هنر؛ زبانی برای وحدت امت اسلامی حول محور پیامبر(ص)

شخصیت حضرت محمد رسول‌الله(ص) در طول قرن‌ها نه‌تنها به‌عنوان محور اصلی شکل‌گیری تمدن اسلامی، بلکه به‌عنوان الگویی فراگیر در حوزه اخلاق، انسان‌دوستی، عدالت، مدیریت اجتماعی و کرامت انسانی مورد توجه قرار گرفته است. گستردگی ابعاد شخصیتی و سیره عملی پیامبر اکرم(ص) موجب شده است که این شخصیت همچنان ظرفیت‌های فراوانی برای مطالعه، پژوهش و بازخوانی داشته باشد و نسل‌های مختلف بتوانند از زوایای تازه‌ای با اندیشه و رفتار ایشان مواجه شوند. در این میان، هنر به‌ویژه سینما و تئاتر می‌تواند نقش مهمی در تبدیل مفاهیم و آموزه‌های سیره نبوی به روایت‌هایی ملموس و تأثیرگذار برای مخاطب امروز ایفا کند.

بازنمایی هنری شخصیت‌های دینی و تاریخی البته نیازمند شناخت دقیق و پرهیز از نگاه سطحی و کلیشه‌ای است. درباره حضرت رسول(ص) این ضرورت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ چراکه نمی‌توان شخصیت ایشان را تنها به یک ویژگی مانند مهربانی، رحمت یا رهبری محدود کرد. زندگی پیامبر اکرم(ص) مجموعه‌ای از ابعاد اخلاقی، اجتماعی، مدیریتی، انسانی و معنوی را دربرمی‌گیرد و هنرمند برای رسیدن به روایتی ماندگار باید بتواند این ابعاد را در ارتباط با یکدیگر مورد توجه قرار دهد. از سوی دیگر، وفاداری به منابع معتبر تاریخی و دینی در کنار استفاده درست از ظرفیت‌های دراماتیک، از مهم‌ترین الزامات تولید آثار هنری درباره شخصیت پیامبر است.

ظرفیت جهانی سیره حضرت رسول(ص) نیز موضوع دیگری است که می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری آثار هنری فراتر از مرزهای جغرافیایی و مذهبی باشد. مفاهیمی همچون رحمت، عدالت، احترام به انسان، همزیستی، گفت‌وگو و مقابله با خشونت، مفاهیمی هستند که مخاطب امروز در هر فرهنگ و جغرافیایی می‌تواند با آنها ارتباط برقرار کند. از این منظر، هنر می‌تواند ضمن معرفی چهره واقعی و رحمانی پیامبر اکرم(ص)، به ابزاری برای گفت‌وگوی میان فرهنگ‌ها و ادیان، تقویت وحدت در جهان اسلام و مقابله با تصویرسازی‌های نادرست از اسلام تبدیل شود؛ مسیری که تحقق آن نیازمند پیوند میان پژوهشگران، هنرمندان، دانشگاه‌ها و نهادهای فرهنگی است.

ایکنا پیرامون این موضوع با کاظم نظری، کارگردان و نویسنده تئاتر، استاد دانشگاه، مدیر سابق مرکز هنرهای نمایشی، داور جشنواره‌های تئاتر، مؤلف هنری و... گفت‌وگویی انجام داده است که در ادامه با آن همراه می‌شویم.

ایکنا - شخصیت حضرت محمد رسول‌الله(ص) پس از گذشت قرن‌ها همچنان یکی از اثرگذارترین شخصیت‌های تاریخ بشر به‌شمار می‌رود و آموزه‌های ایشان در حوزه‌های اجتماعی، اخلاقی، سیاسی و حکمرانی مورد توجه است، از نگاه شما مهم‌ترین ویژگی‌هایی که این شخصیت را برای روایت هنری و نمایشی متمایز می‌کند چیست و چرا هنوز می‌توان از زندگی پیامبر برای مخاطب امروز روایت‌های تازه‌ای ارائه کرد؟

شخصیت حضرت رسول(ص) را باید یکی از استثنایی‌ترین شخصیت‌های تاریخ بشر دانست، زیرا با وجود گذشت قرن‌های بسیار از بعثت ایشان، هنوز اندیشه‌ها و رفتارهای اجتماعی و مدیریتی ایشان قابلیت تأثیرگذاری بر زندگی انسان امروز را دارد. وقتی درباره حضرت رسول(ص) صحبت می‌کنیم، درباره شخصیتی سخن می‌گوییم که در یک دوره تاریخی خاص ظهور کرد، اما تأثیر اندیشه و رفتار وی محدود به همان زمان باقی نماند و توانست بخش بزرگی از تاریخ تمدن انسانی را تحت‌ تأثیر قرار دهد. نگاه پیامبر به انسان، جامعه، عدالت، اخلاق، حکمرانی، روابط اجتماعی و حتی نحوه برخورد با مخالفان، مجموعه‌ای از آموزه‌ها را ایجاد کرده است که هنوز می‌توان درباره آنها بحث کرد و از زوایای تازه به آنها پرداخت. به همین دلیل، زندگی حضرت رسول(ص) فقط یک موضوع تاریخی برای بازخوانی نیست، بلکه یک منبع بسیار گسترده برای شناخت انسان و مناسبات انسانی است. 

