لانه‌سازی زنبوران عسل در قرآن

به‌ گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از اردبیل، به‌طور کلی زنبوران عسل متعلق به جنس Apis به سه گروه زنبوران عسل با جثه کوچک، بزرگ و کوچولو تقسیم‌بندی می‌شوند. لانه زنبوران عسل از سلول‌های شش‌وجهی متصل بهم تشکیل می‌یابد که که جهت پرورش نوزادان و ذخیره غذا استفاده می‌شود. لانه‌های گونه‌های مختلف زنبوران عسل از لحاظ اندازه و تعداد شان‌ها تفاوت قابل توجهی از هم دارا می‌باشند. از نکات جالب توجهی که در آیه 68 سوره نحل در مورد لانه‌سازی زنبوران عسل آمده آن است که با فاصله افتادن میان واژه«کوه‌ها» و دو نوع دیگر(درختان و لانه‌های دست‌ساز) توسط واژه«بُیُوتا»، احتمالا این نکته استنباط شود زنبورانی که در تنه درختان(درختان با جثه معمولی)، مانند زنبوران عسل دارای جثه متوسط، لانه‌سازی می‌کنند را بتوان اهلی نموده و به‌صورت صنعتی نگه‌داری نمود که از نظر علمی نیز صحت دارد، اما زنبوران عسل کوه‌ها(مانند زنبوران عسل بزرگ) را به‌سختی یا غیرممکن است بتوان همانند زنبوران عسل معمولی یا Apis mellifera اهلی نمود.

آیات 68 و 69 سوره مبارکه نحل
وَ أَوْحَى رَبُّکَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبَالِ بُیُوتًا و َمِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا یَعْرِشُونَ* ثُمَّ کُلِی مِن کُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُکِی سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلاً یَخْرُجُ مِن بُطُونِهَا شَرَابٌ مُّخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِیهِ شِفَاء لِلنَّاسِ إِنَّ فِی ذَلِکَ لآیَةً لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ*
و پروردگار تو به زنبور عسل وحی کرد که: از کوه‌ها و درختان و در بناهایی که(مردم) می‌سازند خانه‌هایی برگزین(68) آنگاه از هر ثمره‌ای بخور و از روی خشوع به راه پروردگارت برو از شکم او شرابی رنگارنگ بیرون می‌آید که شفای مردم در آن است و صاحبان اندیشه را در این عبرتی است(69).

اشاره به لانه‌سازی در زنبوران عسل
... مِنَ الْجِبَالِ بُیُوتًا و َمِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا یَعْرِشُونَ
در آیات فوق به لانه‌سازی زنبوران عسل اشاره شده که در این نوشتار بصورت کاملی در مورد نکات این آیه توضیحاتی ارائه شده که قبل از پرداختن به مفاهیم آیه، لازم است پیرامون لانه‌سازی در زنبوران عسل توضیحاتی ارائه نماییم.
رفتار لانه‌سازی در زنبوران عسل مثالی اعجاب‌انگیز از مهندسی معماری پیچیده این حشرات کوچک‌جثه بشمار می‌رود. لانه زنبوران عسل از سلول‌های شش وجهی متصل بهم تشکیل می‌یابد که که جهت پرورش نوزادان و ذخیره غذا استفاده می‌شود. سلول‌های ذخیره غذا و پرورش نوزادان در گونه‌های مختلف زنبوران عسل از نظر شکل و اندازه(بجز در گونه آپیس دورساتا) مشابه هم می‌باشد.
لانه‌های گونه‌های مختلف زنبوران عسل از لحاظ اندازه و تعداد شان‌ها تفاوت قابل توجهی از هم دارا می‌باشند. لانه زنبوران عسلی که در فضای باز لانه‌سازی انجام می‌دهند، متشکل از یک شان منفردی می‌باشد که از لحاظ اندازه در زنبوران عسل با ویژگی لانه‌سازی در فضای باز، دارای تفاوت و تنوع بسیار زیادی است، بطوری‌که اندازه این شان در زنبوران عسل بزرگ به بزرگی بیش از یک متر نیز رسیده ولی در زنبوران عسل کوچولو در حد 20-30 سانتی‌متر می‌باشد. بطور کلی در شان زنبوران عسل، سلول‌های پرورش نوزادان معمولا در بخش میانی و گرده گل در سلول‌های لایه‌های خارجی اطراف سلول‌های پرورش نوزادان قرار می‌گیرند. سلول‌های تولید مثلی نیز معمولا در بخش پایینی شان قرار دارند.
به‌طور کلی زنبوران عسل متعلق به جنس Apis به سه گروه زنبوران عسل با جثه کوچک، بزرگ و کوچولو تقسیم‌بندی می‌شوند که در ادامه به بررسی لانه‌سازی در هر گروه پرداخت خواهیم کرد.

