نگاهی بر فضائل شب قدر/ شب تجلی پیوند قرآن و اهل‌بیت(ع)

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از اردبیل، شب قدر بعنوان برترین و باعظمت‌ترین شب سال است که به تعبیر قرآن برتر و والاتر از هزار شب بوده و شبی است که قرآن در آن شب نازل شده است. بعلاوه جمیع مقدرات بندگان در تمام سال در آن شب تعیین می‌شود. شب قدر دارای اعمال بسیاری است که بافضیلت‌ترین آن‌ها انجام مباحثه علمی می‌باشد. از دیگر اعمال مرسوم این شب قرائت قرآن، احیاء شب قدر، راز و نیاز با معبود بی‌همتا، توسل به ساحت مقدس ائمه معصومین(ع) و خواندن تعدادی از ادعیه‌ها می‌باشد. از دیگر مسائلی که باید در این شب بزرگ بدان توجه نمود، استغاثه و توسل به صاحب امر شب قدر یعنی امام عصر(عجّ) می‌باشد که نبایستی در هرحال و هرزمان و بخصوص در شب‌های قدر از آن غفلت نمود.

شبِ قدر چه شبی از شب‌های سال است؟
در قرآن‌کریم بدین موضوع که چه شبی از ماه‌های سال شب قدر است، بطور مستقیم اشاره نشده است اما از جمع‏‌بندى چند آیه از قرآن کریم براحتی می‏توان فهمید که شب قدر یکى از شب‏هاى ماه مبارک رمضان است. قرآن کریم از یک سو در آیه سوم سوره مبارکه دخان می‌‏فرماید: «اِنّا اَنزَلناهُ فِى لَیلَه مُّبارَکَه‏؛ ما (قرآن) را در شب مبارکی نازل کردیم». این آیه گویاى این مطلب است که قرآن یک‌پارچه در یک شب مبارک نازل شده است و از سوى دیگر در آیه 185 سوره بقره می‌فرماید: «شَهرُ رَمَضان الَّذى اُنزِلَ فِیهِ القُرآن؛ ماه رمضان ماهی است که قرآن در آن نازل شده است». این آیه گویاى آن است که تمام قرآن در ماه رمضان نازل شده است. همچنین در آیه اول سوره قدر نیز آمده است: «انّا اَنزَلناهُ فِى لَیلَه القَدر؛ ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم». از مجموع این آیات استفاده می‌‏شود که قرآن کریم در یک شب مبارک در ماه رمضان که همان شب قدر است نازل شده است. پس شب قدر در ماه مبارک رمضان قرار دارد.

اهمیت شب بیست و سوم ماه رمضان
این موضوع که کدام یک از شب‏هاى ماه مبارک رمضان شب قدر است، در قرآن کریم اشاره نشده و تنها از راه احادیث ائمه معصومین(ع) می‌توان آن شب را معین کرد. همان‌گونه که حضرت امام صادق(ع) نیز در این زمینه مى‌فرماید: «تقدیر مقدرات در شب نوزدهم و تحکیم آن در شب بیست و یکم و امضاء آن در شب بیست و سوم است(1)».
باتوجه به حدیث فوق، استنباط می‌شود که در میان سه شب قدر، شب بیست و سوم از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. دلیل دیگری در این موضوع آن است که رسول خدا(ص) شب بیست و سوم، به صورت افراد آب مى‌پاشید تا آن‌ها را خواب نگیرد، چنان‌که حضرت فاطمه زهرا(س) نیز همه اعضاى خانواده را وادار مى‌کرد که روز بخوابند، شب کم غذا بخورند تا بتوانند شب بیست و سوم را بیدار بمانند و می‌فرمود: «انسان محروم کسى است که از خیر و فضیلت این شب محروم بماند(2)».

دلیل مخفی بودن شب قدر
این موضوع که پیامبر اسلام(ص) و ائمه معصومین(ع) از بیان آشکار و تعیین دقیق شب قدر امتناع نموده‌اند، این است که مسلمانان با اطاعت و عبادت در چند شب، جهت درک فضایل این شب بزرگ و معارف و معنویات آن، تلاش و جستجوى بیش‌ترى داشته و عبادت و اطاعت خویش را منحصر بدان شب خاص ننمایند. حدیث جالبی از امیرمومنان، امام علی(ع) در این زمینه وارد شده است که فرموده‌اند: «در این جهت تردید ندارم که خداوند جهت مخفى داشتن(شب قدر) به شما نظر و عنایت دارد، زیرا اگر آن‌را براى شما اعلام داشته بود، در همان شب به عبادت مى‌پرداختید و عبادت در شب‌هاى دیگر را ترک مى‌نمودید....(3)».

