزرگسالان با همدیگر سبب یادگیری و شکل‌گیری و رشد شخصیت اجتماعی کودکان خواهد شد. یادگیری فضائل اخلاقی و ایجاد روح سخاوتمندی از دیگر آثار روانی صله‌رحم خواهد بود.

در ادامه نیز سید‌علی مرعشی، عضو هیئت علمی دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز در گفت‌وگو با ایکنای خوزستان با بیان اینکه صله‌رحم دارای کارکردهای بسیاری بر روان انسان است، افزود: یکی از کارکردهای مهم صله رحم بر روان انسان، برطرف کردن نیاز به تعلق اجتماعی است که نیازی واقعی و شناخته شده است. همچنین نیاز به دوست داشتن و دوست داشته شدن، تعلق خاطر و تعلق اجتماعی از طریق صله رحم برطرف می‌شود.

وی با اشاره به اینکه صله‌رحم کارکرد مکانیزم «تطابقی» دارد، گفت: این مکانیزم شیوه سالمی است که انسان‌ها در بحران‌های زندگی، مشکلات و معضلات از آن استفاده می‌کند. انسان در بحران‌ها، مشکلات و فشار زندگی نیاز دارد به افرادی پناه برد و توسط دیگران و اطرافیان حمایت شود که این نیاز از طریق صله‌رحم قابل وصول است. براساس روایت امام علی(ع) درباره صله رحم ایشان بر ارتباط با خویشاوندان و حفظ آن‌ها برای روز مبادا تأکید داشتند.

مرعشی تصریح کرد: روابط سالم توأم با محبت و احترام، عاطفه و احساس مثبت را می‌توان به‌عنوان یک توزیع سالم قلمداد کرد. به گفته اریک فروم از روانشناسان برجسته «کارهای به درد نخور به مرور زمان به کارهای مخرب تبدیل می‌شود» اما صله‌رحم از کارهایی محسوب می‌شود که نه تنها در قلمرو کارهای مخرب نیست بلکه تأثیرات مثبتی بر روح و روان و رشد انسان دارد.

عضو هیئت علمی دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز افزود: کودکان در طی مراحل جامعه‌پذیری با دیدن تعاملات اجتماعی در جمع‌های فامیلی که جمع‌های مطمئنی هستند خوب گوش کردن، خوب ابراز وجود کردن، نه گفتن را به نحو احسن یاد خواهند گرفت. یکی از معضلاتی که این روزها خردسالان دچار شده‌اند کم‌تحرکی و استفاده از وسایل الکترونیکی است که با حضور آن‌ها در جمع فامیلی و گفت‌وگوهای حضوری از بیماری‌های روحی و جسمی دور خواهند شد. نوجوانان و جوانان جهت بالابردن جایگاه اجتماعی خود می‌توانند از طریق جمع‌های مطمئن فامیلی اقدام نمایند.

وی با بیان اینکه به منظور از بین رفتن کینه‌ها و کدورت‌های ایجاد شده صله‌رحم و برقراری ارتباط از بهترین راهکارها است، تصریح کرد: برخی گمان می‌کنند در ناراحتی باید رابطه را کم‌تر کرد اما برخلاف آن با ایجاد ارتباط پیش‌داوری‌های غیرمنطقی کمتر و در نتیجه کدورت‌ها روز به روز از بین خواهد رفت.

مرعشی در پایان اظهار کرد: نکته قابل تأمل در صله‌رحم خیررسانی و دوری کردن از زیر سلطه درآوردن طرف مقابل و زورگویی است. همچنین سلطه‌گری و توقع‌های بی‌جا در ارتباطات خویشاوندی نه تنها آثار مثبت روانی به بار نخواهد آورد بلکه باعث ایجاد کدورت خواهد شد.