از سوی دیگر، زندگی ایشان سرشار از موقعیت‌هایی است که از نظر نمایشی ظرفیت بالایی دارند؛ از دوران کودکی و شرایط اجتماعی دوران جاهلیت گرفته تا بعثت، مواجهه با مخالفان، شکل‌گیری جامعه اسلامی، مدیریت بحران‌ها، جنگ‌ها، روابط اجتماعی و برخورد با اقشار مختلف جامعه. هر کدام از این موقعیت‌ها اگر با پژوهش دقیق و نگاه هنرمندانه مورد توجه قرار گیرد، می‌تواند به یک روایت دراماتیک قدرتمند تبدیل شود. حضرت رسول(ص) انسانی بسیار هوشمند، آگاه به زمان و دارای نگاه عمیق نسبت به آینده بودند و همین ویژگی‌ها شخصیت ایشان را برای هنرهای نمایشی جذاب می‌کند. در سینما و تئاتر نیز هر شخصیت ماندگار زمانی شکل می‌گیرد که دارای هدف، جهان‌بینی، ویژگی‌های رفتاری و لایه‌های مختلف باشد و مخاطب بتواند مسیر تحول و اثرگذاری وی را دنبال کند. حضرت رسول(ص) از این منظر یک شخصیت بسیار غنی است و نمی‌توان ایشان را تنها در یک ویژگی مانند مهربانی یا رهبری خلاصه کرد. مهربانی، عدالت، آگاهی، مدیریت، آینده‌نگری، اخلاق، شجاعت و ارتباط با خداوند، مجموعه‌ای از ویژگی‌هایی هستند که در کنار یکدیگر شخصیت ایشان را شکل داده‌اند. بنابراین، هنرمندی که بخواهد درباره پیامبر اثر تولید کند، باید ابتدا این شخصیت را به‌درستی بشناسد و سپس از ظرفیت‌های دراماتیک زندگی ایشان استفاده کند. اگر این شناخت اتفاق نیفتد، نتیجه کار ممکن است به تصویری کلیشه‌ای و تک‌بعدی تبدیل شود، در حالی که حضرت رسول(ص) شخصیتی بسیار عمیق و چندلایه هستند و هرچه بیشتر درباره ایشان مطالعه کنیم، ظرفیت‌های تازه‌تری برای روایت هنری پیدا خواهیم کرد.

ایکنا - یکی از مهم‌ترین آسیب‌ها در بازنمایی شخصیت‌های بزرگ تاریخی و دینی، نگاه سطحی و کلیشه‌ای است، برای جلوگیری از این آسیب در روایت شخصیت حضرت رسول(ص) چه نوع پژوهش و مطالعه‌ای لازم است و هنرمند چگونه می‌تواند از یک تصویر ساده و تک‌بعدی عبور کند و به هسته اصلی شخصیت پیامبر برسد؟

برای رسیدن به یک تصویر صحیح از حضرت رسول(ص)، نخست باید ایشان را در تمام مراحل زندگی مورد مطالعه قرار داد و نمی‌توان تنها یک مقطع تاریخی را جدا کرد و براساس آن درباره کل شخصیت پیامبر(ص) قضاوت کرد. دوران تولد، کودکی، خانواده، شرایط اجتماعی، فضای فرهنگی، روابط با اطرافیان، دوستان، نزدیکان و حتی ساختار اجتماعی جامعه‌ای که حضرت در آن رشد کردند، همگی در شناخت شخصیت ایشان اهمیت دارد. هنرمند باید بداند شخصیتی که قرار است در اثر نمایشی خلق کند، در چه محیطی رشد کرده و چه شرایطی بر شکل‌گیری اندیشه و رفتار وی تأثیر گذاشته است. حتی شناخت شخصیت‌های پیرامون پیامبر نیز اهمیت دارد، زیرا هیچ شخصیت بزرگی در خلأ شکل نمی‌گیرد و روابط انسانی می‌تواند بخش مهمی از شخصیت‌پردازی را تشکیل دهد. 

