اربعین؛ رویدادی که هنرهای نمایشی کمتر به آن پرداخته است

حضور کاروان اهل بیت(ع) در کربلا برای زیارت قبور شهدای عاشورا در  40 روز پس از وقوع این واقعه خونبار که البته از سوی برخی از مورخان و کارشناسان علوم دینی به آن تأکید شده است و البته برخی دیگر آن را قویاً رد کرده‌اند، ظرفیت بالایی برای طراحی هنری به منظور تولید آثار متعدد فرهنگی و هنری فراهم کرده است و حتی اگر این واقعه در 20 صفر سال 61 هجری سند تاریخی نداشته باشد اما به هر حال سنت زیارت بقاع متبرکه ائمه معصومین(ع) در طول تاریخ شیعی از چنین رویداد متحملی ناشی شده است.

به هر حال آن چیزی که مسلم است اینکه در این روز و پس از تدفین اجساد متبرک توسط افرادی از قبیله بنی‌اسد، جابر بن عبدالله انصاری؛ پیرمرد سالخورده که محضر پیامبر اکرم(ص) و 5 تن از ائمه معصومین(ع) را درک کرده است به منظور زیارت قبور منور شهدای کربلا و در رأس آنها مدفن متبرک حضرت سیدالشهداء(ع) در اربعین وارد دشت نینوا شده است تا عزادار سوگ شهادت امام سوم شیعیان باشد  و اتفاقاتی که در این روز پیرامون این حضور افتاده است به منظور پرداختی نمایشی بسیار قابل تأمل است.

در سالهای اخیر  و به تناوب پیرامون اصل واقعه عاشورا و ماجراهای پیرو آن شاهد تولید و اجرای آثاری نه‌چندان کافی اما چشمگیری بودیم که البته به دلیل اقبال عمومی سالیان متمادی بازتولید و مناسب این ایام برای مخاطبان علاقه‌مند به روی صحنه رفته اند که نمونه بارز آن نمایش «خورشید کاروان» است که بالغ بر دو دهه است با هدایت کارگردان‌های مختلف در تالارهای متعدد نمایشی به روی صحنه رفته است.

البته حوزه تئاتر به موضوع رویدادهای پس از واقعه کربلا نیز بی‌تفاوت نبوده است و برخی از وقایع نوعاً دردناک پس از مصایب اهل بیت(ع) را نیز دستمایه تولید آثاری قرار داده است که نمونه موفق آن نمایش «غریبه شام» با محوریت شخصیت حضرت رقیه(ع) در خرابه شام بوده است و یا نمایش «دروازه ساعات» که به ورود اسرای کربلا به شام و حضور آنها در بارگاه یزید می‌پردازد که البته این مورد اخیر قرار است در قالب سوگواره «مسلخ عشق» در دهه آخر صفر در جزیره کیش مجدد روی صحنه رود.

اما در حوزه آثار نمایشی با موضوع دفاع مقدس نیز ندرتاً به دلیل تشابه ماهیتی میان وقایع عاشورا با عملیات‌های جنگی در طول دوران دفاع مقدس هشت‌ساله، بنا به ذوق و خلاقیت نویسندگان و کارگردانان تئاتر شاهد تلفیق صحنه‌های مربوط به دفاع مقدس با برخی از وقایع منتهی به عاشورای حسینی بوده‌ایم که از این نظر نیز البته صرفنظر از ناکافی بودن چنین پرداخت‌هایی، غنای هر بیشتر این‎گونه آثار دینی و ارزشی منجر شده است.

به هر حال حتی به فرض آنکه در اوراق تاریخی سندی از حضور کاروان اهل بیت(ع) در روز اربعین به منظور زیارت قبور مطهر شهدای کربلا وجود نداشته باشد اما این سنت نیکوی دینی و آئینی هرساله به شکلی فزاینده و با شور و حرارت بسیاری مورد تعظیم و پاسداشت واقع می‌شود و لذا نویسندگان و کارگردانان حوزه تئاتر و هنرهای نمایشی می‌توانند با معاصرسازی و مبتنی بر سر وقایع کنونی پیادروی عظیم اربعین حسینی، به روایت‌های بیشماری نمایشی دست بزنند که هر کدام برپایه مستندات و مشاهدات موجود قابلیت فراوانی برای جذب مخاطبان تئاتر را داراست.

امیرسجاد دبیریان