روزه؛ کارگاه عظیم تربیت انسان
گروه اجتماعی: روزه کارگاه عظیمی است که انسان را تربیت و به مقصد نهایی نزدیک میکند که از ابعاد مختلف اعم از معنوی و روانشناسی برای انسان آثار بسیار مطلوبی را به دنبال دارد و سالک در سیر الی الله با روزه میتواند جهشی به سمت حضرت حق داشته باشد.
روزه در اسلام به عنوان یکی از مهمترین عبادات بهشمار میرود؛ در آیات و روایات فواید و آثار بسیاری برای این عمل عبادی بیان شده که در این گزارش تلاش شده به برخی از آنها پرداخته شود؛ هر یک از عبادات شرعی دارای فلسفه و اهداف و حکمتها و عللی است که دانستن آنها به ما کمک میکند تا شوق و انگیزه برای انجام آن پیدا کنیم و بر اساس آموزههای وحیانی اسلام هر حکم شرعی در اسلام دارای مصلحت در متعلق آن است.
بنابراین، اگر چیزی را واجب دانسته مصلحت یقینی برای بشر در آن است و اگر حرام نموده است شکی نباید کرد که در آن مفسدتی بزرگ برای انسان است. البته در مستحبات و مکروهات نیز چنین حالتی است اما با این تفاوت که مصلحت یا مفسدت آن درحدی نیست که واجب یا حرام شود همچنین درباره مباح باید گفت که مصلحت در آن با توجه به شرایط در حالت تساوی است.به همین جهت مناسب دیدیم فواید و آثار روزه را به لحاظ دینداری و روانشناسی بررسی کنیم.
حجت الاسلام و المسلمین موسوی، مدرس حوزههای علمیه در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از همدان درخصوص فواید و آثار روزه در رشد معنوی و اینکه روزه باعث تعالی انسان میشود، اظهار کرد: خداوندمتعال هم برای هدایت انسان و هم برای تربیت او روزه را از بهترین عبادات و بهترین فرصت برای انسان در ماه مبارک رمضان قرار داده است.
وی ادامه داد: آثار اجتماعی و فردی روزه بسیار گسترده است چراکه روزه عبادتی اجتماعی و فردی است و بهترین تمرین برای پاکسازی از وابستگی به آلایشهای دنیا است؛انسان استعدادهای نهفته در خود را در سایه صبر و ایمان که در بطن روزه نهفته است به فعلیت میرساند گرچه روزه اظهار نیاز به خداوند متعال است و در مسیر قرب الهی قرار دارد اما با توجه به ماهیت و شرایط خاص روزه، برای انسان دارای آثار و فواید بالایی است که در آیات قرآن کریم و روایات به این امر اشاره شده است.
حجتالاسلام موسوی با بیان اینکه ماه مبارک رمضان ماه یادآوری و تمرین برای انسان است، بنابراین نباید اعمال انسان به این ماه محدود شود، تأکید کرد: انسان باید اعمالی که در اینماه به دست آورده است همواره در تمام ایام سال در زندگی او ادامه داشته باشد؛ با توجه به اینکه فرد روزهدار ناخودآگاه به برخی از برکات ماه مبارک دست مییابند ولی افراد باید سعی کنند حداکثره بهره را ببرد که امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: چه بسا روزهداری که فقط گرسنگی و تشنگی برای او باقی مانده است.
وی افزود: روزه سلامت جسم را به خودی خود برای افراد به ارمغان می آورد ولی برای دستیابی به قرب الهی و جلوگیری از ورود به آتش جهنم باید به تقوای الهی که مهمترین نتیجه روزه است،دست یافت لذا باید در ماه مبارک رمضان خود را برای ایام دیگر سال آماده کرد که یادگیری برای حفظ خود در برابر گناه یکی از راهکارهای دستیابی به تقوا است به همین دلیل است که افرادی که در این ایام تمرین جلوگیری از نفس در برابر گناه را ندارند نمیتوانند از ماه مبارک بهرهمند شوند.