از این منظر، پژوهش درباره حضرت رسول(ص) باید میان تاریخ، جامعه‌شناسی، روانشناسی شخصیت، مطالعات دینی و هنر ارتباط ایجاد کند. هرچه پژوهش دقیق‌تر باشد، هنرمند با اطلاعات بیشتری می‌تواند به سراغ خلق شخصیت برود و از برداشت‌های شخصی و کلیشه‌ای فاصله گیرد. البته در این مسیر باید میان تخیل هنری و واقعیت تاریخی نیز مرز مشخصی وجود داشته باشد تا اثر هنری به تحریف شخصیت پیامبر(ص) منجر نشود. شخصیت حضرت رسول(ص) دارای لایه‌های بسیار زیادی است و منظور از لایه‌ها نیز ویژگی‌های منفی نیست، بلکه منظور ابعاد مختلف و مثبت شخصیتی ایشان است که در کنار یکدیگر هویت پیامبر(ص) را شکل داده‌اند.

برای مثال، اگر فقط مهربانی ایشان را ببینیم، بخشی از شخصیت را دیده‌ایم و اگر تنها مدیریت و رهبری ایشان را مورد توجه قرار دهیم نیز باز هم بخشی از شخصیت را نادیده گرفته‌ایم. باید میان این ویژگی‌ها ارتباط برقرار کنیم تا به هسته مرکزی شخصیت برسیم. این هسته مرکزی همان چیزی است که به همه رفتارها و تصمیم‌های پیامبر(ص) معنا می‌دهد و نشان می‌دهد چرا ایشان در موقعیت‌های مختلف چنین رفتارهایی داشته‌اند. وقتی هنرمند به این نقطه برسد، دیگر مجبور نیست برای معرفی شخصیت پیامبر تنها از دیالوگ‌های توضیحی استفاده کند، بلکه می‌تواند شخصیت را از طریق کنش، رفتار، انتخاب و واکنش در موقعیت‌های مختلف نشان دهد. این همان نقطه‌ای است که شخصیت تاریخی تبدیل به یک شخصیت نمایشی ماندگار می‌شود و مخاطب به جای اینکه صرفاً درباره حضرت رسول(ص) اطلاعات دریافت کند، می‌تواند ایشان را در یک تجربه انسانی و هنری بشناسد.

ایکنا - سینما و تئاتر چه ظرفیت‌هایی برای معرفی حضرت رسول(ص) دارند و با توجه به تجربه آثاری مانند «محمد رسول‌الله» ساخته مجید مجیدی، به نظر شما در تولیدات آینده چه بخش‌هایی از شخصیت و اندیشه پیامبر همچنان نیازمند پرداخت جدی‌تر است و چگونه می‌توان این مسیر را توسعه داد؟

سینما و تئاتر ظرفیت بسیار بزرگی برای معرفی شخصیت‌های تاریخی و دینی دارند و درباره حضرت رسول(ص) این ظرفیت چند برابر می‌شود، زیرا زندگی ایشان سرشار از موقعیت‌های انسانی و اجتماعی است. فیلم «محمد رسول‌الله» ساخته مجید مجیدی یک تجربه مهم در سینمای ایران است و نمی‌توان تلاش‌هایی را که برای ساخت چنین اثری انجام شده نادیده گرفت. در این فیلم، شخصیت حضرت رسول(ص) به شکل مستقیم در قاب دیده نمی‌شود، اما حضور و اثرگذاری ایشان از ابتدا تا انتهای اثر احساس می‌شود و همین مسئله نشان می‌دهد که برای روایت شخصیت‌های مقدس همیشه لازم نیست از حضور مستقیم استفاده کرد.

ظرفیت شخصیت حضرت رسول(ص) بسیار گسترده‌تر از آن چیزی است که تاکنون در سینمای ایران به تصویر درآمده است. هنوز درباره اندیشه، مدیریت اجتماعی، اخلاق، فلسفه وجودی، نگاه پیامبر به انسان، شیوه برخورد با مخالفان و بسیاری از وجوه شخصیتی ایشان آثار نمایشی کافی تولید نکرده‌ایم. بخشی از این مسئله به دشواری کار و حساسیت موضوع مربوط می‌شود، اما بخشی نیز ناشی از این است که هنوز یک جریان پژوهشی و تولیدی منسجم درباره شخصیت حضرت رسول شکل نگرفته است.  نباید همه تمرکز خود را روی جلوه‌های ویژه، امکانات تصویری و عظمت بصری آثار بگذاریم و از خود شخصیت غافل شویم. 

