خودتنظیمی، کنترل هیجانات کاذب و ارائه الگوی صحیح؛ مؤلفه‌های جوانی کردن

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا)از خوزستان، در آستانه فرارسیدن ولادت حضرت علی‌اکبر(ع) و روز جوان و همچنین اهمیت این دوره از زندگی بشر در آیات، روایات و علم جدید و قدیم، خبرگزاری ایکنای خوزستان میزگرد «جوانی کردن جوانان مسلمان در چهارچوب دین اسلام» را با حضور اساتید حوزه و دانشگاه حجت‌الاسلام سید محمد مهدوی مدرس فقه و اصول در حوزه علمیه و دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز و دکتر سید علی مرعشی مدرس روانشناسی در دانشگاه شهید چمران اهواز برگزار کرد.

در ابتدای این میزگرد حجت‌الاسلام مهدوی در پاسخ به پرسش تعریف جوانی، با مهم برشمردن دوره جوانی اظهار کرد: جوان یک زمین شخم‌زده است و هر چیزی می‌توان در آن کاشت. اهمیت این دوره از زندگی نیز باعث شده که دشمنان اسلام و دین همه هم و غم خود را بر انحراف کشیدن جوانان صرف کنند.

جوان؛ محبوب‌ترین بندگان نزد خداوند

وی با اشاره به اینکه در روایات بسیاری از ائمه اطهار(ع) محبوب‌ترین فرد نزد خداوند جوان معرفی شده که توبه و تضرع او در پیشگاه خداوند پذیرفته شده است، گفت: چرا که جوان با امیال و خواهش‌های نفسانی زیادی مواجه بوده و اگر بر این امیال خود پا گذاشته و در مسیر الهی قدم بردارد محبوب خداوند خواهد بود.

پیروی از ارزش‌های دینی در دستیابی به سعادت

مهدوی عنوان کرد: بر اساس فرموده پیامبر اکرم(ص) و امیرالمؤمنین(ع) دو فرصت سلامتی و جوانی در اختیار انسان قرار دارد که البته بسیار سریع می‌گذرد؛ بر این اساس جوان باید این فرصت را غنیمت شمرده و در صورتی که خواهان رسیدن به سعادت است مواردی را که دین به آن اشاره کرده رعایت کند و اگر خواهان رسیدن به تکامل است باید به ارزش‌های دینی پایبند بوده و معتقد باشد.

در ادامه این نشست دکتر مرعشی به این پرسش که تا چه میزان نزدیکی میان راهکارهای خوشبختی و موفقیت انسان در دین و روانشناسی وجود دارد؟ پاسخ داد: در روانشناسی شخصیت مفاهیمی همچون بالندگی، خودشکوفایی و تعالی در برخی از نظریه‌ها اشاره شده که این مفاهیم معادل به فعلیت رساندن ظرفیت های انسان است.

برخی از راهکارهای روانشناسی در رسیدن به تعالی کذب است

وی با اشاره به اینکه اسلام در دعوت انسان به کمال، تبدیل بالقوه‌های انسان به بالفعل را مدنظر دارد، گفت: روانشناسی و دین به دنبال آن هستند که انسان را به تعالی و کمال برسانند البته در این میان برخی از راه‌هایی که در روانشناسی ادعا می‌کنند ما را به مقصود می‌رسانند، کاذب است.

مرعشی گفت: در یکی از نظریه‌های روانشناسی چهار راهکار برای رسیدن انسان به تعالی بیان شده بود که رسیدن انسان به تعالی را در جستجوی امنیت و محبت در انسان دیگر بیان می‌کند. «کارن هورنای» صاحب این نظریه و آموزش یافته مکتب روانکاوی است که این چهار مدل را در زندگی خود امتحان کرد. این چهار بخش شامل آن است که انسان بر دیگران سلطه یافته و آنها به زور وادار به محبت شوند، یا فرد باب میل دیگران رفتار کند تا زیر سلطه آنها قرار گیرد و آنها به او توجه کنند، انسان باید از دیگران کناره‌گیری کرده تا آنها کمبودش را احساس کنند و به دنبالش بیایند و راه دیگر باب میل دیگران رفتار کند.