اهداف نزول ملائکه به زمین
با جستجو در آیات قرآن کریم که در آن‌ها سخن از نزول ملائک به میان آمده، می‌توان نزول ملائک را از نظر هدفی که در نزول خود دنبال می‌کنند به دو دسته تقسیم نمود: یک دسته از نزول آن است که ملائک نازل می‌شوند تا امر و فرمانی از فرامین الهی محوله را اجرا نمایند، نظیر: 1) نزول ملائک جهت یاری مؤمنان در جنگ بدر و حنین و سایر عرصه‌ها(سوره آل‌عمران، آیات 124 و 125 و سوره توبه، آیات 25 و 26)؛ نزول فرشتگان برای گرفتن جان افراد(سوره نازعات، آیه 2) و یا نزول ملائک جهت اجرای عذاب الهی نظیر آنچه که در مورد قوم لوط به وقوع پیوست(سوره هود، آیات 75 و 76) و ...(4).
نوع دیگر نزول فرشتگان الهی، فرود آمدن آنان به منظور ابلاغ و رساندن پیام خداوند است. به وضوح روشن است که هر پیام یک دریافت‌کننده و مخاطبی دارد که آن پیام برای او فرستاده شده است. به بیان دیگر ملائک الهی باید پیام خود را پس از آن‌که از خداوند دریافت نمودند بر کسی عرضه کنند یا به عبارت دیگر بر مخلوقی از مخلوقات او نازل شوند. نمونه‌ای از این نزول، نزول جبرائیل امین در طول 23 سال نبوت پیامبر اسلام(ص) می‌باشد که پیام‌های الهی را به‌صورت پیوسته بر آن حضرت نازل می‌نمود. که نزول ملائکه بر زمین در شب قدر نیز از همین نوع می‌باشد زیرا خداوند متعال هنگامی‌که در آیه 4 سوره قدر بحث نزول ملائک را مطرح می‌نماید، می‌فرماید که ملائک در این شب تمامی فرامین الهی را نازل می‌کنند(«فرشتگان و روح در آن شب به اذن پروردگارشان برای (تقدیر) هر امری نازل می‌شوند.» (آیه چهارم سوره مبارکه قدر)). به عبارت دیگر ملائک در قبال این فرامین مأموریت اجرای آن‌ها را نداشته، بلکه باید آن‌ها را نازل کنند، و این نزول از نوع اطلاع رسانی و نزول ابلاغی بوده و جنبه اجرایی ندارد(4).

مقصد نزول ملائک در شب قدر
همانگونه که اشاره شد نزول ملائک در شب قدر به صورت ابلاغی(و نه اجرایی) بوده و در این نزول ملائک همانند قاصدان امینی از جانب خداوند، پیامی را برای مخاطبی(خاص) فرود می‌آورند. بدون شک نزول چنین پیام‌های باعظمتی از سوی ملائک الهی باید بر شخصی باشد که قابلیت دریافت فرمان‌های الهی و نزول ملائک را داشته باشد. روشن است که نه تنها اشیاء گوناگون و گیاهان و جانوران و حتی مکان‌های مقدس قادر به فهم این پیام و شایسته این نزول نبوده، بلکه انسان‌های معمولی نیز ظرفیت این نزول را ندارند، چرا که موضوع این ابلاغ، مقدرات امور و آن هم مقدرات همه موجودات عالم و از جمله تک‌تک انسان‌ها‌ست. به عبارت دیگر، کسی که مورد نزول ملائک واقع می‌شود، باید در سیر انجام این فرامین نقش و وظیفه‌ای داشته باشد.
بنابراین امری بدیهی‌ست که می‌توان انتظار داشت افراد مخصوصی وجود داشته باشند که از نقایص و کمبودها و محدودیت‌های انسان‌های عادی دور باشند و از جانب خداوند ظرفیت‌ها و توانایی‌های ویژه‌ای را کسب کرده باشند. در حقیقت خداوند این انسان‌های برگزیده را به مقام جانشینی خود(خلیفه الله) بر روی زمین نایل کرده، و این همان مقام و منزلتی است که قرآن کریم نیز صراحتاً در آیه 30 سوره بقره عده‌ای را تحت همین عنوان معرفی می‌نماید و از آنان با عنوان خلیفة الله تعبیر می‌کند.
بنابراین نماینده خدا بر زمین کسی است که وجودش نمایش‌گر خداوند است و به عبارت دیگر او سبب و واسطه اتصال بین آسمان و زمین بوده و از سوی دیگر او به اذن و اراده خداوند مأمور به اجرای دستورات خاص الهی است، پس نزول ملائک به چنین شخصی یقیناً اثر عملی به دنبال خواهد داشت(4).