فناوری و جلوه‌های ویژه زمانی ارزشمند هستند که در خدمت شخصیت و روایت قرار بگیرند. باید بتوانیم تفکر، اخلاق، کلام، رفتار و فلسفه وجودی حضرت رسول(ص) را به زبان سینما و تئاتر تبدیل کنیم. این کار نیازمند نویسنده، پژوهشگر، کارگردان و بازیگری است که شخصیت پیامبر(ص) را عمیقاً بشناسند و بتوانند آن را در قالب درام ارائه کنند. در کنار این مسئله، نهادهای فرهنگی، دولت، بخش خصوصی و مراکز هنری نیز باید از چنین تولیداتی حمایت کنند، زیرا تولید اثر درباره حضرت رسول(ص) یک پروژه کوتاه‌مدت نیست و به پژوهش و سرمایه‌گذاری بلندمدت نیاز دارد. اگر این اتفاق رخ دهد، می‌توان در کنار آثار سینمایی بزرگ، مجموعه‌ای از فیلم‌های کوتاه، بلند، انیمیشن، سریال، نمایشنامه و تئاتر تولید کرد که هر کدام یکی از ابعاد شخصیت پیامبر(ص) را روایت کنند و در مجموع تصویری کامل‌تر از ایشان در اختیار مخاطب ایرانی و جهانی قرار دهند.

ایکنا - حضرت رسول(ص) در فرهنگ اسلامی به عنوان پیامبر رحمت و مهربانی شناخته می‌شوند و انسان امروز نیز با بحران‌هایی مانند خشونت، جنگ و اختلاف مواجه است، چگونه می‌توان از این ویژگی پیامبر اکرم(ص) در هنر استفاده کرد تا مخاطب جهانی بتواند با پیام ایشان ارتباط برقرار کند؟

جهان امروز بیش از هر زمان دیگری به پیام مهربانی، عدالت، صلح و همزیستی نیاز دارد و این دقیقا یکی از ظرفیت‌های مهم سیره حضرت رسول(ص) است. انسان امروز فارغ از اینکه در چه جغرافیا و با چه فرهنگ و دینی زندگی می‌کند، نیازمند آرامش، امنیت، محبت و عدالت است. اگر بتوانیم این ویژگی‌های انسانی را در آثار نمایشی به‌درستی روایت کنیم، دیگر مخاطب احساس نمی‌کند با یک اثر صرفاً تبلیغاتی یا محدود به یک گروه مذهبی مواجه است، بلکه با یک داستان انسانی روبه‌رو می‌شود که می‌تواند با آن ارتباط برقرار کند. حضرت رسول(ص) در بسیاری از رفتارهای خود انسان را به مهربانی، اخلاق، پاکی، عدالت، تفکر و مسئولیت‌پذیری دعوت کرده‌اند. اینها مفاهیمی هستند که مرز جغرافیایی و فرهنگی نمی‌شناسند. یک انسان در ایران، آفریقا، اندونزی، اروپا یا هر نقطه دیگری از جهان می‌تواند با مفهوم عدالت و مهربانی ارتباط برقرار کند. بنابراین هنر می‌تواند بدون شعار دادن، این مفاهیم را از طریق موقعیت‌های نمایشی و رفتار شخصیت‌ها منتقل کند.

حضرت رسول(ص) را باید به عنوان رسول مهربانی به جهان معرفی کنیم و این معرفی نباید فقط در سخنرانی‌ها و برنامه‌های رسمی اتفاق بیفتد، بلکه باید در سینما، تئاتر، انیمیشن، ادبیات و دیگر هنرها حضور پیدا کند. وقتی یک مخاطب رفتار پیامبر را در یک موقعیت دشوار می‌بیند و متوجه می‌شود که ایشان حتی در برابر مخالفان نیز اخلاق و کرامت انسانی را فراموش نمی‌کنند، آن پیام بسیار عمیق‌تر از یک سخنرانی منتقل می‌شود. هنر می‌تواند نشان دهد که مهربانی حضرت رسول به معنای ضعف نبود، بلکه مهربانی ایشان با آگاهی، عقلانیت، تدبیر و شجاعت همراه بود. این نکته بسیار مهم است، زیرا انسان امروز باید بداند که رحمت و عدالت می‌توانند در کنار قدرت و مدیریت قرار بگیرند. اگر این نگاه در آثار نمایشی شکل بگیرد، می‌توانیم تصویری انسانی و در عین حال قدرتمند از پیامبر ارائه دهیم که برای مخاطب جهانی قابل‌فهم باشد و زمینه گفت‌وگو میان فرهنگ‌ها و ادیان مختلف را فراهم کند.