منبع امنیت و محبت خداست

وی گفت: اشکال این نظریه آن است که محبت انسان‌ها بسیار مهم جلوه می‌کند و محبت و امنیت از انسان‌ها درخواست می‌شود اما اگر محبت از خداوند درخواست شود و اعتماد کامل میان بنده و خدا شکل گیرد، و از این طریق فرد بداند که همه هستی او به دست پروردگار است و شاکر باشد، خیالش راحت می‌شود و این خیال راحت همان احساس امنیت است چرا که خدا در این اندیشه ضعیف نیست و نسبت به همه خوبی‌ها آگاهی دارد.

مهدوی پیرامون برنامه عملی دین اسلام برای سعات دنیوی و اخروی با تأکید بر اینکه یادگیری اصول دین باید به صورت عملی انجام شود، گفت: برنامه سعادت بشر توسط اسلام ارائه شده است و البته دستیابی به سعادت دنیوی و اخروی و تکامل انسانی بدون برنامه امکان‌پذیر نیست.

وی ادامه داد: با توجه به اینکه انسان احاطه و سیطره کامل بر دنیا و آخرت ندارد نیازمند برنامه‌ای برای زندگی سعادتمند است. براین اساس خداوند بر روح و روان انسان احاطه کامل داشته و از آنجا که بی‌نیاز و فیاض مطلق است برنامه زندگی را در قرآن کریم وارد کرده است.

اما مرعشی در ادامه پاسخ به این پرسش پیرامون برنامه سبک زندگی درباره انتخاب خداوند به عنوان منبع امنیت برای انسان تصریح کرد: انسان با فکر و تلاش برای زندگی خود هدف‌گذاری می‌کند اما صلاح کار را به خدا وا می‌گذارد. پیش از آنکه حرکت کند از خدا طلب خیر می‌کند و این استخاره مطلقه است که خداوند آگاه بر خیر مطلق بوده بنابراین اگر فرد به خواسته خود نرسد نیز احساس موفقیت می‌کند چرا که می‌داند خدا برای او بد نمی‌خواهد.

سعادت اخروی و دنیوی در برنامه زندگی آمده از سوی رسول خدا(ص)

این عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز با اشاره به اینکه «شیوه‌های انتخاب شده در زندگی را سبک زندگی می‌گویند»، گفت: سبک زندگی در دین اسلام کاملاً عملیاتی است، وجود مقدس رسول خدا(ص) چگونگی پیاده کردن دین در زندگی را برای همه بشریت مشخص کرده‌اند و این همان سبک زندگی اسلامی است. همچنین انتخاب مدل زندگی که انسان گمان می‌کند با آن به اهداف خود می‌رسد تعریف سبک زندگی است که چگونگی پیاده کردن آموزه‌های دینی در جزییات زندگی همچون رانندگی کردن و تعامل با حیوانات، پوشش و ... براساس آموزه‌های دینی را سبک زندگی اسلامی گویند.

این استاد روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز تصریح کرد: سبک زندگی اسلامی در سیره رسول خدا(ص) و ائمه(ع) موجود است. کتبی که درباره سیره این بزرگواران نوشته شده سبک زندگی است. به طور مثال امام صادق می‌فرماید: «به فرد معلولی که معلول است نگاه نکنید او را ناراحت می‌شود». حتی سبک نگاه کردن نیز در تعالیم دینی تعریف شده که اینها جزء مسائل فقهی نیست بلکه انسانی و اخلاقی است. در دعای شماره 20 مکارم‌الاخلاق صحیفه سجادیه کاملاً پیرامون سبک زندگی اسلامی سخن به میان آمده است و بسیار ظریف در این دعا مشخص شده که انسان به چه شکل زندگی کند.