وی بیان کرد: روزه به ویژه در ماه مبارک رمضان از سوی خداوند ارزش و جایگاه ویژهای دارد و آثار روزه در زندگی فردی انسان به دو بخش جسمی و روانی تقسیم میشود که آثار روانی روزه همان آثار تربیتی آن است؛ یکی از آثار آن نابودی گناهان است که پیغمبر اکرم (ص) در این خصوص فرمودند: علت نامگذاری رمضان این است که این ماه گناهان را میسوزاند و این موضوع از مهمترین آثار معنوی روزه است.
وی با بیان اینکه تقویت صبر از دیگر آثار روزهداری در ماه رمضان است، گفت: روزه به معنای امساک و خودداری است و باید توجه کرد که فرد روزه دار از زمانی که نیت به انجام این عمل می کند با اختیار خود تصمیم میگیرید که از خوردن و آشامیدن خودداری کند؛ در مجمعالبیان از ماه رمضان به عنوان ماه صبر یاد شده است ونکته حائز اهمیت این است که روزهدار با توجه به شرایط فصلی مانند فصل تابستان،روزهای طولانی و گرم را بدون خوردن و آشامیدن سپری میکند که این امر با صبر و شکیبایی میسر میشود.
این مدرس حوزه علمیه اذعان کرد: برخی از مفسران همچون علامه طباطبایی در خصوص آیه 45 سوره بقره که فرمودند: «وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ؛ از شكيبايى و نماز يارى جوييد»( بقره/45) که امام صادق(ع) در باره این ایه فرموده است: مراد از صبر، همان روزه است؛ لذا روزه کارگاه صبر و استقامت در برابر بزرگترین فشارهای درونی است که خوردن و نوشیدن و ترک گناه و وسوسههای شیطانی از جمله آنهاست.
تقوا نتیجه روزه است
وی تقوا و خویشتن داردی را یکی دیگر از آثار تربیتی روزه عنوان کرد و افزود: خداوند میفرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ؛ اي افرادي كه ايمان آوردهايد، روزه بر شما نوشته شد همان گونه كه بر كساني كه قبل از شما بودند نوشته شده، تا پرهيزكار شويد»؛ در این آیه مشاهده مکنیم که تقوا نتیجه روزه است که برای امتهای گذشته و مردم حال بیان شده است.
وی تشریح کرد: علامه طباطبایی در این خصوص میگوید: مردم برای تقوا ایمان میآورند که با روزه داری میسر است؛ انسان روزدار میتواند در عین گرسنگی و تشنگی زمام نفس سرکش را در دست بگیرد و بر هوا و شهوت خود مسلط شود و آن را در مسیر عبودیت حق تعالی رهنمود کند.
حجتالاسلام و المسلمین موسوی خاطرنشان کرد: از آثار دیگر روزهداری کنترل شهوت و یادآوری اعمال است چرا که در روز قیامت انسانها دچار فقر،تشنگی و گرسنگی میشوند و همینطور در روایات معصومین(ع) بر روزه داری جهت کنترل غرایض و شهوات سفارش شده است.
وی عنوان کرد: روزه سپری در برابر آتش دوزخ استو رسول خدا(ص) فرمود: روزه سپر آتش جهنم است. یعنی به واسطه روزه گرفتن انسان از آتش جهنم در امان خواهد بود؛ انسان پس از روزهداری در ایام ماه مبارک رمضان انس با معبود را به دست میآورد؛ هنگامی که سحرگاه از خواب بر میخیزد و پس از خوردن وعده غذایی خدای خود را عبادت و در طول روز با حضور در محافل قرآن و مجالس خدا را یاد میکند، با خالق خویش مأنوس میشود.
روزه دار خود را در محضر خداوند میداند
وی تشریح کرد: روزهداری تمرینی است برای ایجاد انس با خداوند و باید توجه کرد که روزه دار به این دلیل دست به خوردن و آشامیدن نمیزند که خود را ر محضر خدا میبیند که این امر نتیجه انس با معبود است و فرد را به آرامش میرساند؛ تقویت ارداده، آرامش روانی و اخلاص از دیگر آثار روزه در ماه رمضان است که بحث درباره ان فرصتی دیگر را میطلبد.