ایکنا - با توجه به تأکید حضرت رسول(ص) بر وحدت، اخلاق و همزیستی و همچنین وجود گرایش‌های مختلف در جهان اسلام و پیروان ادیان گوناگون، هنر چگونه می‌تواند به ایجاد یک زبان مشترک فرهنگی میان مسلمانان و غیرمسلمانان کمک کند و چه نقشی در کاهش اختلافات داشته باشد؟

حضرت رسول(ص) در طول زندگی خود تلاش کردند انسان‌ها را به وفاق، دوستی، اخلاق و زندگی در کنار یکدیگر دعوت کنند و این ویژگی می‌تواند امروز نیز یکی از مهم‌ترین پایه‌های دیپلماسی فرهنگی باشد. در جهان اسلام گرایش‌های مختلفی داریم، اما همه این گرایش‌ها به شخصیت حضرت رسول(ص) و سیره ایشان ارجاع می‌دهند و همین شخصیت می‌تواند یکی از نقاط مشترک میان مسلمانان باشد. اگر هنر بتواند به جای برجسته کردن اختلافات، این نقاط مشترک را روایت کند، می‌تواند زمینه‌ای برای نزدیک شدن فرهنگ‌ها فراهم سازد. این موضوع حتی در ارتباط میان مسلمانان و پیروان دیگر ادیان نیز اهمیت دارد. حضرت رسول(ص) در برخورد با پیروان ادیان دیگر، نگاه مبتنی بر گفت‌وگو و اخلاق داشتند و این رویکرد می‌تواند در شرایط امروز نیز مورد توجه قرار گیرد. هنر به دلیل ماهیت جهانی خود می‌تواند چنین مفاهیمی را بدون ایجاد تقابل به مخاطب منتقل کند. وقتی یک اثر هنری درباره احترام به انسان، عدالت، مهربانی و پرهیز از ظلم سخن می‌گوید، مخاطب پیش از آنکه به تفاوت‌های مذهبی توجه کند، با یک مسئله انسانی روبه‌رو می‌شود. 

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و دستگاه‌های مرتبط با دیپلماسی فرهنگی باید نگاه جدی‌تری به این ظرفیت داشته باشند. می‌توانیم میان هنرمندان کشورهای اسلامی و حتی هنرمندان دیگر کشورها ارتباط ایجاد کنیم و پروژه‌های مشترک تعریف کنیم. این کار فقط تولید یک فیلم یا نمایش نیست، بلکه می‌تواند یک جریان فرهنگی ایجاد کند. اگر هنرمندان کشورهای مختلف درباره شخصیت حضرت رسول کنار هم بنشینند و هر کدام از زاویه فرهنگی خود به این شخصیت نگاه کنند، نتیجه می‌تواند اثری بسیار گسترده‌تر از یک تولید داخلی باشد. باید از زبان هنر برای ایجاد ارتباط استفاده کنیم، زیرا هنر می‌تواند بسیاری از دیوارهایی را که سیاست و اختلافات تاریخی ایجاد کرده‌اند، کنار بزند. پیامبر(ص) متعلق به یک قوم و جغرافیا نیست و شخصیت ایشان ظرفیت جهانی دارد، بنابراین معرفی هنری ایشان نیز باید با رویکردی جهانی و وحدت‌آفرین دنبال شود.

ایکنا - اسلام‌هراسی و فعالیت جریان‌های افراطی در سال‌های اخیر تصویر نادرستی از اسلام در بخش‌هایی از جهان ایجاد کرده است، در این شرایط هنر چگونه می‌تواند به مقابله با این تصویرسازی بپردازد و چه روایتی از سیره حضرت رسول برای مخاطب جهانی تأثیرگذارتر خواهد بود؟

یکی از مهم‌ترین ضربه‌هایی که به تصویر اسلام وارد شده، ناشی از افراط‌گرایی و رفتار گروه‌هایی است که با اقدامات خود چهره‌ای خشن و غیرواقعی از اسلام ارائه کرده‌اند. در چنین شرایطی، ما نمی‌توانیم فقط با اعتراض یا پاسخ‌های سیاسی با این تصویر مقابله کنیم، بلکه باید یک روایت فرهنگی و هنری قدرتمند داشته باشیم. هنرمندان می‌توانند با زبان نرم و انسانی، سیره حضرت رسول(ص) را روایت کنند و نشان دهند که پیامبر(ص) در مواجهه با انسان‌ها چگونه رفتار می‌کردند. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های سیره ایشان، اخلاق در مواجهه با مخالفان است. این رفتارها می‌تواند در یک اثر نمایشی بسیار تأثیرگذار باشد، زیرا مخاطب به جای شنیدن یک ادعا، شاهد یک رفتار انسانی است. اگر بتوانیم این موقعیت‌ها را با فیلمنامه‌ای دقیق و شخصیت‌پردازی درست به تصویر بکشیم، اثر می‌تواند حتی بر مخاطبی که شناختی از اسلام ندارد نیز تاثیر بگذارد.