زنبوران عسل دارای جثه متوسط(که زنبورعسل معمولی یا Apis mellifera که عمده تولید عسل دنیا توسط همین گونه صورت می‌گیرد نیز جزو همین گروه می‌باشد) معمولا چندین شان در حفره‌های تاریک مثل تنه‌های خالی درختان زنده یا مرده، سقف‌های زیرین، کوزه‌های دهان گشاد آب و غارها لانه می‌کنند. معمولا لانه این زنبوران نزدیک به سطح زمین بوده و بطور معمول در ارتفاع 4 تا 5 متری سطح زمین قرار می‌گیرند که این ویژگی رفتاری نگه‌داری آن‌ها را در محفظه‌های ساخته شده مثل جعبه‌های چوبی(یا همان کندوهای امروزی)، ظروف سفالین، کنده‌های درخت و سوراخ دیوارها تسهیل می‌نماید. شان‌های ساخته شده این زنبوران معمولا بحالت موازی هم قرار گرفته و دارای فاصله ثابتی از هم می‌باشند(1).

زنبوران عسل بزرگ(شامل دو گونه Apis dorsata و Apis laboriosa) بدون شباهت به سایر زنبوران از جنس آپیس لانه‌هایی کاملا آشکار و در معرض دید می‌سازند. زنبوران عسل آپیس دورساتا معمولا لانه‌های خود را در مکان‌های غیر قابل دسترسی که در اطرافشان سطوح سنگی عمودی وجود دارد می‌سازند(به‌همین جهت در هندوستان به زنبوران صخره نبز معروفند). البته این زنبوران در ساختمان‌های بلند از قبیل ساختمان‌ها و برج‌های بسیار بلند مخزن آب و شاخه‌های بزرگ و بلند در درختان مرتفع نیز لانه‌سازی می‌نمایند. البته لانه‌سازی این زنبوران صرفا بر روی درختان فوق‌العاده بلند همانند درخت کومپاسیا ممکن بوده و تاکنون گزارشی از لانه‌سازی این زنبوران بر روی شاخه‌های درختان معمولی با جثه متوسط و کوتاه دیده نشده است. تلاش برای اهلی کردن این زنبوران در کندوهای دست‌ساز انسان تاکنون میسر و ممکن نبوده است و تنها با شیوه‌ خاصی از زنبورداری بنام زنبورداری رافتر می‌توان تاحدودی از عسل تولیدی آن‌ها بهره برد. همچنین نیش این زنبوران(زنبوران عسل بزرگ) نیز نسبت به سایر گونه‌های زنبوران عسل بسیار خطرناک بوده و با در نظر گرفتن این مورد نگه‌داری صنعتی این زنبوران(به‌فرض محال اهلی نمودن آن‌ها بصلاح نمی‌باشد)(1).
گونه دوم زنبوران عسل بزرگ، زنبوران عسل Apis laboriosa می‌باشد که بزرگ‌ترین گونه زنبورعسل در بین گونه‌های مختلف از جنس آپیس به‌شمار می‌رود. نیش این زنبوران حتی خطرناک‌تر از زنبوران عسل آپیس دورساتا می‌باشد. این زنبوران در طول هیمالیا از نپال تا ویتنام توزیع شده‌اند. این زنبوران در کوهستان‌های بسیار مرتفع، لانه‌هایی در زیر لبه‌های صخره‌ای در دره‌های عمیق و دارای رودخانه می‌سازند که عموما در ارتفاع 1200 تا 3500 متری قرار می‌گیرند. از طرفی این زنبوران در نواحی هیمالیای غربی و مرکزی به ارتفاعات بیش از 2500 متری محدود شده‌اند. لانه‌هایی از این زنبوران که در ارتفاعات 1200 تا 2000 متری واقع می‌شوند ظاهرا در طول سال تصرف شده اما لانه‌هایی که در ارتفاع بالای 2800 متری قرار می‌گیرند فقط در حدود 4 ماه که شامل تابستان نیز می‌شود تصرف می‌گردند. زنبوران عسل متعلق به این گونه از اواخر ماه نوامبر(اوایل آذر ماه) که افت شدید دمایی صورت گرفته و مکان مناسبی برای بقای کلنی بشمار نمی‌رود، صخره‌های بلند و مرتفع در نواحی کوهستانی(که محل زندگی اصلی آنها می‌باشد) را ترک و به جنگل نزدیک ناحیه کوهستانی کوچ می‌نمایند. در جنگل مذکور این توده‌های زنبوران عسل بصورت مجموعه‌های زمستانی بدون شان تا اواسط بهمن ماه زندگی می‌نمایند. بطور کلی این زنبوران در کوهستان‌های مرتفع ساکن شده و تاکنون هیچ گزارشی از لانه‌سازی آن‌ها در مناطق شهری و.... دیده نشده و تاکنون هیچ‌گونه تلاشی جهت اهلی نمودن آن‌ها به‌ثمر نرسیده است(1).