شب قدر از اول خلقت بوده و تا آخر خلقت ادامه خواهد داشت
مطالعه روایات نشان‌دهنده آن است که شب قدر از اول خلقت بوده و تا آخر خلقت نیز ادامه خواهد داشت. امام محمد تقی(ع) در این زمینه فرموده‌اند: خداوند شب قدر را در ابتداى خلقت دنیا آفرید و در آن شب نخستین پیغمبر و نخستین وصیى که باید باشد را آفرید و حکم فرمود که در هر سالى، شبى باشد که در آن شب تفسیر و بیان امور تا چنان شبى در سال آینده فرود آید...(7). نکته‌ای که در اینجا باید به آن اشاره کنیم، این است که نزول ملائک در شب قدر موضوع جدیدی نبوده که با ظهور اسلام شروع شده باشد. بلکه انبیا و اوصیای قبل از پیامبر اسلام هم در شب قدر مورد نزول ملائک قرار می‌گرفتند.

حجت الهی بر روی زمین دریافت کننده پیام ملائک
زمین هیچ‌گاه از حجت الهی خالی نبوده و نخواهد بود و اگر روزی دو نفر بر روی زمین باقی بمانند مطمنا یکی از آن دو نفر حجت الهی و جانشین خداوند بر روی زمین خواهد بود. چنان‌که امام رضا(ع) نیز فرموده‌اند: «همانا در هیچ عصر و زمانی زمین از حجت خدا بر خلق خالی نمی‌شود(5)». با مراجه به پاراگراف قبلی می‌توان فهمید نزول ملائک در شب قدر موضوع جدیدی نبوده که با ظهور اسلام شروع شده باشد، بلکه انبیا و اوصیای قبل از پیامبر اسلام(ص) هم در شب قدر مورد نزول ملائک قرار می‌گرفتند. مجموع روایات نقل شده در باره شب قدر (چه در منابع اهل سنت و چه در منابع شیعه) هم بیانگر نزول ملائک بر نبی یا وصی و حجت هر زمان است(4).
بطور مثال از ابوذر روایت شده است که گفت: «به رسول خدا(ص) عرضه داشتم یا رسول الله آیا شب قدر شبی است که در عهد انبیا بوده و امر بر آنان نازل می‌شده و چون از دنیا می‌رفتند نزول امر در آن شب تعطیل می‌شده است؟«فرمود: نه، بلکه شب قدر تا قیامت هست(8)». در حدیث دیگری از امام محمد تقی(ع) آمده است: «به خدا سوگند جبرائیل و ملائکه در شب قدر آن امر را برای آدم آوردند و به خدا سوگند آدم نمُرد، جز این‌که برای او وصیی بود. و برای همه پیغمبران پس از آدم امر خدا در شب قدر می‌آمد، و برای وصی پس از او هم مقرر شد. به خدا سوگند که هر پیغمبری از آدم تا محمد در آن شب مأمور می‌گشت که کسی را وصی خود کند(9).
در حدیث دیگری از حضرت امام باقر(ع) آمده است که وقتی از ایشان پرسیدند: آیا شما می‌دانید که لیله القدر کدام شب است؟ حضرت فرمود: چگونه ندانیم، و حال آن‌که در شب قدر فرشتگان بر گرد ما طواف می‌کنند(10). در حدیث مهم دیگری حضرت امام محمد باقر فرموده‌اند:«ای گروه شیعیان، شما برای اثبات امام خودتان به سوره قدر تمسک بجویید». این روایت نکته بسیار کلیدی در بَردارد و آن این است که اگر شب قدر شب نزول قرآن است، باید بدانیم این قرآن بر انسان پاک که وجود مقدس پیامبر اکرم(ص) می‌باشد عرضه‌ شده است. خداوند متعال در شب قدر از نزول فرشتگان و به‌ویژه فرشته بزرگ «روح» یاد کرده است که در این شب با خود تقدیر امور بشری را که حاوی سلام و محتوای خیر و برکت و تقدیرات اعمال است، می‌آورند(11).
خداوند در آیات 3 و 4 سوره مبارکه دخان نیز به این امر اشاره می‌کند:«إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةٍ مُّبَارَکَةٍ إِنَّا کُنَّا مُنذِرِینَ*فِیهَا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ»«ما آن‌(قرآن) را در شبی پربرکت نازل کردیم، ما همواره انذار کننده بوده‌ایم* در آن شب هر امری بر اساس حکمت(الهی) تدبیر می‌گردد». بنابراین، بر اساس روایات معتبر تمام امور بندگان نیز در شب قدر بر پیامبر اکرم(ص) و امام معصوم و حجت الهی آن عصر نازل می‌شود و از آن رو که هم اکنون حجت زنده، امام عصر(عج) است، تقدیر امور به ایشان عرضه می‌گردد(6).