نباید برای مقابله با اسلام‌هراسی، خودمان وارد ادبیات تند و تقابلی شویم، زیرا در این صورت ممکن است همان تصویری را بازتولید کنیم که قصد مقابله با آن را داریم. باید رفتار پیامبر(ص) را نشان دهیم و اجازه دهیم مخاطب خودش قضاوت کند. اگر مخاطب ببیند حضرت رسول در برابر دشمن، اسیر، مخالف، فقیر، یتیم یا فردی که با ایشان اختلاف داشته چگونه رفتار می‌کردند، تصویر واقعی‌تری از اسلام به دست می‌آورد. این نوع روایت بسیار اثرگذارتر از شعار است. باید چهره رحمانی، عقلانی، اخلاقی و عدالت‌محور پیامبر را به جهان معرفی کنیم. هنر این امکان را دارد که این کار را بدون ورود مستقیم به منازعات سیاسی انجام دهد و همین ویژگی باعث می‌شود آثار هنری بتوانند در کشورهای مختلف و میان مخاطبان گوناگون دیده شوند. اگر ما در این حوزه سرمایه‌گذاری جدی کنیم، می‌توانیم بخشی از تصویرسازی‌های منفی را با یک روایت فرهنگی قدرتمند اصلاح کنیم.

ایکنا - برای اینکه آثار مربوط به حضرت رسول(ص) علاوه بر ارزش دینی، از ارزش هنری و ماندگاری برخوردار باشند، چه اصولی باید در شخصیت‌پردازی رعایت شود و چگونه می‌توان میان وفاداری به واقعیت تاریخی و نیازهای دراماتیک مخاطب امروز تعادل برقرار کرد؟

در یک اثر هنری درباره شخصیت حضرت رسول(ص)، نخستین اصل این است که واقعیت تاریخی و ویژگی‌های معتبر شخصیت ایشان تحریف نشود. نویسنده باید پژوهش کند و منابع مختلف را بررسی کند تا بداند چه ویژگی‌هایی را می‌تواند به شخصیت نسبت دهد و چه مواردی نیازمند احتیاط است. پس از آن باید بتواند این اطلاعات را به یک روایت دراماتیک تبدیل کند. هنر قرار نیست کتاب تاریخ را روی پرده سینما یا صحنه تئاتر بازنویسی کند، بلکه باید از دل واقعیت تاریخی، موقعیت‌های انسانی و نمایشی استخراج کند. در این میان، شناخت دقیق شخصیت اهمیت اساسی دارد. اگر نویسنده نداند حضرت رسول(ص) چگونه فکر می‌کردند، چه اهدافی داشتند، در برابر بحران‌ها چگونه تصمیم می‌گرفتند و رابطه ایشان با انسان‌ها چگونه بود، نمی‌تواند دیالوگ و کنش مناسبی برای شخصیت خلق کند. 

شخصیت ماندگار زمانی شکل می‌گیرد که رفتار او از درون شخصیتش ناشی شود، نه اینکه نویسنده صرفاً برای پیشبرد داستان رفتارهایی را به او تحمیل کند. مخاطب امروز باید بتواند با شخصیت ارتباط برقرار کند، اما این ارتباط به معنای ساده‌سازی یا تغییر شخصیت حضرت رسول(ص) نیست. باید وجه انسانی، مدیریتی، اخلاقی و اجتماعی ایشان را به شکلی روایت کنیم که مخاطب امروز بتواند آن را بفهمد. برای مثال، یک تصمیم مدیریتی پیامبر می‌تواند در قالب یک موقعیت دراماتیک روایت شود و مخاطب امروز از طریق آن با شیوه تفکر ایشان آشنا شود. همین موضوع درباره رفتار با مخالفان، مدیریت جامعه، توجه به فقرا، احترام به دانش و ایجاد وحدت نیز صدق می‌کند. وقتی شخصیت از طریق کنش معرفی شود، مخاطب با او همراه می‌شود و اثر ماندگارتر خواهد بود. هنر باید عظمت حضرت رسول(ص) را حفظ کند و در عین حال امکان ارتباط مخاطب با شخصیت را فراهم آورد. این همان نقطه‌ای است که پژوهش، درام و خلاقیت هنری به یکدیگر می‌رسند و می‌توانند یک شخصیت تاریخی را به شخصیتی زنده و ماندگار در ذهن نسل امروز تبدیل کنند.

