عسل؛ غذای شفابخش قرآنی
گروه اندیشه: عسل شهد شیرینی است که در قرآن از آن بهعنوان شِفاء(برای مردم) یاد شده است. تحقیقات امروزی نیز کاملا موید این مطلب است که عسل میتواند در درمان قطعی بسیاری از بیماریها مورد استفاده قرار گیرد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از اردبیل، عسل یک واژه عربی و قرآنی است که در فارسی آن را «انگبین» هم میگویند و آن عبارت است از شهد گلها که زنبور عسل توسط خرطوم کوچک خود آنرا مکیده و از راه دهان به کیسه بسیار کوچک خود موسوم به کیسه عسلی وارد میکند. وقتی میزان شهد جمع آوری شده به حدود 40 میلیگرم رسید، گلها را رها کرده و به سمت کندو پرواز میکند. علاوه بر قرآن، ائمه معصومین(ع) نیز از عسل استفاده نموده و خواص شفابخش آنرا در درمان انواع بیماریها یاد آور شده و مردم را به استفاده از این غذای شفابخش تشویق نمودهاند. تحقیقات مدرن امروزی نیز ثابت نمودهاند عسل علاوه بر دارا بودن ارزش تغذیهای بسیار بالا که نوعی غذای کامل بهشمار میرود میتواند در درمان قطعی بسیاری از بیماریها نیز مورد استفاده قرار گیرد که مسلما در آینده با پیشرفتهای علمی بشری، جنبههای دیگری از خواص تغذیهای-درمانی عسل نیز آشکار خواهد شد.
اختصاص واژه شِفاء به عسل در قرآن
«... فِیهِ شِفَاء لِلنَّاسِ إِنَّ فِی ذَلِکَ لآیَةً لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ*» «...شفای مردم در آن است و صاحبان اندیشه را در این عبرتی است»(آیه 69 سوره نَحل)
نکته قرآنی: باید دقت نمود قرآن نمیگوید عسل(یا آن مایع) خود شفاست، بلکه میفرماید: «در آن شفاست». بهطور مثال وقتی میگوییم در نفت همه چیز هست، منظور این نیست که نفت بههمین شکل عادی همهچیز را دارد بلکه با انجام فرآیندهای شیمیایی مواد بسیاری را میتوان از آن استخراج کرد. این نکته قرآنی نیز میتواند این چنین مورد استفاده قرار گیرد که عسل میتواند ماده خامی باشد که بتوان از آن داروهای زیادی بهدست آورد(8).
عسل یکی از هدیههای ارزنده و پرارزش طبیعت میباشد که در قرآن کریم از آن به عنوان«شِفاء» یاد میکند و پیامبر اسلام(ص) و ائمه معصومین(ع) نیز در زمان حیات خویش بنا به روایات و احادیث متعدد از آن استفاده نموده و خواص شفابخش آنرا در درمان انواع بیماریها یاد آور شدهاند. اگرچه در زمان آنها علمی به نام تغذیه وجود نداشته ولی با بینایی کامل خواص غذاها و داروها از جمله عسل را بیان نموده و مردم را در این زمینه آگاه کردهاند(1). سخنان قرآن در رابطه با عسل و تحقیقات امروزی نشان میدهد که بین آن دو تطابق کامل وجود داشته و تضادی بین آنها نیست. آنچه که مسلم است اهمیت عسل در طب قدیم به مراتب بیشتر از حال حاضر بوده است به گونه ای که پیامبر اسلام(ص) فرمودندهاند: «هیچ مریضی، به مانند نوشیدن عسل شفاء پیدا نمیکند». واژه شفاء(درباره خوردنیها) در قرآن جز در مورد عسل بهکار نرفته و نام یک سو ره از قرآن نیز به نحل(زنبور عسل) اختصاص داده شده است.
عسل در کلام ائمه معصومین(ع)
پیامبر اکرم(ص)فرمودندهاند: برشما باد دو درمان: عسل و قرآن(بحار الانوار جلد 66 صفحه 290 حدیث 2).
همچنین پیامبر اکرم(ص) فرمودندهاند: نزد من، برای زن تازهزا، درمانی همانند خرما و برای بیمار، درمانی همانند عسل وجود ندارد(کنز العمال جلد 10 صفحه 44 حدیث 28279).
امام رضا(ع) فرمودندهاند: هرکه میخواهد در همه زمستان از سرماخوردگی دور بماند، هر روز سه لقمه شهد(عسل) بخورد(طب الامام الرضا علیه السلام، صفحه 37).