شب قدر، شب توجه ویژه به امام عصر(عجّ)
با عنایت به مطالب فوق، باید بدانیم اگر این ماه، ماه بهار قرآن است باید همتا و شریک آن را نیز که ائمه معصومین(ع) می‌باشد، مد نظر قرار دهیم. طبق حدیث ثقلین پیامبراکرم(ص) «.... کتاب الله و عترتی...» که دو مشعل هدایت یعنی قرآن و ائمه معصومین(ع) را برای هدایت بشریت معرفی نموده‌اند، و این دو باید همیشه در کنار هم باشند و تا قیامت از هم جدا نخواهند شد؛ تعجی نیست که در چنین شب باعظمتی که قرآن نازل شده است، کل امورات بشری نیز بر قلب انسان کامل یا شریک‌القرآن(12) نازل گردد.
در شرایط و زمانه حاضر مصداق امامت وجود مقدس امام زمان(عجّ) است. لذا اگر ما در ماه مبارک رمضان به قرائت آیات الهی می‌پردازیم باید از سوی دیگر به ذکر یاد و نام حضرت ولی عصر(عجّ) نیز توجه ویژه‌ای داشته باشیم چرا که تولای امام عصر(عجّ) و پذیرش ولایت او شرط اصلی درک قرآن کریم است.

اعمال شب قدر
از اعمالی که در شب قدر سفارش شده است می‌توان به اعمال زیر اشاره نمود:
۱)غسل کردن که بهتر است مقارن غروب آفتاب غسل کرده و نماز عشاء با غسل خوانده شود. ۲)خواندن ۲ رکعت نماز که در هر رکعت بعد از حمد، هفت مرتبه سوره‌ توحید را خوانده و بعد از نماز هفتاد مرتبه گفته شود: اَستَغفُرِاللهَ وَ اَتوبُ اِلَیهِ. ۳)قرآن مجید را باز کرده و در مقابل خود گذاشته و دعای معروف(بِکَ یا الله...) بخوانید و بعد از آن حاجت خود را از خدا بخواهید. 4)زیارت بارگاه امام‌حسین(ع) و خواندن زیارت آن حضرت 5)احیاء داشتن (بیدار ماندن و عبادت کردن)، همچنین خواندن دو رکعت نماز جهت سلامتی امام عصر(عجّ) و تعجیل در ظهور آن حضرت، خواندن سوره‌های مبارک دخان و قدر، خواندن ۲ رکعت نماز حضرت زهرا(س) که در رکعت اول بعد از حمد صد مرتبه سوره قدر و در رکعت دوم بعد از حمد صد مرتبه سوره توحید خوانده شود از جمله اعمال مشترک این شب‌ها بشمار می‌رود که در کنار آن هر کدام از سه شب قدر نیز خود دارای اعمال مخصوصی می‌باشد که در کتاب شریف مفاتیح‌الجنان به آن‌ها اشاره شده است. ‌همان‌گونه که قبلا نیز اشاره شده، در میان اعمال مختلف شب‌های قدر بافضیلت‌ترین آن‌ها انجام مباحثه علمی می‌باشد.

شب قدر و حضرت فاطمه‌الزهرا(س)
در پایان جهت کامل نمودن مطالب مربوط به شب قدر ارتباط عجیب میان شب قدر و وجود مبارک حضرت فاطمه(س) را متذکر خواهیم شد. در روایات متعددی از امام صادق(ع) آمده است که ایشان مراد از لیله را حضرت فاطمه(س) و مراد از قدر را «الله» معرفی نموده‌اند. چرا که در حدیثی از امام صادق(ع) نقل شده است: «منظور از لیله(شب) فاطمه(س) و منظور از قدر «الله» است. پس هر کس فاطمه(س) را آن‌گونه که حق شناخت ایشان است بشناسد، فیض لیله القدر را درک کرده است(13)».
علاوه بر این علامه مجلسی در تاویل آیات یک تا سه روره مبارکه دخان «حم* وَ الکتابِ المُبِین* اِنّا اَنزَلناهُ فِی لَیلَه مُّبارَکَه...» می‌نویسد: وارد شده که کتابِ مبین امیرالمؤمنین علی(ع) و لیله مبارکه فاطمه(س) می‌باشد(14).