ایکنا - برای ایجاد یک جریان جدی و مستمر در زمینه تولید آثار درباره حضرت رسول چه باید کرد و چه نهادهایی می‌توانند زمینه شکل‌گیری چنین همکاری بین‌المللی را فراهم کنند؟

یکی از آرزوهای جدی خودم را این می‌دانم که هنرمندان، پژوهشگران و اندیشمندان کشورهای اسلامی در یک جریان مشترک درباره شخصیت حضرت رسول(ص) کنار یکدیگر قرار گیرند. در بسیاری از جریان‌های مهم سینمایی و هنری جهان، برای موضوعات بزرگ، مجموعه‌ای از متخصصان گرد هم می‌آیند و از ایده‌ها، پژوهش‌ها و تجربه‌های یکدیگر استفاده می‌کنند. ما نیز می‌توانیم چنین مدلی را در جهان اسلام ایجاد کنیم. هنرمندانی از ایران، مصر، عراق، سوریه، لبنان، عربستان و دیگر کشورهای اسلامی می‌توانند در کنار پژوهشگران حوزه دین و تاریخ قرار بگیرند و درباره تولید آثار مختلف گفت‌وگو کنند. این همکاری می‌تواند به ساخت فیلم سینمایی، سریال، انیمیشن، تئاتر، مستند و آثار کوتاه منجر شود. مهم‌تر از تولید یک اثر، شکل‌گیری یک شبکه فرهنگی است که بتواند سال‌ها به فعالیت خود ادامه دهد. هفته وحدت می‌تواند فرصت مناسبی برای ایجاد چنین گردهمایی‌هایی باشد و فرهیختگان حوزه هنر را حول یک شخصیت مشترک گردهم آورد.این کار نیازمند حمایت جدی نهادهای فرهنگی و دولتی است و نمی‌توان انتظار داشت که همه هزینه‌ها را هنرمندان به تنهایی تأمین کنند. 

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مراکز مطالعاتی و دستگاه‌های مرتبط با دیپلماسی فرهنگی می‌توانند زمینه چنین همکاری‌هایی را ایجاد کنند. باید از ظرفیت هنرمندان کشورهای مختلف استفاده کنیم و اجازه دهیم هر فرهنگ بخشی از نگاه خود را به شخصیت پیامبر وارد کند، البته در چارچوب پژوهش معتبر و احترام به جایگاه ایشان. چنین پروژه‌ای می‌تواند علاوه بر تولید آثار ارزشمند، ملت‌های مسلمان را نیز به یکدیگر نزدیک‌تر کند. اگر ما می‌خواهیم پیام وحدت حضرت رسول را در جهان منتشر کنیم، خودمان نیز باید در تولید آثار مربوط به ایشان اهل همکاری و همفکری باشیم. هنر می‌تواند این وحدت را به یک تجربه واقعی تبدیل کند و از مرزهای سیاسی و جغرافیایی عبور دهد.

ایکنا - دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی چه نقشی در شناخت شخصیت حضرت رسول(ص) و تربیت هنرمندانی دارند که بتوانند این شخصیت را به شکل درست و عمیق در آثار هنری معرفی کنند و برای رسیدن به این هدف چه زیرساخت‌هایی باید ایجاد شود؟

دانشگاه‌ها باید شخصیت حضرت رسول(ص) را از یک موضوع صرفاً تاریخی خارج کنند و آن را به عنوان یک موضوع چندرشته‌ای مورد توجه قرار دهند. می‌توانیم کرسی‌های تخصصی پیامبرشناسی در دانشگاه‌ها ایجاد کنیم و در کنار آن، نشست‌ها، سمینارها و پژوهش‌های مشترک میان دانشجویان رشته‌های تاریخ، علوم دینی، سینما، تئاتر، ادبیات، هنرهای تجسمی و دیگر رشته‌ها داشته باشیم. دانشجویی که در رشته سینما تحصیل می‌کند اگر به منابع تاریخی و پژوهش‌های دقیق درباره حضرت رسول(ص) دسترسی داشته باشد، می‌تواند از آنها برای فیلمنامه‌نویسی استفاده کند. دانشجوی تئاتر نیز می‌تواند همین منابع را به نمایشنامه تبدیل کند و دانشجوی ادبیات می‌تواند از آنها برای داستان و رمان بهره بگیرد. مشکل این است که این ارتباط میان پژوهش و تولید هنری هنوز به اندازه کافی شکل نگرفته است.