همچنین، زنبوران عسل کوچولو یا کوتوله(شامل دو گونه A. florea و A. andreniformis) می‌باشند که از نظر جثه نیز کوچک می‌باشند. لانه زنبوران عسل گونه آپیس فلورا اغلب در نواحی شهری، مناطق با فعالیت‌های کشاورزی بالا و دشت‌های ساوانا دیده می‌شود. این زنبوران همچنین، در ارتفاع بلندی از درختان مرتفع، روی دیوارها و لبه بام ساختمان‌ها لانه‌سازی نموده و برخی اوقات در غارها و ساختمان‌ها نیز لانه‌سازی می‌نمایند. در مقابل گونه دیگر زنبوران عسل کوچولو(A. andreniformis) که در سرتاسر آسیای جنوب شرقی یافت می‌شوند، معمولا داخل یا نزدیک جنگل‌های برگ‌ریز و همیشه‌سبز دیده می‌شوند. کلنی این زنبوران مانند زنبوران عسل آپیس فلورا در نواحی شهری یا سایر مکان‌های ذکر شده برای این زنبوران دیده نمی‌شود. مکان قرارگیری لانه این زنبوران معمولا یک مکان تاریک، سایه‌دار و بخوبی پنهان‌شده است که در حدود 20 و حداکثر 35 درصد نورگیر می‌باشد(1).