وی افزود: بسیاری از منابع دست اول اسلامی دست‌نخورده باقی مانده‌اند، مانند صحیفه سجادیه. در برخی موارد جوانان، دانشگاهیان و حوزویان صحیفه سجادیه مطالعه نمی‌کنند. در چند دهه اخیر جهت حرکت اشتباه به جوانان داده شده و به آنان گفته می‌شود اگر خواهان آموختن معارف دینی هستید برخی کتب ادبی را بخوانید اما صحیفه سجادیه که متعلق به امام معصوم است کمتر توصیه می‌شود. در این میان این سوال نیز مطرح می شود که آیا شده در صدا و سیما سلسله جلسات شرح صحیفه سجادیه بگذارند؟

مرعشی در خصوص اینکه نظارتی بر ارائه منابع و کتاب به دانشجویان و طلاب وجود دارد؟ تصریح کرد: اگر فردی بخواهد بداند که از دین چه می‌خواهد و چگونه دین را در زندگی خود پیاده کند باید به این درک برسد که وجود مقدس رسول خدا(ص) همه این موارد را برای ما مشخص کرده است. ایشان در زمان رحلت فرمودند: «اِنّی تارِکٌ فیکُمُ الثِّقْلَینِ ما اِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِما لَنْ تَضِلُوا» دلیل گمراهی مسلمانان آن است که یکی از این دو شی گران‌بها را ترک گفته و به امور دیگر پرداخته‌اند.

جنس تقلبی در مسیر کمال در اختیار جوانان قرار داده شده است

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز با بیان اینکه به جای سوق دادن جوانان به سوی آموزه‌های دینی جنس تقلبی در اختیار آنان قرار گرفته است، گفت: در جایگاه معلم در این میان مقصر هستیم. نظارت بر تدریس کم است و البته همه اینها به کنار اکنون این پرسش مطرح می‌شود که آیا معلم به این درک رسیده است؟ ممکن است به این مرحله دست نیافته باشد. حتی این اشتباه در برخی حوزه‌های علمیه با توجه به آموزه‌های افلاطون و ارسطو نیز رخ داده است.

در ادامه این میزگرد حجت‌الاسلام مهدوی با اشاره به نظارت بیشتر بر آموزش‌های ارائه شده در دانشگاه و حوزه بر ورود روحانیت به مدارس تأکید کرد و گفت: روحانیت باید در ارتباط نزدیک با دانش‌آموزان باشد چرا که مظهر دین است و در این ارتباط دانش آموزان رابطه بهتری با روحانیت خواهند داشت.

مدرس اصول دینی در دانشگاه علوم پزشکی اهواز با اشاره به اینکه تربیت دینی به صورت عملی باید از سنین کودکی و ابتدایی آغاز شود، عنوان کرد: با انس به قرآن کریم سبک زندگی ما تغییر می‌کند. انسان به دنبال دستیابی به سعادت و تکامل است و باید برای رسیدن به این هدف برنامه و تلاش داشته باشند. بشر به دلیل اینکه تسلط کافی بر دنیا و آخرت ندارد نمی‌تواند برنامه زندگی دقیقی را به انسان‌ها ارائه کند و البته معمولاً این گونه است که فرد برنامه زندگی را برگرفته از روحیات و منافع خود تدوین می‌کند.

در این میزگرد همچنین از اشتراکات میان اسلام و روانشناسی جدید در ارائه راهکارهای دستیابی به خوشبختی و موفقیت نیز سخن به میان آمد که مرعشی در این ارتباط، روانشناسی جدید را دارای رنگ و بوی معنویت دانست و عنوان کرد: روانشناس کلین ابل اعتماد به خدا(trust in god)  را به دو نوع بالغانه و کودکانه تقسیم می‌کند؛ اعتماد بالغانه به سلامت و سعادت منتهی می‌شود اما نوع کودکانه آن بیماری‌زا است. در تعریف تفکر بالغانه انسان از فکر، عقل استفاده می‌کند و درست هدف‌گذاری می‌کند اما نتیجه با خداست و اگر خیر باشد به آن می‌رسد و اگر خیر نباشد به هدف دست نی‌یابد و چون به خدا اعتماد کرده است در هر دو صورت احساس موفقیت می‌کند. برای چنین انسانی خدا منبع امنیت و محبت است و هیچ‌گاه از انسان‌ها گدایی محبت نمی‌کند. در یک نوع توکل کودکانه فرد می‌داند که خدا او را دوست دارد و اما می‌گوید باید خدا همان کاری را که من گفتم انجام دهد. در نوع دیگر شخص نمی‌گوید هر چه من می‌گویم خدا مقدر می‌فرماید اما وقتی همه چیز به دست اوست چه نیاز به تلاش من.