این کارشناس مذهبی و مدرس حوزه درباره فواید اجتماعی روزه گفت: کاهش آسیبهای اجتماعی از مهمترین آثار اجتماعی روزه است و شاهد هستیم بزهکاری و روابط نامشروع در جامعه در این ایام کاهش مییابد چرا که مهمترین عامل کنترلکننده این آسیبها نیروی ایمان است و فرد روزهدار سعی میکند فقط برای او گرسنگی و تشنگی باقی نماند و نفس خود را از هرگونه عمل گناه باز دارد. .
وی تساوی افراد جامعه را از دیگر آثار اجتماعی عنوان کرد و گفت: یکی از فواید و آثار روزهداری آن است که افراد جامعه در یک سطح تساوی قرار میگیرند و تفاوتهایی چون ثروت و فقر نمیتواند موجب هویتهای جداگانه از برای افراد جامعه شود؛ هر یک از افراد جامعه خود را در سطحی مییابد که دیگران در آن سطح قرار داشته و ملاکهای اعتباری و ظاهری و دنیوی جایگاه خودش را از دست میدهد و امر دیگری چون تقوا به عنوان معیار ارزشگذاریها قرار میگیرد به طوری که هر کسی که روزه میگیرد به عنوان متقی در جامعه اسلامی ارزش یافته و کسی که روزه را ترک میکند به عنوان غیرمتقی از جامعه طرد شده و نژاد و پول و دیگر امور نمیتواند او را در جایگاه اجتماعی ارزشمندی قرار دهد؛ چرا که بر اساس آیات قرآن کریم تقوا معیار سنجش در جامعه اسلامی است.
وی تأکید کرد: اسلام یک هویت اجتماعی بر هر شخصی است بهطوری که او را از دیگران جدا میکند و هویت و شخصیت جداگانهای میبخشد؛ یعنی همانطوری که اختلاف زبانی و نژادی و مانند آن موجب هویتبخشی و تمایز اجتماعی انسانها و جوامع بشری از یکدیگر میشود برخی از عبادات نیز به شکل خاص موجب هویتبخشی جامعه اسلامی میشود لذا تداوم بر روزهداری در جامعه مسلمین، پایههای اجتماعی اسلام را مستحکم میکند.
طاهره جلیلی، روانشناس و مشاور در گفتوگو با ایکنا درباره آثار روانی روزه گفت: روزه در انسان ایجاد اراده میکند چراکه هنگامی که انسان روزه است اراده می کند که هیچگونه خوراکی نخورد و آشامیدنی ننوشد؛ در راونشناسی افراد اراده جایگاه بالایی در زندگی افراد دارد چراکه فردی که اراده قوی دارد، برای تلاش جهت رسیدن به هدف خود انگیزه بالایی نیاز دارد.
وی تأکید کرد: در ارائه مشاورهها به افراد شاهد هستیم که افراد از رادگی خود شکایت دارند و میگویند سالها است که میخواهند کاری را انجام دهند ولی نمیتوانند انجام دهند؛ به همین دلیل روزه گرفتن آغازی است برای اینکه افراد اراده خود را تقویت کنند تا بتوانند با راده قوی در مسیر رسیدن به اهداف خود تلاش کنند.
روزهداری با عث ایجاد عواطف انسانی می شود
وی ایجاد عواطف انسانی را از دیگر آثار روزه دانست و اظهار کرد: روزه گرفتن باعث ایجاد عواطف انسانی میشود فرد روزهدار به یاد افراد فقیر و تنگدست جامعه میافتد و به همین جهت عواطف او تحریک میشود؛ باید توجه کرد که عواطف انسانی نباید در وجود انسان کمرنگ شود چرا که به ضرر اوست افرادی را در جامعه مشاهده میکنیم که سالهای متمادی است که گریه کردن را فراموش کردهاند و این امر برایشان مضر است.
