علمآموزی در اسلام از اهمیتی بالایی برخوردار است/ جهاد علمی یا جهاد کبیر
گروه اندیشه: یکی از ویژگیهای ممتاز دین اسلام، توجه به علم و دانش و توصیه بسیار به تفکر و تعقل است و به جرأت میتوان گفت که در هیچیک از ادیان و مکاتب به اندازه اسلام، به کسب معرفت و دانش تاکید نشده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از اردبیل، در عصری که جهان در تاریکی جهل فرو رفته بود، تمدن اسلام، با تلاشهای پیامبر پایهگذاری شده و به تدریج به بار نشست. پس از پیامبر(ص)، اهل بیت(ع) آن حضرت هریک در زمان خود در شکوفایی و غنای این تمدن، نقش مهمی ایفا کردند. این مرحله، آغاز نهضت علمی در اسلام بود که تدریجا توسعه پیدا کرد. همه امامان معصوم(ع) تاکید خاصی به فراگیری علم داشتند که در بین همه آن بزرگواران زحمات امام علی(ع)، امام باقر(ع) و امام صادق(ع) بسیار قابل توجه و بیشتر بوده است. بعد از امامان معصوم(ع) که پیشوایان امت اسلامی و بنیانگذاران اصلی بسیاری از علوم مختلف در جامعه جهانی بودهاند، در سالهای بعد تعدادی از مسلمانان دارای استعداد و نبوغ، با تاسی از فرمان پیامبر و ائمه(ع)، سالهای عمر خود را وقف گسترش دروازههای بیمنتهای علمی نموده و باب جدیدی از علوم را به روی جهانیان گشودهاند، بطوریکه پیشرفت شگرف بسیاری ازعلوم امروزی در رشتههای مختلف پزشکی، ریاضی، شیمی و... مرهون زحمات این دانشمندان مسلمان در عصرهای گذشته بوده است.
اقسام مختلف جهاد در اسلام
از نظر آموزههای وحیانی قرآن، جهاد به سه دسته جهاد اصغر، جهاد اکبر و جهاد کبیر تقسیم میشود. جهاد اصغر همان جهاد با جان و مال است که در جبهههای حق علیه باطل صورت میگیرد و پیروزی در قتال و یا شهادت از پیامدهای آن است(سورهی توبه، آیه ۵۲).
اما جهاد اکبر همان جهاد با نفس و هواها و خواهشهای نفسانی است. حضرت امام صادق(ع) در حدیث شریف میفرمایند: أَنَّ النَّبِیَّ(ص) بَعَثَ بِسَرِیَّةٍ فَلَمَّا رَجَعُوا قَالَ: مَرْحَباً بِقَوْمٍ قَضَوُا الْجِهَادَ الْأَصْغَرَ وَ بَقِیَ الْجِهَادُ الْأَکْبَرُ. قِیلَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ ! وَ مَا الْجِهَادُ الْأَکْبَرُ؟ قَالَ: جِهَادُ النَّفْسِ؛ پیامبر(ص) گروهی از اصحاب را برای عملیات نظامی به جایی فرستاد و زمانی که از مأموریت برگشتند به آنان فرمود، آفرین بر گروهی که جهاد اصغر را به نحو احسن بجای آوردند اما جهاد اکبر را باقی گذاشتند. در این هنگام عدّه ای از ایشان پرسیدند که ای رسول خدا! جهاد اکبر چیست؟ (حضرت) فرمودند: جهاد با نفس(1).
اما غیر از جهاد اصغر و اکبر جهاد دیگری در قرآن وجود دارد که از آن بعنوان جهاد کبیر یاد شده است. جهاد کبیر همان جهاد علمی است؛ خداوند در آیه ۵۲ سوره فرقان میفرماید: «فَلا تُطِع الْکفِرِینَ وَ جَهِدْهُم بِهِ جِهَاداً کبِیراً» «پس، از کافران اطاعت مکن، و با [الهام گرفتن از] قرآن با آنان به جهادى بزرگ بپرداز».