تلاش و کوشش؛ توصیه همیشگی خداوند در همه حال

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: در آیه 25 سوره مریم «وَهُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَیْکِ رُطَبًا جَنِیًّا، و تنه درخت‏ خرما را به طرف خود [بگیر و] بتکان بر تو خرماى تازه مى‏ ریزد.» براساس علم پزشکی هیچ زائویی در بیابان وضع حمل نمی‌کند و زن تازه زایمان کرده به دلیل از دست دادن انرژی نمی‌تواند حرکت داشته باشد اما چون مریم(س) به خدا اعتماد دارد برخاسته و درخت را می‌تکاند و خداوند نیز اعتماد مریم را داده و به درخت نخل خشکیده فرمان میوه دادن می‌دهد.

مرعشی با تاکید براینکه خداوند کار غیرحکیمانه انجام نمی‌دهد، افزود: از این آیه می‌توان نتیجه گرفت که خداوند در شرایط دشوار نیز انسان را به تلاش و استفاده از امکانات ترغیب می‌کند. در آیه 3 سوره انسان آمده است: «إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ إِمَّا شَاکِرًا وَإِمَّا کَفُورًا، ما راه را به او نشان دادیم خواه شاکر باشد و پذیرا گردد یا ناسپاس.» که براین اساس عدم استفاده از امکانات خدادادی انسان را کفور می‌کند.

استفاده از اندیشه فردی دانشجویان

مهدوی در این میان با اشاره به اینکه خداوند تا آخرین لحظه فرصت را برای توبه بنده باز گذاشته است و این به دلیل علاقه بسیار خدا به بنده است، به یکی از شیوه‌های آموزشی خود در دانشگاه اشاره کرد و افزود: بیان نظرات دانشجویان پیرامون مباحث مختلف دینی بدون استفاده از منابع مکتوب و مجازی در قالب طرح یک سؤال باعث می‌شود که بیان نظراتشان به بحث گذاشته و نتایج مطلوب حاصل شود، در این شیوه مهم آن است که نظرات دانشجویان مطرح شود و از اندیشه فردی بهره گیرند.

در ادامه این میزگرد مرعشی به پرسشی مبنی بر توجیح اصطلاح «جوانی کردن» در چارچوب دین اسلام تصریح کرد: هماهنگی این موضوع اصلاً اتفاق سختی نیست و چون مبانی آن را برای خود مشخص نکرده‌ایم گمان می‌کنیم که سخت است. اریک فروم می‌گوید: «هرگاه انسان سرگرم کارهای بی‌ثمر شود سر از کارهای مخرب درمی‌آورد.» بسیاری از جوانی کردن‌های جوانان ما انجام کارهای بی‌ثمر است. ساعت‌ها وبگردی‌های بی‌هدف، تلقی رانندگی به عنوان تفریح با سرعت بالا، ساعت‌ها گوش سپردن به موسیقی از جمله اینهاست.

وی درباره اظهارنظری مبنی براینکه «گاهی هیجانات جوانی با منطق علمی توجیه نمی‌شود»، گفت: این سخن غیرعلمی است و مانند این است که بگوییم چون بچه آمپول دوست ندارد نباید به او آمپول زد.