نتیجه‌گیری
وجود شب قدر که در قرآن بعنوان شب مبارک یاد شده است و آن هم در ماه مبارکی بنام ماه رمضان از چند بُعد قابل بررسی و تفکر و تعمق می‌باشد که از جمله آن‌ها عبارتند از: 1)برتری این شب بر همه شب‌های سال 2)تعیین مقدرات یک‌ساله انسان‌ها 3)عرضه امور انسان‌ها بر قلب انسان کامل و حجت الهی آن زمان و لزوم توسل به امام عصر(عجّ) و حضرت فاطمه(س) 4)انجام مباحثه علمی که از بافضیلت‌ترین اعمال شب قدر بشمار می‌رود. در مجموع می‌توان گفت ماه مبارک رمضان ماه بهار قرآن بوده اما قرآن و اهل‌بیت(ع) دو عنصر جدایی ناپذیر از یک‌دیگر بوده و لازم و ملزوم یک‌دیگر می‌باشند. چرا که قرآن کتاب بزرگ هدایت بشری بوده و تنها مفسران و تبیین‌کنندگان واقعی آیات قرآنی نیز ائمه اطهار(س) می‌باشند. با تامل در مباحث این نوشتار و عرضه امورات بر امام عصر(عجّ) و پیوند عمیق فیمابین شب قدر و ام‌الائمه حضرت فاطمه(س) متوجه می‌شویم این بزرگواران در سایه قرآن و احکام الهی واسطه فیضی میان خداوند و خلق خداوند بشمار می‌روند و بشر هیچ‌گاه از وجود این واسطه‌های فیض بی‌نیاز نبوده و نخواهد بود. چرا که وجود ائمه(ع) خود رحمت و سبب آسایش و آرامش برای اهل زمین و بهانه‌ای جهت نظر رحمت الهی بر ساکنان زمین‌اند. در طول تاریخ و علی‌الخصوص تاریخ اسلام نیز مشاهده نموده‌ایم که هر موقعی امت مسلمان از موالیان الهی خویش فاصله گرفته و حتی در صدد دشمنی آشکار با آن‌ها برآمده‌اند، صدمات جبران‍‌‌‌ناپذیری بر پیکره جامعه اسلامی وارد نموده‌اند که تا امروز نیز صدمات آن‌ها در جامعه باقی‌مانده است. بنابراین لزوم درک فضایل شب قدر و بهره‌مندی از آن، مستتر در گرو پیروی از احکام قرآنی و شناخت و قبول ولایت اهل‌بیت(ع) می‌باشد، بنابراین می‌توان حقیقتا شب قدر را شب تجلی پیوند قرآن و اهل‌بیت(س) نامید.
یادداشت از: تقی قاسمی خادمی، فعال و پژوهشگر قرآنی  
منابع:
1. وسائل الشیعه، شیخ حر عاملى، ج 10، ص 354، دارالکتب الاسلامیة، تهران.
2. بحارالانوار، ج 94، ص 10.
3. شرح نهج البلاغه، ج 20، ص 154؛ بحارالانوار، ج 94، ص 10.
4. پایگاه اسلامی-شیعی رشد (به آدرس: http://www.roshd.org)
5. صدوق، محمد بن علی، عیون اخبارالرضا(ع)، ج 2، ص 121، انتشارات جهان، 1378.
6. http://www.islamquest.net/fa
7. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج 1، ص 250، دار الکتب الإسلامیة، تهران، 1365 ق.
8. المنثور، جلد 6، صفحه 372، چاپ بیروت؛ تفسیر برهان، جلد 30، صفحه 197.
9. اصول کافی، کتاب الحجة، جلد1، صفحه 366، انتشارات علمیه اسلامیه.
10. امراء هستی، ص190 تفسیر القمی، ص731؛ علامه مجلسی، بحارالانوار، ج 97، ص 14، جزء 23.
11. برگرفته از سایت http://tik.ir/fa/news
12. مفاتیح الجنان، قمی، شیخ عباس(دعای جامع الزیارت که در آن از امام عصر(عج) بعنوان شریک‌القرآن یاد شده است) و بحارالأنوار، ج 99، ص 163.
13. کوفی، فرات بن ابراهیم بن فرات، تفسیر فرات کوفی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، (1416 ـ 1374)، چاپ دوم، ص 581.
14. مجلسی، محمد باقر، پیشین، ج25، ص 99.