اینکه خداوند از پیامبر(ص) خواسته است تا با بهرهگیری از آموزههای وحیانی قرآن در برابر کافران بیایستد و جهاد کند، بیانگر آن است که این جهاد عملی است؛ زیرا اگر پشتوانههای علمی قوی در برابر دشمنان نداشته باشیم نمی توانیم حقانیت دعوت اسلام را بشناسیم و دیگران را بدان دعوت کنیم. جهاد فکرى و تبلیغاتى در برابر وسوسههاى گمراهان و دشمنان حق از بزرگترین جهادها است؛ زیرا آنچه نگرش انسان و سبک زندگی او را تحت تاثیر مستقیم قرار می دهد، معرفتهای یقینی و هستی شناختی و انسان شناختی اوست. هر گونه انحراف و سستی در معارف علمی و بینشها موجب تغییر و انحراف در نگرشها و رفتارها خواهد شد(2).
دشمنان حقیقت و حقانیت اسلام، شمشیر شبهات خود را تیز کرده اند تا با تردید افکنی و تشکیک در افکار و عقاید مسلمانان و مومنان آنان را از حرکت در مسیر اسلام و سبک زیست اسلامی دور کنند و افکار التقاطی و یا باطل خود را تبلیغ و ترویج داده و سبک زندگی خود را نهادینه سازند. بنابراین، نمیتوان در جهاد علمی و ارزش و اهمیت آن، هیچ شک و تردیدی روا داشت؛ زیرا اگر در این جهاد موفق نشویم بهطور طبیعی پیرو افکار و عقاید باطل و یا التقاطی و انحرافی دیگران شده و به اطاعت از فکر و عمل آنان میپردازیم(3).
پس وظیفه پیامبر(ص) به عنوان رهبر و پیشوای امت آن است که با بهرهگیری از آموزههای وحیانی قرآن و دیگر منابع حق و حقیقت، جهاد علمی و کبیری را آغاز کند و امت را بدان دعوت و تشویق کند. نقش پیامبر(ص) در جهاد علمی و کبیر تا آنجاست که گام نخست علمی و عملی را میبایست او بردارد و با عدم اطاعت از افکار و عقاید و رفتار کافران، و بهرهگیری از آموزههای علمی و قطعی قرآن، هر گونه پرسشهای احتمالی و شبهات تردید افکن را پاسخ دهد تا امت از او چگونگی جهاد علمی را بیاموزد؛ چرا که جهاد عملی و کبیر بر خلاف جهاد اصغر دارای ریزکاریها و ظرافتهایی است که نمیتوان بدون رهبری و آموزشهای رهبران الهی انجام داد(3).
متاسفانه وجود قدرتهای استعماری غربی و برخی عوامل داخلی و خارجی دیگر باعث شد در چند سده اخیر مسلمانان در زمینه تولید پرشتاب علمی از کشورهای غربی تا حدود زیادی بازمانند، البته پیشرفتهای علمی مسلمانان در سالهای گذشته و بخصوص بعد از انقلاب اسلامی در ایران بسیار قابل توجه است، اما در دین اسلامی که رهبران آن خود پرچمدار علمی عصر خود بودهاند انتظار میرود اکنون مسلمانان(بخصوص در کشور عزیزمان ایران) با یک جهاد علمی بزرگ که یادگار ائمه معصومین (ع) برای ما شیعیان است، دوباره بزرگترین پرچمدار علمی و تولید کننده علم در جهان شوند که این امر نیز امری خارج از انتظار برای ما نمیباشد.
گزارش از: تقی قاسمی خادمی، فعال و پژوهشگر قرآنی
1) الکافی، ج ۵، باب وجوه الجهاد، ص۹.
2) مجمع البیان، ذیل آیه.
3) http://somamus.com/?p=3875