آثار مخرب برخی تفریحات جوانان

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز تصریح کرد: جوانی کردن جوانان این نیست که بگوییم جوان تفریح و جوانی کرد و تمام شد. بلکه در نتیجه این اعمال مسائل مخربی پیش می‌آید. پژوهش‌ها نشان می‌دهد 80 درصد کاربران فضای مجازی به این فضا اعتیاد دارند که این اعتیاد باعث ستیزه‌جویی، خانواده‌گریزی، افسردگی وجامعه‌ستیزی خواهد شد.

مرعشی ادامه داد: بسیاری هیجان‌طلبی جوانان را امری به مقتضای سن محسوب می‌کنند اما باید دانست که نتیجه آن چیست و انتهای آن کجاست؟ افرادی که به یک عادت اعتیاد دارند هنگام اشتغال به آن کار احساس خوشایندی در خود پیدا می‌کنند که ما اصطلاحاً به آن «mood regulation» یا تنظیم خلق می‌گوییم که فرد در حالت ناراحتی و عصبانیت با استفاده از این سرگرمی‌ها مشکلات خود را فراموش می‌کند. اما در درازمدت این عادات باعث ایجاد افسردگی می‌شود و قطعاً این افسردگی باعث افت تحصیلی، یعنی بدون استفاده ماندن بسیاری از ظرفیت‌ها و استعدادهای فردی خواهد شد.

این عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز در ادامه با اشاره به استفاده اعتیادآور از فضای مجازی خاطرنشان کرد: حضور چندین نفر در کنار هم که هر کدام با یکی از برنامه‌های فضای مجازی مشغول هستند تعاملی سازنده نخواهد بود.

اشتباهات مصطلح رایج در جامعه درباره برخی تفریحات، ورزش‌ها و هنرها

وی در ادامه به برخی از باورهای ناصحیح رایج در جامعه اشاره کرد و افزود: غلط مصطلحی که در جامعه رواج یافته تلفی «موسیقی غذای روح» است. آنقدر این مطلب بیان شده که همگان آن را بدون پرسش از دلیل منطقی پذیرفته‌اند؛ چندی پیش همایشی در دانشگاه شهید چمران اهواز برگزار شد که 52 مستند خارجی درباره موسیقی به نمایش درآمد و ثابت کرد که اعتیاد به موسیقی نیز باعث افسردگی می‌شود.

مرعشی افزود: غلط مصطلح دیگر درباره بازی شطرنج است که گفته می‌شود «فکر را باز می‌کند» هیچ استناد علمی در این زمینه وجود ندارد. تماشای فوتبال نیز کاری بیهوده است و در قبال آن تحرک و ورزش جونان توصیه شده است.

مدرس دانشگاه شهید چمران اهواز با بیان اینکه مطالعه برخی کتب، رشد و کمالی برای بشر به همراه ندارد، گفت: به عنوان مثال رمان خواندن فرد را در فضای خیالی و غیرواقعی برده که دستیابی به آن اهداف در واقعیت امکان‌ناپذیر است و این امر باعث ناکامی می‌شود.

وی در خصوص اهمیت توجه به وقت و استفاده بهینه از آن در برهه جوانی گفت: چندی پیش یکی از مراجعان جوان من که اعتیاد به شبکه اجتماعی فیسبوک داشت، اظهار کرد در حال چت بودم که یک جوان رومانیانی آنلاین شد از او خواستم که در گروه بماند. در پاسخ گفت: چه چیزی نصیبم می‌شود؟» این جوان غربی آموخته است که وقت خود را صرف کاری که پایان آن بیهوده است نکند و جوان ما باید این امر را بیاموزد.

مرعشی در پاسخ به این پرسش که چه تفریحی با فطرت انسان سازگار است؟ عنوان کرد: تفریح واقعی که به جوانان توصیه می‌شود کوهپیمایی، گشت و گذار در طبیعت، ورزش کردن و نه ورزش تماشا کردن است. آنچه که معمول شده دلیل بر این نیست که درست است. همچنین باید بر اساس فرمایش حضرت علی(ع) کار را به عنوان تفریح نگریست. از دیگر تفریحات برای انسان و البته کسب هیجان یادگیری است. آموختن چیزهای جدید برای فرد هیجان به همراه می‌آورد دلیل آنکه جوانان ما با این گونه هیجانات سالم غریبه بوده‌اند به سراغ هیجانات ناسالم رفته‌اند.

