کدام انتصاب‌ها و مدیریت‌ها اسلامی است؟

عبدالمجید طالب‌تاش، دکترای علوم قرآن و حدیث در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا)، به تبیین نظام‌های اداری موجود و مقایسه آن با آنچه مطلوب مبانی دینی است پرداخت و گفت: در خصوص نظام‌های حکومتی و به تبع آن، نظام اداری و نحوه ارتباط کارکنان اداری با مدیران سازمان‌ها و مراجعان، تئوری‌های متعددی وجود دارد که می‌توان از مدیرسالاری، رعیت پروری در نظام اداری، مدل خدمت گزاری و نظام اداری مبتنی بر تکریم انسان که همانا نظام مطلوب قرآن‌کریم است نام برد.

تئوری قدرت مداری و قدرت سالاری

وی با بیان اینکه در تئوری قدرت مداری و قدرت سالاری، حاکمان برای اینکه بتوانند به حاکمیت خود ادامه دهند و بر مسند حکومت باقی بمانند از ابزار قدرت استفاده می‌کنند، گفت: این مدل تا زمانی جواب می‌دهد که مراجعان حکومتی و مردم تحت آن حکومت، در استخفاف بسر برند، همچون کاری که فرعون می‌کرد، به طوری که قرآن کریم در آیه 54 سوره زخرف می‌فرماید: «فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ؛ پس قوم خود را سبك‏‌مغز يافت [و آنان را فريفت] و اطاعتش كردند چرا كه آنها مردمى منحرف بودند». در چنین ارتباط اداری مردم حاکمان را بزرگ می‌شمارند و کاملا تسلیم قدرت آن‌ها هستند.

وی مصداق دیگر مدل مدیرسالاری را نحوة حکومت معاویه خواند و گفت: معاویه با استفاده از حربه قدرت، مردم را تسلیم خود کرده بود. در ادامه حکومت معاویه، یزید نیز از همین حربه استفاده کرد. داستان ورود ابن زیاد به مدینه و پراکنده شدن مردم از اطراف مسلم بن عقیل یادآور چنین مدل حکومتی است. در این روش حکومتی، مردم به خاطر ترسی که از عذاب حاکمان دارند، شخصیت و هویت خود را در شخصیت و هویت حاکمان ذوب می‌کنند و در فضای ساکت و مرگبار هر چه از جانب حاکمان اراده شود را می‌پذیرند. در چنین فضایی مردم مرعوب تمام عیار حاکمان هستند.

وی نظام سلطنتی پیش از انقلاب اسلامی ایران را نمونه دیگری از این مدل حکومتی دانست و گفت: پیش از انقلاب نیز مردم در فضایی از اختناق قرار گرفته بودند و هرکس کوچک‌ترین اعتراضی می‌کرد صدای او را در گلو خفه می‌کردند. جهل و نادانی مردم مهم‌ترین عامل حاکمیت قدرت طلبان بر جامعه بود، بر همین اساس امام خمینی(ره) برای آگاهی دادن به مردم تلاش کردند و با بیدار کردن مردم بر علیه نظام شاهنشاهی قیام کردند و نظام پادشاهی را برانداختند.

معاون پژوهشکده قرآن و عترت دانشگاه آزاد اسلامی با بیان اینکه در داستان فرعون قرآن کریم گزارش داده است که وقتی ساحران انقلاب کردند و به موسی ایمان آوردند در مقابل تهدیدات فرعون که آنها را با تهدید به قتل ترساند، گفتند: «قَالُوا لَا ضَيْرَ إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ؛ گفتند باكى نيست ما روى به سوى پروردگار خود مى‏‌آوريم» گفت: این مدل حکومتی را برخی در سطح پایین آن در نظام اداری اعمال می‌کنند. در مدل قدرت سالاری اداری، مدیران دستگاه و کارکنان مرعوب آنها دست به دست هم می‌دهند و مردم را تحت اراده و تصمیم خود می‌آورند و هرگونه که بخواهند عمل می‌کنند، مردم نیز مجبور هستند که تسلیم تصمیم‌های آن‌ها شوند.

این دکترای قرآن و حدیث ادامه داد: دستگاه‌های حکومتی و ادارات دوران پادشاهی در کشور ما چنین وضعیتی داشتند. اکنون هم کسانی هستند که بدشان نمی‌آید که چنین فضایی بر ادارات ما حاکم باشد. این گروه با مثال زدن از نوع مدیریت رضاخان مردم را شایسته چنین اداراتی معرفی می‌کنند. اینها کسانی هستند که هنوز مرعوب قدرت رضاخانی هستند و نمی‌خواهند بپذیرند که امام(ره) آمد و آگاهی و بیداری را جایگزین جهل و ترس کرد. قرآن کریم که برای انسان ارزش قائل است با این مدل از نظام اداری که در آن حقوق مراجعان در نظر گرفته نمی‌شود موافقت ندارد.