جلیلی عنوان کرد: تقویت حافظه، تقویت همدلی، ایجاداعتماد به نفس و کنترل غریضه شهوت از آثار روانی دیگری است که بر افرا میگذارد؛ نکته حایز اهمیت این است که ضرر داشتن روزه برای جسم فرد با اینکه بعضی از افراد میگویند روزه حالم را بد میکند متفاوت است چرا که درصورتی که روزه برای فرد ضرر داشته باشد حرام است اما این سخن که برخی از افرد می گویند که «چون حالم بد میشود نباید روزه بگیرم» صحیح نیست و به جوانان توصیه میکنیم که به این دلیل از روزه دوری نکنند و اجازه ندهند که این امر آنها را مظطرب کند.
بنابراین، اگر چیزی را واجب دانسته مصلحت یقینی برای بشر در آن است و اگر حرام نموده است شکی نباید کرد که در آن مفسدتی بزرگ برای انسان است. البته در مستحبات و مکروهات نیز چنین حالتی است اما با این تفاوت که مصلحت یا مفسدت آن درحدی نیست که واجب یا حرام شود همچنین درباره مباح باید گفت که مصلحت در آن با توجه به شرایط در حالت تساوی است.به همین جهت مناسب دیدیم فواید و آثار روزه را به لحاظ دینداری و روانشناسی بررسی کنیم.
حجت الاسلام و المسلمین موسوی، مدرس حوزههای علمیه در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از همدان درخصوص فواید و آثار روزه در رشد معنوی و اینکه روزه باعث تعالی انسان میشود، اظهار کرد: خداوندمتعال هم برای هدایت انسان و هم برای تربیت او روزه را از بهترین عبادات و بهترین فرصت برای انسان در ماه مبارک رمضان قرار داده است.
وی ادامه داد: آثار اجتماعی و فردی روزه بسیار گسترده است چراکه روزه عبادتی اجتماعی و فردی است و بهترین تمرین برای پاکسازی از وابستگی به آلایشهای دنیا است؛انسان استعدادهای نهفته در خود را در سایه صبر و ایمان که در بطن روزه نهفته است به فعلیت میرساند گرچه روزه اظهار نیاز به خداوند متعال است و در مسیر قرب الهی قرار دارد اما با توجه به ماهیت و شرایط خاص روزه، برای انسان دارای آثار و فواید بالایی است که در آیات قرآن کریم و روایات به این امر اشاره شده است.
حجتالاسلام موسوی با بیان اینکه ماه مبارک رمضان ماه یادآوری و تمرین برای انسان است، بنابراین نباید اعمال انسان به این ماه محدود شود، تأکید کرد: انسان باید اعمالی که در اینماه به دست آورده است همواره در تمام ایام سال در زندگی او ادامه داشته باشد؛ با توجه به اینکه فرد روزهدار ناخودآگاه به برخی از برکات ماه مبارک دست مییابند ولی افراد باید سعی کنند حداکثره بهره را ببرد که امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: چه بسا روزهداری که فقط گرسنگی و تشنگی برای او باقی مانده است.
وی افزود: روزه سلامت جسم را به خودی خود برای افراد به ارمغان می آورد ولی برای دستیابی به قرب الهی و جلوگیری از ورود به آتش جهنم باید به تقوای الهی که مهمترین نتیجه روزه است،دست یافت لذا باید در ماه مبارک رمضان خود را برای ایام دیگر سال آماده کرد که یادگیری برای حفظ خود در برابر گناه یکی از راهکارهای دستیابی به تقوا است به همین دلیل است که افرادی که در این ایام تمرین جلوگیری از نفس در برابر گناه را ندارند نمیتوانند از ماه مبارک بهرهمند شوند.
وی بیان کرد: روزه به ویژه در ماه مبارک رمضان از سوی خداوند ارزش و جایگاه ویژهای دارد و آثار روزه در زندگی فردی انسان به دو بخش جسمی و روانی تقسیم میشود که آثار روانی روزه همان آثار تربیتی آن است؛ یکی از آثار آن نابودی گناهان است که پیغمبر اکرم (ص) در این خصوص فرمودند: علت نامگذاری رمضان این است که این ماه گناهان را میسوزاند و این موضوع از مهمترین آثار معنوی روزه است.