نکات قرآنی آیه
یکی از فوائدی که واژه«مِن..» در آیه فوق دارد آن است که زنبورعسل لانه‌های خود را هم در شکاف کوه‌ها و هم سوراخ درختان ساخته و هم به زیر صخره‌ها یا برخی مکان‌های دیگر آویزان می‌نماید که در بالا به‌طور کامل بدان اشاره شده است. در نتیجه واژه«مِن..» شامل قسمت‌های نامبرده شده جهت لانه‌سازی می‌گردد. اما دقت شود که در این زمینه از واژه«فِی» استفاده نشده چرا که استفاده از این واژه شامل آویزان کردن لانه از قسمت‌های مذکور نمی‌شد(2).
ترتیبی که در آیه جهت لانه‌سازی زنبورعسل آمده است(کوه‌ها     درختان     لانه‌های دست‌ساز انسان) نشان‌دهنده آن است که زنبورعسل قبل از انسان آفریده شده است، زیرا خانه‌ای که انسان برای زنبورعسل می‌سازد در آخر ذکر شده(2) و یافته‌های علمی نیز موید همین مطلب می‌باشند(1و3و4).
با فاصله افتادن میان واژه کوه‌ها و دو نوع دیگر توسط واژه«بیوتا» شاید این نکته استنباط شود که زنبورانی که در تنه درختان(درختان با جثه معمولی) لانه‌سازی می‌کنند(مانند زنبوران عسل دارای جثه متوسط) را بتوان اهلی نمود که از نظر علمی نیز صحت دارد اما زنبوران کوه‌ها(مانند زنبوران عسل بزرگ) را به‌سختی یا غیرممکن است بتوان بطور مثال همانند زنبوران عسل معمولی یا Apis mellifera اهلی نمود(2).
عبارت«وَ مِمَّا یَعْرِشُونَ» توسط مفسرین به داربست‌ها و سقف خانه‌هایی تعبیر شده است که توسط انسان برای زنبوران عسل تعبیه می‌شود(5). این تعبیر هرچند درست بوده اما با گذشت زمان و تولید کندوهای پیشرفته عسل معنای کامل‌تری از آن رخ نشان می‌دهد. آیا اگر خداوند به زنبورعسل دستور نداده بود در کندوها سکونت کند، انسان می‌توانست آن‌را به راحتی در اختیار گیرد و کنترل کند؟ نگاهی به سایر حشرات اهمیت این مقوله را بیش از پیش روشن می‌نماید(6). لازم بذکر است که اولین کندوی مدرن با قاب‌های متحرک برای نگه‌داری زنبوران عسل آپیس ملیفرا و تولید عسل در سال 1851 توسط لانگستروت در آمریکا ارائه گردید که انقلاب بزرگی در صنعت زنبورداری جهان بوجود آورد. از آن تاریخ به‌بعد با تولید انواع مختلف کندوهای مدرن، زنبوران عسل آپیس ملیفرا بزرگ‌ترین سهم تولید عسل دنیا را به خود اختصاص داده‌اند.
براستی که اگر همین وحی الهی در مورد سکونت برخی گونه‌های زنبوران عسل در کندو جهت تولید عسل نبود، حقیقتا بشر امروزی از چنین موهبت و نعمت الهی بنام«عسل» محروم می‌شد. و رفتار انعطاف پذیر برخی گونه‌های زنبوران عسل باعث شده تا بشر امروزی آن‌ها را بتواند در کندو نگه‌داشته و از فواید محصولات تولیدی آن‌ها بهره ببرد. در میان گونه‌های مختلف زنبوران عسل، گونه‌ای از آن‌ها که انعطاف‌پذیری بالایی جهت نگه‌داری صنعتی از خود نشان داده است، زنبوران عسل Apis mellifera می‌باشد. باتوجه به اینکه این زنبوران جزو زنبوران عسل ساکن در کندو یا فضای محصور به‌شمار می‌روند، ولی می‌توانند برخی اوقات در فضای باز نیز لانه‌سازی انجام داده و شان‌های ساخته شده خود را بحالت آویزان از شاخه درخت قرار دهند. این رفتار نشان دهنده وجود درجه بالایی از انعطاف‌پذیری در رفتار لانه‌سازی این گونه از زنبوران عسل می‌باشد. همان‌گونه که در آیه نیز دقت شده زنبوران عسل ساکن در درخت و لانه‌های دست‌ساز انسان نیز کنار هم آمده است. این انعطاف‌پذیری بالا سبب شده است که این گونه از زنبوران عسل در لانه‌ها یا کندوهای دست‌ساز انسان بخوبی زندگی نموده و از نظر پرورش تبدیل به گسترده‌ترین و رایج‌ترین گونه زنبورعسل شود.
یادداشت از: تقی قاسمی خادمی- کارشناس ارشد بیولوژی جانوری و پژوهشگر قرآنی
منابع:
1. قاسمی خادمی، تقی. 1391. زنبوران عسل جهان و ایران. نشر انتخاب، چاپ اول.
2. فضیل بکر، رضا، وجوه الاعجاز فی آیات النحل لغویا علمیا طبیا، دارالاعتصام، قاهره، مصر.   
3. شهرستانی، نعمت اله. زنبورعسل و پرورش آن، انتشارات سپهر.
4. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، دار صادر، بیروت، 1414 ق، چاپ سوم.
5. نوفل، عبد الرزاق، الله و العلم الحدیث، مؤسسه دارالشعب، قاهره، مصر، بی‌تا.
6. نصیری، علی و محمدرضا، نقدی. 1390. اعجاز و شگفتی‌هایی از قرآن در زیست جانوری. دوفصلنامه تخصصی قرآن و علم، سال پنجم، شماره 8.