همچنین امام رضا(ع) در جای دیگری فرمودهاند: پیامبر اکرم(ص) فرمودهاند: خداوند برکت را در عسل قرار داده است. درمان دردها در آن است و هفتاد پیامبر دوام سودمندی آن را از خداوند خواستهاند(مکارم الاخلاق جلد 1 صفحه 359 حدیث 1173).
امام رضا(ع) در جای دیگری فرمودهاند: حضرت علی(ع) فرمودند: سه چیز حافظه را زیاد میکند و بلغم را از بین میبرد: قرائت قرآن، عسل و کندر(اخبار و آثار حضرت امام رضا علیه السلام صفحه 724).
امام کاظم(ع) فرمودهاند: امام علی(ع) فرمودند: بیمار، به چیزی همانند خوردن عسل، درمان نجسته است(الکافی جلد 6 صفحه 332 حدیث 5 / بحار الانوار جلد 66 صفحه 292 حدیث 8)
همچنین امام کاظم(ع) فرمودندهاند: «در عسل درمان هر دردی است، هرکس ناشتا یک انگشت از آن را بلیسد، این عسل بلغم را پایان میدهد، صفرا را فرو مینشاند، تلخه سیاه(زرداب) را مانع میشود، ذهن را صفا میبخشد و اگر که همراه با کندر خورده شود، حافظه را نیکو میسازد»(الفقه المنسوب للامام الرضا علیه السلام، صفحه 346).
امام صادق(ع) فرمودهاند: «مردم به چیزی همانند عسل، درمان نجستهاند»(الکافی: ج 6 ص 332 ح1).
امام هادی(ع) فرمودهاند: «عسل را با سیاهدانه بیامیزید و بگذارید کسی که تب دارد از این مخلوط لذیذ سه لیسه انگشت به دهان گذارد، رنج تب از جانش فرو خواهد ریخت، همچنین حضرت فرمودند: عسل برای بیماران شفای عاجل و قاطع است»(7).
نحوه ساخت عسل
زنبورعسل پس از مکیدن شهد گلها بهوسیله خرطوم، آن را از راه مری به داخل کیسه عسلی میفرستد. در آنجا مقداری از آب آن از راه جدار کیسه، جذب خون شده و شهد کمی غلیظتر میگردد. از طریق جدار کیسه عسلی، مقداری آنزیم دیاستاز به داخل شهد غلیظ شده، ریخته میشود. دیاستازها عموما تمام خواص خوب و سلامتیآور را به عسل میدهند. کیسه عسلی که محل ذخیره عسل و شهد است، به وسیله یک کانال قیفی شکل با روده میانی ارتباط دارد. هر زمان زنبور گرسنه شد، به کیسه عسلی بهوسیله ماهیچههای اطرافش، فشاری وارد میآورد که در نتیجه آن، کانال قیفی شکل باز شده و مقداری عسل یا شهد به روده میانی رانده شده و در آنجا جذب بدن زنبور گشته و باعث رفع گرسنگیاش شده و زنبورعسل بقیه شهد را به کندویش حمل میکند. روده میانی به روده کوچک و روده کوچک به مخزن وصل است. در مخزن سه غده به نام غدد مخزنی وجود دارد که کار آنها ضد عفونی دائمی مدفوعهایی است که در آنجا ذخیره شدهاند. جالبتر این است که زنبور عسل خاصیت ثابت گلی دارد، یعنی تا وقتی که مشغول جمع آوری شهد یک گل است، روی سایر گلها نمینشیند(4).
در نقاط سرد سیر کشور، در روزهای سرد زمستانی که زنبورها گاهی بیش از یک ماه قادر به پرواز نمیباشند و ناچارند مدفوعشان را در تمام این مدت در داخل بدنشان نگه دارند، ترشحات این غدد مانع پوسیدگی مدفوع و در نتیجه مانع پوسیدگی روده و مرگ زنبور میگردد. زنبورعسل فقط در حال پرواز و در خارج از کندو قادر به دفع مدفوع است(تنها ملکه از این قاعده مستثنا است و کارگران مدفوعش را به خارج از کندو حمل میکنند). با توجه به مطالب گفته شده، این باور که در بین عوام معروف است:«عسل مدفوع زنبورعسل می باشد»، غلط بوده و هیچ رابطهای بین عسل و مدفوع زنبور عسل وجود ندارد(6).