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز با بیان اینکه مشکل جوانان ما «استحاله طبیعت» است، افزود: تفریحات جوانان هیجانات کاذب است و آنقدر به افراد تلقین شده که دیگر هیجانات طبیعی را نمی‌پذیرند و به همین دلیل در حال حاضر زمان و انرژی بسیاری از جوانان ما از بین می‌رود.

وی بیان کرد: بزرگترین ایراد وارد بر سبک زندگی جوانان آن است که تفریحات آنان کاذب بوده و حقیقی نیست و در این میان همه ما مقصریم و هیچ کس حق ندارد تقصیر را بر گردن دیگری بیندازد. از دانشگاه گرفته، وزارت علوم، حوزه، سیستم آموزش و پرورش مقصر هستند. در این راستا باید خطر احساس شده و عزم جمعی شکل گیرد.

پاسخ «دوست دارم» جوانان در پرسش از چرایی انجام برخی تفریحات استدلالی هیجانی است

مرعشی ادامه داد: وقتی به یک جوان می‌گویی چرا فلان کار را انجام می‌دهی؟ می‌گوید دوست دارم و این استدلالی هیجانی است. دوست داشتن همان هیجان است که به معنای خوشایندی و ناخوشایندی تعریف می‌شود. بسیاری از تفریحاتی که جوانان انجام می‌دهند به دلیل آنکه آثارشان غیرمستقیم است متوجه آسیب‌های آن نمی‌شوند. روی آوردن جوانان به تفریحات بی‌ثمر در درازمدت باعث ابتلا به افسردگی، خانواده ‌گریزی، خانواده ستیزی، جامعه گریزی می‌شود.

وی ادامه داد: براساس آیه شریف 1 و 2 و 3 سوره مومنون که می‌فرماید: « قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ، الَّذِینَ هُمْ فِی صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ، وَالَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ؛ به راستى که مؤمنان رستگار شدند، همانان که در نمازشان فروتنند، و آنان که از بیهوده رویگردانند» خداوند با صراحت انسان را از انجام کارهای بیهوده و بی‌ثمر منع فرموده که با وجود انجام اعمال لغو و بیهوده از رستگاری به دور خواهد بود.

نزدیکی روانشناسی جدید با آموزه‎های اسلامی

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز تصریح کرد: در دیدگاه‌های جدید روانشناسی که نزدیکی بیشتری با آموزه‎های اسلامی دارد بر خودتنظیمی «self regulation» و کنترل هیجانات کاذب و دنبال کردن مطلوبات تأکید شده است.

ضرورت تغییر تعریف هیجان جوانی

حجت‌الاسلام مهدوی در ادامه بیان کرد: برداشت‌هایی که جوان از خانه و محیط تحت عنوان هیجان دارد را برای خود تعریف بکند. به طور مثال جوان در محیطی بزرگ شده که رانندگی با سرعت بالا مطلوب است حتی اگر دیگران آن را نپسندند.

وی در این باره گفت: تعریف هیجان جوانی باید تغییر کند که با این عمل از بسیاری مسائل مطلوب می‌توان لذت برد.

در ادامه مدرس حوزه و دانشگاه تصریح کرد: چگونی ایجاد انگیزه در جوانان نسبت به سبک زندگی اسلامی مهم است. عادت جوانان به مواردی به عنوان تفریح، باعث شده که ترک آن دشوار بوده و موجب بیماری شود. بنابراین باید هیجانات سالم جایگزین تفریحات ناسالم برای جوانان شود.

هر دو صاحب‌نظر در این میزگرد به معرفی کتاب‌هایی برای دستیابی به سیره سبک زندگی اسلامی از جمله مفاتیح‌الحیاه، پیامبر مهربانی و مهارت‌های زندگی در 4 جلد پرداختند.