نظام اداری رعیت‌پرور، انسان را فاقد خرد می‌پندارد

طالب‌تاش از دیگر نظام های اداری موجود را رعیت پروری برشمرد و گفت: در این مدل مراجعه کنندگان به منزلة زیردست به شمار می‌آیند که مدیران و کارکنان دستگاه‌های اداری در یک تبانی دو سویه و رفت و برگشتی تصمیم‌گیری می‌کنند و مردم، تسلیم آن‌ها و ملزم به پذیرش تصمیم‌های آن‌ها هستند.

وی چنین مدلی را برخاسته از این اندیشه دانست که مردم به عنوان عوام الناس قدرت تشخیص کافی ندارند و به خاطر جهل و نادانیشان، خود قادر به تصمیم گیری نیستند و گفت: در نتیجه مردم همچون کودکان می‌مانند و مدیران و کارکنان ادارات به منزله، سرپرست و ولی آنها به شمار می‌آیند که برایشان تصمیم گیری می‌کنند. مبانی قرآن کریم با این مدل اداری نیز مخالف است، چرا که قرآن به تفکر و تعقل فرد فرد انسان‌ها اعتبار می‌بخشد در حالی که در این مدل نظام اداری انسان‌ها را فاقد خرد و عقلانیت کافی می‌داند.

مدل خدمت‌گزاری؛ نزدیک‌تر به مبانی دینی

طالب تاش مدل خدمت گزاری را از دیگر مدل‌های ممکن برشمرد که طی آن پذیرش مسئولیت اداری برای خدمت کردن به مردم است و گفت: از این رو مدیران و کارکنان اداری به منزلة خدمت گزارانی هستند که در برابر خدمتی که به مردم می‌کنند مزد می‌گیرند. بر اساس این مدل در نظام اداری هنگامی که مردم به ادارات مراجعه می‌کنند به منزلة اربابی هستند که به سراغ کسانی رفته‌اند که آن‌ها را استخدام کرده‌اند تا به امور زندگی ایشان بپردازند.

وی با بیان اینکه تعبیر ارباب رجوع، برای مراجعه کنندگان به ادارات بر پایة چنین دیدگاهی طراحی شده و رواج یافته است تصریح کرد: اینگونه نظام اداری با مبانی قرآن مخالف نیست. قرآن کریم، بر تکریم دیگران در برخوردهای اجتماعی تأکید دارد و همین طور بر سخن گفتن نیکو با دیگران در روابط اجتماعی اصرار می‌ورزد به نحوی که در آیه 83 سوره بقره می‌فرماید: «وَقُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًاو با مردم [به زبان] خوش سخن بگوييد.» از آنجا که در این مدل از نظام اداری به شخصیت مراجعه کنندگان احترام گذاشته می‌شود و مدیران و کارکنان اداری، موظف به خدمت رسانی به آنها هستند با گویش قرآن موافقت دارد.

نظام اداری مبتنی بر تکریم انسان

وی با این وجود نظام اداری مبتنی بر تکریم انسان را نظام مطلوب قرآن خواند و اظهار کرد: هر چند قرآن کریم نظام اداری مبتنی بر خدمت گزاری را تأیید می‌کند اما نظام اداری مطلوب قرآن کریم، مدلی فراتر و بالاتر از این مدل است. قرآن کریم اولاً بر کرامت انسان‌ها تأکید می‌کند و می‌فرماید: «وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا» و از سوی دیگر پیامبر اسلام(ص) به عنوان مدیر جوامع بشری، از اخلاق عظیم برخوردار است:«إنَّکّ لَعَلَی خُلُقٍ عُظِیمٍ».

وی با تأکید بر اینکه این گویش قرآنی ما را با مدل برتری از نظام اداری آشنا می‌کند که در آن به جای خدمت رسانی، کرامت انسانی محور ارتباطات اداری قرار می‌گیرد، عنوان کرد: بنابراین روشی که قرآن برای نظام اداری ارائه می‌کند روش تکریم انسانی است. در این مدل، مدیران، کارکنان و مردم همگی دارای شخصیت و کرامت انسانی و قابل احترام هستند.