استفاده درمانی از عسل در طول تاریخ
استفاده از قدرت جادویی عسل برای حفظ سلامتی، زیبایی، طول عمر و درمان بیماریهای گوناگون، پیشینه دیرینی دارد. تاریخ نخستین کاربردهای عسل و موم در اهداف پزشکی به دورترین دورهها در چین برمیگردد. ارسطو در کتابش به نام«آفتاب باستانی و پرورش زنبور عسل» خواص ویژهای برای عسل قائل شده است. جالینوس حکیم معتقد بود که عسل در درمان بعضی بیماریها اعجاز می کند. موکریت، فیلسوف مشهور یونانی که بیش از صد سال عمر کرد، با غذا عسل می خورد. فیثاغورث و پیروان او نیز عسل را جزو غذای روزانه خود قرارداده بودند. بقراط که 107 سال عمر کرد، پیوسته عسل میخورد و برای درمان بیشتر بیماریها آن را تجویز میکرد. ابوعلی سینا، دانشمند بزرگ ایرانی در کتاب پزشکی قانون، خواص شفا بخش عسل را در درمان بیماریها یاد آور شده است(5).
ویژگیهای منحصر بهفرد عسل
1. بهراحتی هضم می شود: مولکولهای قند موجود در عسل میتوانند بهراحتی به سایر قندها تبدیل شوند، به همین جهت حتی حساسترین معدهها نیز میتوانند آنرا بهسادگی هضم کنند.
2. منبع بسیار خوبی از آنتی اکسیدان است: نقش بزرگی در جلوگیری از سرطان و همچنین بیماریهای قلبی دارد.
3ـ سطح کالری آن پایین است: در مقایسه با سایر مواد قندی 40 درصد کمتر کالری دارد، هر چند انرژی آن بسیار بالاست، اما به وزن بدن شخص اضافه نمیکند.
4ـ به سرعت در خون پخش میشود: وقتی با میزان مناسبی آب مخلوط شود، پس از 7 دقیقه در جریان خون پخش میشود و با آزادسازی مولکول قند به عملکرد بهتر مغز که اصلیترین مصرفکننده قند در بدن است کمک میکند و مانع بروز خستگی میشود.
5 ـ در سلامت و ساخت عوامل خونی مؤثر است: بخش مهمی از انرژی مورد نیاز را برای این مورد تأمین میکند. بهعلاوه باعث تمیز شدن خون میشود و جریان خون را تنظیم و آسان نموده و مانع بروز مشکلات عروقی و تصلب شرایین میشود.
همچنین عسل عسل هرگز فاسد نشده و جهت نگهداری احتیاج به یخچال ندارد. به خاطر میزان بالای فروکتوز 25 درصد شیرینتر از قند بوده و در درمان آلرژیهای فصلی برای ساکنین مناطقی که عسل از گلهای همان منطقه به دست آمده است، بسیار مفید و تنها غذایی است که استفاده از آن باعث نابودی چرخه طبیعت نمیشود.
عسل و مواد معدنی موجود در آن
علم تغذیه امروز نشان میدهد که مواد معدنی موجود در عسل عبارتند از: پتاسیم، آهن، فسفر، ید، منیزیم، سرب، منگنز، آلومینیوم، مس، سولفور، کرومیوم، لیتیوم، نیکل، روی، اسمیوم، تینانیم، سدیم، و مواد آلی، مانیت ها، ضمغ، پولن، اسیدلاکتیک، اسید فرمیک(که ترکیب عسل با آن از فساد عسل جلوگیری نموده و ضد رماتیسم است )، اسید مالیک، اسید تارتاریم، اسید اگزالیک، اسید سیتریک، رنگها، روغنهای معطر، ازته. همچنین مواد تخمیری موجود در عسل عبارتند از انورتاز، آمیلاز، کاتالاز که در هضم غذا مفید میباشند. عناصر دیگر عسل شامل: گلوکز، سلولز، ساکارز، دکسترین، مواد آلبرمینوئید، سولفاتها، انورتین، آب و.... میباشد. همچنین عسل دارای ویتامینهای ششگانه (E،K،D،C،B،A) میباشد(2و3).
عسل از مهمترین مواد قندی طبیعی بوده و تاکنون 15 نوع قند در آن مانند: فروکتوز(40 درصد)، گلوکز(30 درصد) و... که سرشار از انرژی و حرارت میباشند، بهگونهای که حتی یک کیلوگرم عسل، حاوی 3250 کالری حرارت است. همچنین مطالعات نشان دادهاند که حتی مصرف عسل طبیعی موجب کاهش وزن در بیماران دیابتی دچار اضافه وزن و چاقی شده بدون آنکه اثر منفی بر قند خون آنان ایجاد نماید. چرا که یکی از قندهای اصلی عسل فروکتوز میباشد که با تأخیر از دستگاه گوارش جذب شده و متابولیسم آن تا حدودی مستقل از انسولین میباشد. لذا میتوان آنرا بهعنوان یک شیرینکننده طبیعی به غذای افراد دیابتی اضافه کرد(1).