وی با بیان اینکه تقویت صبر از دیگر آثار روزهداری در ماه رمضان است، گفت: روزه به معنای امساک و خودداری است و باید توجه کرد که فرد روزه دار از زمانی که نیت به انجام این عمل می کند با اختیار خود تصمیم میگیرید که از خوردن و آشامیدن خودداری کند؛ در مجمعالبیان از ماه رمضان به عنوان ماه صبر یاد شده است ونکته حائز اهمیت این است که روزهدار با توجه به شرایط فصلی مانند فصل تابستان،روزهای طولانی و گرم را بدون خوردن و آشامیدن سپری میکند که این امر با صبر و شکیبایی میسر میشود.
این مدرس حوزه علمیه اذعان کرد: برخی از مفسران همچون علامه طباطبایی در خصوص آیه 45 سوره بقره که فرمودند: «وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ؛ از شكيبايى و نماز يارى جوييد»( بقره/45) که امام صادق(ع) در باره این ایه فرموده است: مراد از صبر، همان روزه است؛ لذا روزه کارگاه صبر و استقامت در برابر بزرگترین فشارهای درونی است که خوردن و نوشیدن و ترک گناه و وسوسههای شیطانی از جمله آنهاست.
تقوا نتیجه روزه است
وی تقوا و خویشتن داردی را یکی دیگر از آثار تربیتی روزه عنوان کرد و افزود: خداوند میفرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ؛ اي افرادي كه ايمان آوردهايد، روزه بر شما نوشته شد همان گونه كه بر كساني كه قبل از شما بودند نوشته شده، تا پرهيزكار شويد»؛ در این آیه مشاهده مکنیم که تقوا نتیجه روزه است که برای امتهای گذشته و مردم حال بیان شده است.
وی تشریح کرد: علامه طباطبایی در این خصوص میگوید: مردم برای تقوا ایمان میآورند که با روزه داری میسر است؛ انسان روزدار میتواند در عین گرسنگی و تشنگی زمام نفس سرکش را در دست بگیرد و بر هوا و شهوت خود مسلط شود و آن را در مسیر عبودیت حق تعالی رهنمود کند.
حجتالاسلام و المسلمین موسوی خاطرنشان کرد: از آثار دیگر روزهداری کنترل شهوت و یادآوری اعمال است چرا که در روز قیامت انسانها دچار فقر،تشنگی و گرسنگی میشوند و همینطور در روایات معصومین(ع) بر روزه داری جهت کنترل غرایض و شهوات سفارش شده است.
وی عنوان کرد: روزه سپری در برابر آتش دوزخ استو رسول خدا(ص) فرمود: روزه سپر آتش جهنم است. یعنی به واسطه روزه گرفتن انسان از آتش جهنم در امان خواهد بود؛ انسان پس از روزهداری در ایام ماه مبارک رمضان انس با معبود را به دست میآورد؛ هنگامی که سحرگاه از خواب بر میخیزد و پس از خوردن وعده غذایی خدای خود را عبادت و در طول روز با حضور در محافل قرآن و مجالس خدا را یاد میکند، با خالق خویش مأنوس میشود.
روزه دار خود را در محضر خداوند میداند
وی تشریح کرد: روزهداری تمرینی است برای ایجاد انس با خداوند و باید توجه کرد که روزه دار به این دلیل دست به خوردن و آشامیدن نمیزند که خود را ر محضر خدا میبیند که این امر نتیجه انس با معبود است و فرد را به آرامش میرساند؛ تقویت ارداده، آرامش روانی و اخلاص از دیگر آثار روزه در ماه رمضان است که بحث درباره ان فرصتی دیگر را میطلبد.
این کارشناس مذهبی و مدرس حوزه درباره فواید اجتماعی روزه گفت: کاهش آسیبهای اجتماعی از مهمترین آثار اجتماعی روزه است و شاهد هستیم بزهکاری و روابط نامشروع در جامعه در این ایام کاهش مییابد چرا که مهمترین عامل کنترلکننده این آسیبها نیروی ایمان است و فرد روزهدار سعی میکند فقط برای او گرسنگی و تشنگی باقی نماند و نفس خود را از هرگونه عمل گناه باز دارد. .