وی مؤلفه اصلی این مدل در نظام اداری را تکریم مراجع توسط مدیران و کارکنان، تکریم مدیران توسط مراجعان و کارکنان و تکریم کارکنان توسط مدیران و مراجعان دانست و تصریح کرد: در عین حال باید جایگاه اداری مدیران و کارکنان نیز حفظ شود به طوری که قرآن کریم همانگونه که از اخلاق عظیم پیامبر(ص) و مهرورزی ایشان نسبت به مردم سخن می‌گوید به آنها یادآوری می‌کند که در حضور ایشان صدایتان را بلند نکنید و زمینة ناراحتی ایشان را فراهم نیاورید.

برای انتصاب‌های اداری وجود چه مؤلفه‌هایی لازم است؟

وی با بیان اینکه در مدل قرآنی از نظام اداری، مدیران و کارکنان چند مؤلفه اصلی دارند که در انتصاب‌ها و مسئولیت دادن‌ها باید به آن‌ها توجه شود اظهار کرد: دانش و آگاهی به همراه توانایی از جمله این خصایص است. قرآن کریم دربارة انتخاب طالوت به عنوان مدیر جنگی برای مبارزه با جالوت، دلیل انتخاب او را دانش و توانایی وی معرفی می‌کند و می‌فرماید: «اِنََّ اللهَ اصَطَفَیهُ عَلَیکُم وَ زادَهُ بَسطَة فِی العِلمِ و الجِسم» دانش به معنای داشتن تخصص لازم در زمینة مسئولیت اداری است. مهم‌ترین شاخص برای دادن مسئولیت در نظام اداری مطلوب قرآن، داشتن تخصص لازم و کافی است.

خداترسی مدیریت انسان‌ها را اصلاح و تعدیل می‌کند

طالب تاش به ضرورت حفظ خشیت و خداترسی اشاره و عنوان کرد: علم و دانش، خشیت آور است به طوری که در سوره فاطر آمده است؛ «اِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَا؛ تنها از میان بندگان، عالمان از خداوند خشیت دارند.». خشیت با ترس که در فرهنگ اسلامی به آن جبن گفته می‌شود تفاوت‌های اساسی دارد. جبن ترس موهوم و خیالی است که منشأ آن جهل و نادانی انسان است، از این رو جزو صفات مذموم و ناپسند است. اما منشأ خشیت علم و آگاهی انسان است، از این رو جزو صفات پسندیده انسان به شمار می‌آید. بنابراین معلوم می‌شود یکی از لوازم مدیریت در نظام اداری مطلوب قرآن، خشيت از خداوند است. خدا ترسی، مدیریت انسان‌ها را اصلاح و تعدیل می‌کند.

وی سومین مؤلفه مهم برای انتصاب‌های اداری را شرح صدر خواند و گفت: هنگامی که خداوند حضرت موسی(ع) را به نبوت برگزید، برای اعمال مدیریت خود درخواست شرح صدر کرد و گفت: «قالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي. وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي؛ گفت پروردگارا سينه‏‌ام را گشاده گردان و كارم را براى من آسان ساز.» به همین دلیل وقتی خداوند می‌خواهد او را به پیامبری مبعوث کند به وی شرح صدر اعطا می‌کند و می‌فرماید: «أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ؛ آيا براى تو سينه‏‌ات را نگشاده‌‏ايم».

مدیریت هر مجموعه‌ای نیاز به قدرت تحمل دارد

وی افزود: مدیریت هر مجموعه‌ای نیاز به قدرت تحمل دارد، لذا پيامبران الهي بيشترين تحمل و شكيبايي در برابر مشكلات تبليغ را داشتند. تأكيد قرآني استعينوا بالصبر و الصلوه نشان دهنده اهميت اين مسأله است. در اينجا صبر بر صلوه با همه اهميتش پيشي گرفته است.

وی در پایان سخنان خود از منظر قرآن کریم محور گفتمان اداری را اخلاق اسلامی برشمرد و گفت: از آنجا که دستورات قرآنی، بر پایة نهاد بشر و فطرت او بنا شده است، چنانچه این توصیه قرآنی در نظام اداری کشورهای اسلامی مراعات شود، می‌توان این مدل قرآنی را فراگیر ساخت و به عنوان نظام مطلوب بشری مطرح کرد. بنابراین تخصص علمی، توانایی انجام امور، شرح صدر مهم‌ترین مؤلفه‌های دادن مسئولیت به مدیران و کارکنان نظام اداری اسلام و اخلاق محوری، تکریم متقابل، خدمت رسانی و احسان مهم‌ترین مؤلفه‌های چرخه‌ای میان مدیران، کارکنان و مراجعان در نظام اداری مطلوب قرآن محسوب می‌شوند.