خواص درمانی عسل
عسل بیماریهای اعصاب، بیخوابی، درد پهلو، سیاتیک، دیفتری، مرض کمخونی، امراض کبد، بیماریهای استخوان، ریه، کمی و زیادی فشار خون را علاج میکند، و همچنین فوائد زیادی برای درمان یرقان دارد.
خوردن عسل، در حالت ناشتا برای زخم معده و اثنیعشر و کاهش ترش کردن معده مفید و برای تنظیم قند خون نیز موثر است. ضدعفونی کننده مجاری ادرار بوده و همچنین در پیشگیری از زکام مفید است. عسل دارای عوامل قوی ضد میکروب بوده و میکروبهایی که عامل بیماری انسانها هستند قادر به ادامه حیات در عسل نیستند، از جمله وجود آب اکسیژنه در عسل، موجب از بین رفتن میکروب بوده و هیچگونه قارچی در آن رشد نمیکند، بهگونهای که پراکسید هیدروژن آهستهرهش عسل تا 24 ساعت در محل زخم باقی مانده و مانع رشد باکتریها میشود. خواص میکروبی و ضدعفونی کنندگی عسل ناشی از وجود اسید فورمیک در عسل بوده که یک ماده ضد میکروب است. تغذیه با عسل برای رشد کودکان و نیز برای درآمدن دندان، جلوگیری از اسهال و سوء تغذیه و... مفید است. عسل برای بیماریهای چشم مانند: التهاب پلکها، التهابات قرنیه(سل چشم، سیفلیس، تراخم)، زخم قرنیه و سوزش چشم موثر است(1).
بزرگان دینی ما در عصرهای گذشته، با الهام از وحی الهی، بر فایدههای مواد غذایی مختلف، از جمله عسل و کاربرد آن در درمان بیماریهای گوناگون تأکید و بر پیروان خویش مصرف آن را توصیه کردهاند. برای استفاده از سخنان آن بزرگواران در زمینه شناخت غذاهای مفید و نیز رعایت اصول بهداشتی و درمانی در جامعه، پژوهشهای فراوانی لازم است که در این مسیر، احیای طب اسلامی، امری ضروری بهشمار میرود. یکی از مواد غذایی مهم عسل است که از هزاران سال پیش تاکنون مورد استفاده انسانها قرار گرفته و یکی از وجوه متمایزکننده و جنبههای اعجازی قرآن در آن است که اشارات قرآنی در علوم مختلف کاملا با علوم امروزی منطبق بوده و مطمئنا در آینده نیز وجوه مختلف اعجازی قرآن با پیشرفت علوم مختلف آشکار خواهد شد. بهطور مثال علاوه بر عسل، نام تعدادی از میوههای مختلف در قرآن ذکر شده و چنانچه دقت نماییم متوجه خواهیم شد که تاکید قرآن به میوههای مذکور خود حامل اسرار و رموزی میباشد که بایستی در مورد آنها به کاوش علمی پرداخت. امید است بتوانیم بیش از پیش از کتاب انسانساز قرآن بهره لازم را برده و از نورانیت این کتاب فضای زندگی خویش را منور نماییم.
یادداشت از: تقی قاسمی خادمی، کارشناس ارشد بیولوژی جانوری- فعال قرآنی.
منابع:
1. چنگیزی آشتیانی، سعید و همکاران. 1389. عسل در قرآن و علم پزشکی، مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی اراک، 51-57، سال 13، شماره 4، ویژه نامه 2.
2. Tajik H, Shokouhi S, Elahi S. The evaluate potential antimicrobial commercial honey production in Urmia city. Iran Journal of Food Science and Technology Summer. 2006; 4(2): 39-45.
3. Khodadad A, Khatami Gh.R, Karami H, Hatmi Z.N. Effectiveness of combination therapy with honey in H.pylori eradication in pediatrics medical centre. Tehran University Medical Journal. 2006; 64 (3): 78-87.
4. پیام زن - آبان 1387، شماره 200 - عسل ماده غذایی شگفت انگیز و شفابخش.
5. بشارت - خرداد و تیر 1382، شماره 36 - خواص درمانی عسل
6. شهرستانی، نعمت الله، زنبور عسل و پرورش آن، انتشارات سپهر.
7. به نقل از: http://www.amirasal111.com
8. نصیری، علی و محمدرضا، نقدی. 1390 . اعجاز و شگفتی ھایی از قرآن در زیست جانوری. دوفصلنامه تخصصی قرآن و علم، سال پنجم، شماره 8.
تشکر .اجرتان با امام حسین .