وی تساوی افراد جامعه را از دیگر آثار اجتماعی عنوان کرد و گفت: یکی از فواید و آثار روزهداری آن است که افراد جامعه در یک سطح تساوی قرار میگیرند و تفاوتهایی چون ثروت و فقر نمیتواند موجب هویتهای جداگانه از برای افراد جامعه شود؛ هر یک از افراد جامعه خود را در سطحی مییابد که دیگران در آن سطح قرار داشته و ملاکهای اعتباری و ظاهری و دنیوی جایگاه خودش را از دست میدهد و امر دیگری چون تقوا به عنوان معیار ارزشگذاریها قرار میگیرد به طوری که هر کسی که روزه میگیرد به عنوان متقی در جامعه اسلامی ارزش یافته و کسی که روزه را ترک میکند به عنوان غیرمتقی از جامعه طرد شده و نژاد و پول و دیگر امور نمیتواند او را در جایگاه اجتماعی ارزشمندی قرار دهد؛ چرا که بر اساس آیات قرآن کریم تقوا معیار سنجش در جامعه اسلامی است.
وی تأکید کرد: اسلام یک هویت اجتماعی بر هر شخصی است بهطوری که او را از دیگران جدا میکند و هویت و شخصیت جداگانهای میبخشد؛ یعنی همانطوری که اختلاف زبانی و نژادی و مانند آن موجب هویتبخشی و تمایز اجتماعی انسانها و جوامع بشری از یکدیگر میشود برخی از عبادات نیز به شکل خاص موجب هویتبخشی جامعه اسلامی میشود لذا تداوم بر روزهداری در جامعه مسلمین، پایههای اجتماعی اسلام را مستحکم میکند.
طاهره جلیلی، روانشناس و مشاور در گفتوگو با ایکنا درباره آثار روانی روزه گفت: روزه در انسان ایجاد اراده میکند چراکه هنگامی که انسان روزه است اراده می کند که هیچگونه خوراکی نخورد و آشامیدنی ننوشد؛ در راونشناسی افراد اراده جایگاه بالایی در زندگی افراد دارد چراکه فردی که اراده قوی دارد، برای تلاش جهت رسیدن به هدف خود انگیزه بالایی نیاز دارد.
وی تأکید کرد: در ارائه مشاورهها به افراد شاهد هستیم که افراد از رادگی خود شکایت دارند و میگویند سالها است که میخواهند کاری را انجام دهند ولی نمیتوانند انجام دهند؛ به همین دلیل روزه گرفتن آغازی است برای اینکه افراد اراده خود را تقویت کنند تا بتوانند با راده قوی در مسیر رسیدن به اهداف خود تلاش کنند.
روزهداری با عث ایجاد عواطف انسانی می شود
وی ایجاد عواطف انسانی را از دیگر آثار روزه دانست و اظهار کرد: روزه گرفتن باعث ایجاد عواطف انسانی میشود فرد روزهدار به یاد افراد فقیر و تنگدست جامعه میافتد و به همین جهت عواطف او تحریک میشود؛ باید توجه کرد که عواطف انسانی نباید در وجود انسان کمرنگ شود چرا که به ضرر اوست افرادی را در جامعه مشاهده میکنیم که سالهای متمادی است که گریه کردن را فراموش کردهاند و این امر برایشان مضر است.
جلیلی عنوان کرد: تقویت حافظه، تقویت همدلی، ایجاداعتماد به نفس و کنترل غریضه شهوت از آثار روانی دیگری است که بر افرا میگذارد؛ نکته حایز اهمیت این است که ضرر داشتن روزه برای جسم فرد با اینکه بعضی از افراد میگویند روزه حالم را بد میکند متفاوت است چرا که درصورتی که روزه برای فرد ضرر داشته باشد حرام است اما این سخن که برخی از افرد می گویند که «چون حالم بد میشود نباید روزه بگیرم» صحیح نیست و به جوانان توصیه میکنیم که به این دلیل از روزه دوری نکنند و اجازه ندهند که این امر آنها را مظطرب کند.