باید پژوهشگاه‌هایی تخصصی در حوزه هنر اسلامی، هنر دینی و مطالعات مرتبط با شخصیت حضرت رسول ایجاد شود تا پژوهش‌های انجام‌شده به دست هنرمندان برسد.یکی از نیازهای مهم ما نیز ترجمه و تدوین منابع است، زیرا بخش قابل‌توجهی از منابع معتبر به زبان عربی وجود دارد و این منابع باید به فارسی ترجمه و دسته‌بندی شوند. البته در این حوزه کارهایی انجام شده است، اما کافی نیست و باید گسترده‌تر شود. دانشجویان باید تشویق شوند روایت‌های مربوط به زندگی حضرت رسول(ص) را مطالعه کنند و آنها را به داستان، فیلمنامه، فیلم کوتاه، نمایشنامه و آثار هنری تبدیل کنند. وزارت علوم و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی می‌توانند در این زمینه نقش مهمی داشته باشند و از طرح‌های پژوهشی و تولیدات دانشجویی حمایت کنند. اگر یک پژوهشگاه تخصصی شکل بگیرد و منابع معتبر را گردآوری و در اختیار هنرمندان قرار دهد، در چند سال آینده می‌توانیم شاهد تولید مجموعه بزرگی از آثار باشیم. این کار نیازمند نگاه بلندمدت است و اگر امروز آغاز شود، می‌تواند نسل جدیدی از هنرمندان را تربیت کند که شخصیت حضرت رسول را نه از روی کلیشه، بلکه بر اساس پژوهش و شناخت عمیق روایت کنند.

ایکنا - اگر بخواهیم همه ویژگی‌ها و آموزه‌های حضرت رسول(ص) را در یک پیام قابل‌انتقال به انسان امروز خلاصه کنیم، به نظر شما مهم‌ترین پیام ایشان چیست و هنر چگونه می‌تواند این پیام را به زبان جهانی و تاثیرگذار به مخاطبان مختلف منتقل کند؟

مهم‌ترین پیام حضرت رسول(ص)، مهربانی، صلح، عدالت، دوستی، اخلاق و احترام به انسان است. ایشان انسان را به فکر کردن، آگاهی، پاکی، نظم، وحدت و زندگی درست دعوت کردند و این مفاهیم می‌تواند امروز نیز برای انسان معاصر راهگشا باشد. انسان در هر نقطه از جهان که زندگی کند، نیازمند عدالت و آرامش است و هیچ انسانی ذاتا از مهربانی و احترام گریزان نیست. اگر هنر بتواند این ویژگی‌ها را به شکل درست روایت کند، می‌تواند مخاطبانی از فرهنگ‌ها و ادیان مختلف را با خود همراه کند. حتی بسیاری از موقعیت‌های زندگی حضرت رسول(ص) که شاید در نگاه نخست تاریخی به نظر برسند، در صورت پردازش درست می‌توانند به مسائل کاملا انسانی تبدیل شوند. رفتار پیامبر با اسیران، مخالفان، خانواده، یاران و جامعه، همگی ظرفیت‌هایی هستند که می‌توانند در یک اثر نمایشی به موقعیت‌های تأثیرگذار تبدیل شوند. 

باید از این ظرفیت استفاده کنیم و به جای آنکه تنها درباره مهربانی پیامبر صحبت کنیم، مهربانی ایشان را در رفتار و تصمیم‌هایشان نشان دهیم.در نهایت، هنر می‌تواند یکی از موثرترین ابزارهای دیپلماسی فرهنگی باشد و پیام حضرت رسول را به زبان جهانی منتقل کند. اگر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت امور خارجه، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و هنرمندان در کنار یکدیگر قرار بگیرند، می‌توان آثار بسیار قدرتمندی تولید کرد. ما باید جهانی را تصور کنیم که انسان‌ها در آن در کنار یکدیگر زندگی کنند، حقوق یکدیگر را رعایت کنند، به سرزمین و حق دیگران تجاوز نکنند و عدالت و دوستی را اصل مناسبات خود قرار دهند. این همان چیزی است که در سیره حضرت رسول(ص) می‌توانیم دنبال کنیم. مهربانی البته به معنای پذیرش ظلم نیست، بلکه مهربانی آگاهانه و هوشمندانه است؛ یعنی انسان در برابر ظلم ایستادگی کند، اما خود به عامل خشونت و بی‌عدالتی تبدیل نشود. اگر چنین مفهومی در هنرهای نمایشی به‌درستی روایت شود، می‌تواند پیام حضرت رسول(ص) را از مرزهای جغرافیایی عبور دهد و زبان مشترکی برای گفت‌وگوی انسان‌ها در جهان امروز ایجاد کند.